ΓΙΑΤΙ ΚΑΠΟΙΟΙ ΠΛΗΜΜΥΡΙΖΟΥΝ ΑΠΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ ΠΑΡΑΜΕΝΟΥΝ ΨΥΧΡΑΙΜΟΙ;

Είναι οι ψύχραιμοι άνθρωποι πιο... κενοί από συναισθήματα ή πρόκειται απλά για έναν διαφορετικό τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου τους; Η απάντηση είναι σύνθετη.

Κοιτάζω ένα βίντεο από την προπέρσινη συναυλία των Pulp στην πλατεία Νερού. Κάποιος το τραβά από πίσω μας, οπότε παρατηρώ: η μία χοροπηδάει πάνω-κάτω και χορεύει τραγουδώντας δυνατά. Η άλλη στη μέση ακίνητη, κουνάει μόνο το κεφάλι ψιθυρίζοντας τους στίχους. Ο τρίτος λικνίζεται στον χορό χαλαρά. Δεν σε ξέρω, αλλά πιθανότατα κάποια/ος από τις/τους τρεις μας είσαι κι εσύ. Περνάμε όλοι και όλες τέλεια εκείνη τη στιγμή – ο τρόπος, όμως, που εκδηλώνουμε το συναίσθημά μας είναι εντελώς διαφορετικός. Γιατί;

Αλλαγή σκηνικού και κάμερα στο σπίτι μας: Απόγευμα καθημερινής, ημέρα και ώρα διαβάσματος για τα παιδιά (θεωρητικά) κι όμως είναι και οι δυο τους στην τηλεόραση. Εγώ ζητώ να την κλείσουν επανειλημμένως και όσο με αγνοούν τόσο θυμώνω και υψώνω τον τόνο της φωνής μου. Αρχίζουμε να λογομαχούμε με τη μεγάλη μου κόρη και το αίμα νιώθω να ανεβαίνει στο κεφάλι μου. Κάποια στιγμή –αρκετές στιγμές μετά– εμφανίζεται ηρεμότατος ο άντρας μου από το άλλο δωμάτιο, παίρνει το τηλεκοντρόλ στα χέρια του και κλείνει την τηλεόραση. Κανένα έκδηλο συναίσθημα. Απόλυτη ψυχραιμία. Πώς γίνεται αυτό;

Πράγματι, υπάρχει μια κατηγορία ανθρώπων που μοιάζει να μένει ανεπηρέαστη από το συναίσθημα της στιγμής, ακόμα και το έντονο. Που δεν αντιδρά αντανακλαστικά, που δεν υψώνει τη φωνή, που δεν βιάζεται να υπερασπιστεί τον εαυτό της, που δεν πανικοβάλλεται αλλά και δεν αντιδρά με ξέφρενο ενθουσιασμό. Μιλά αργά. Σκέφτεται πριν απαντήσει. Η γλώσσα του σώματος μαρτυρά ένα άτομο σταθερό, γειωμένο, λες και δεν επηρεάζεται από καμία αναταραχή. Εκπέμπει αυτοπεποίθηση, ίσως και κάποια συναισθηματική απόσταση. Μπορεί, δηλαδή, ορισμένοι να μεταφράσουν αυτή την ψυχραιμία ως αδιαφορία. Είναι, όμως, έτσι;

ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΠΟΥ ΠΑΡΑΜΕΝΟΥΝ ΨΥΧΡΑΙΜΟΙ ΕΝ ΜΕΣΩ ΧΑΟΥΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΚΕΝΟΙ ΑΠΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ. ΑΠΛΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝ ΧΩΡΟ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ ΕΡΕΘΙΣΜΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ.

Η ψυχολογία λέει πως οι άνθρωποι που παραμένουν ψύχραιμοι εν μέσω χάους –θετικού ή αρνητικού– δεν είναι απαραίτητα «άνιωθοι». Δεν τους λείπουν, δηλαδή, τα συναισθήματα (η χαρά, ο φόβος, ο θυμός). Για την ακρίβεια, το νευρικό τους σύστημα καταγράφει αυτά τα σήματα ακριβώς όπως ο εγκέφαλος κάθε ανθρώπου. Η διαφορά έγκειται στο τι συμβαίνει μετά:

Ενώ τα περισσότερα άτομα αντιδρούν άμεσα στην πίεση, οι πιο ψύχραιμοι άνθρωποι διενεργούν μια πιο σύνθετη νοητική διαδικασία: Τη στιγμή εκείνη ο εγκέφαλός τους «κατεβάζει ταχύτητα» τόσο όσο χρειάζεται για να δημιουργήσει χώρο ανάμεσα στο ερέθισμα και την αντίδραση. Και μέσα στον χώρο αυτό συμβαίνει κάτι σπουδαίο: η επιλογή.

Ναι, αλλά πώς;

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο των ψύχραιμων ανθρώπων;

Οι πιο γνωστοί ψυχολόγοι που έχουν ασχοληθεί με το θέμα αυτό συμφωνούν ότι αυτό που συμβαίνει στον εγκέφαλο των ψύχραιμων ανθρώπων, σε αντίθεση με εκείνους που πλημμυρίζουν από συναισθήματα, είναι ένας συνδυασμός νευρωνικής καλωδίωσης, γνωστικής αξιολόγησης και πρακτικής συναισθηματικής ρύθμισης. Είναι, με απλά λόγια, θέμα βιολογίας, αλλά και προσωπικών βιωμάτων. Πιο συγκεκριμένα:

Ο ρόλος του πνευμονογαστρικού νεύρου

Το νευρικό σύστημα του κάθε ανθρώπου παίζει τεράστιο ρόλο στον τρόπο που αντιδρά στο ξαφνικό στρες. Όπως εξήγησε το 1995 ο Αμερικανός ψυχολόγος Dr. Stephen Porges, οι άνθρωποι που παραμένουν ψύχραιμοι συχνά έχουν υψηλό πνευμονογαστρικό τόνο, ο οποίος ρυθμίζεται από το πνευμονογαστρικό νεύρο.

Ενώ, δηλαδή, σε στιγμές χάους το συμπαθητικό νευρικό σύστημα των περισσότερων ανθρώπων πυροδοτεί την αντίδραση «μάχης ή φυγής», αυξάνοντας την κορτιζόλη και την αδρεναλίνη, τα ψύχραιμα άτομα μπορούν να ενεργοποιήσουν το παρασυμπαθητικό νευρικό τους σύστημα (το σύστημα «ανάπαυσης και πέψης») πολύ πιο γρήγορα. Αυτό λειτουργεί σαν φρένο αυτοκινήτου, επιβραδύνοντας γρήγορα τον καρδιακό τους ρυθμό και μειώνοντας την αρτηριακή πίεση, ώστε να μην πανικοβάλλονται.

Η Θεωρία Γνωστικής Αξιολόγησης

Η θεωρία αυτή, που αναπτύχθηκε από τον ψυχολόγο Richard Lazarus το 1984, δήλωσε ότι το στρες δεν προκαλείται από το ίδιο το γεγονός, αλλά από τον τρόπο που το αξιολογούμε. Οι ψύχραιμοι άνθρωποι πραγματοποιούν γρήγορες, ασυνείδητες γνωστικές επανεκτιμήσεις:

• Πρωτογενής Αξιολόγηση: Θεωρούν το χάος ως μια πρόκληση που πρέπει να λυθεί και όχι ως υπαρξιακή απειλή φόβου.
• Δευτερογενής Αξιολόγηση: Αξιολογούν γρήγορα τους εσωτερικούς τους πόρους («Τι μπορώ πραγματικά να ελέγξω αυτή τη στιγμή;») Εστιάζοντας αυστηρά σε εφαρμόσιμες μεταβλητές, φιλτράρουν τον ενοχλητικό θόρυβο του χάους και στη συνέχεια δρουν.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Το Παράθυρο Ανοχής

Το «Παράθυρο Ανοχής» επινοήθηκε από τον ψυχίατρο Δρ. Dan Siegel το 1999 και περιγράφει τη «ζώνη διέγερσης» στην οποία ένα άτομο μπορεί να λειτουργήσει και να επεξεργαστεί πληροφορίες αποτελεσματικά.

Τα άτομα που παραμένουν ψύχραιμα έχουν ένα διευρυμένο παράθυρο ανοχής (είναι ο «χώρος» μεταξύ ερεθίσματος και αντίδρασης που λέγαμε παραπάνω). Όταν, λοιπόν, συμβαίνει μια κρίση, παραμένουν εντός αυτού του παραθύρου, επιτρέποντας στον προμετωπιαίο φλοιό τους (τον ορθολογικό εγκέφαλο που λύνει τα προβλήματα) να παραμείνει ενεργός.

Τα άτομα που πλημμυρίζουν από συναισθήματα, από την άλλη, έχουν ένα στενότερο παράθυρο που γρήγορα τα οδηγεί σε υπερδιέγερση (είτε πανικό, οργή και υπερένταση) είτε υποδιέγερση (πάγωμα, κλείσιμο).

Ο ρόλος της συναισθηματικής νοημοσύνης

Για τον ρόλο της «Συναισθηματικής Κοιλότητας και Διαφοροποίησης» μίλησε –βασισμένη στη θεωρία της συναισθηματικής νοημοσύνης– η νευροεπιστήμονας Dr. Lisa Feldman Barrett το 2017, εξηγώντας ότι τα ψύχραιμα άτομα διαθέτουν υψηλή συναισθηματική διαφοροποίηση. Αυτό σημαίνει ότι μπορούν να αισθάνονται φόβο ή άγχος χωρίς, όμως, να αφήνουν αυτά τα συναισθήματα να υπαγορεύουν τις άμεσες σωματικές τους ενέργειες.

Και αυτά τα άτομα, δηλαδή, χρησιμοποιούν το ψυχολογικό κενό μεταξύ ερεθίσματος και αντίδρασης και έτσι αντί να αντιδρούν αντανακλαστικά στο χάος, επιλέγουν μια σκόπιμη, μετρημένη αντίδραση.

Πώς τα παιδικά βιώματα μπορεί να σε κάνουν πιο ψύχραιμο άτομο

Φυσικά, όπως θα πει και ο Dr. Bessel van der Kolk στο βιβλίο του The Body Keeps the Score, καθοριστικές είναι και οι πρώιμες τραυματικές καταστάσεις που έχει ζήσει ένα άτομο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, λοιπόν, η ψυχραιμία στο χάος μπορεί να είναι και ένας μηχανισμός επιβίωσης που έχει αναπτύξει κανείς από τα παιδικά του χρόνια: Ένα παιδί που μεγάλωσε σε ένα απρόβλεπτο, χαοτικό ή ασταθές νοικοκυριό μπορεί να έμαθε ότι η έντονη συναισθηματική αντίδραση έκανε τα πράγματα χειρότερα. Εκπαίδευσε, λοιπόν, με τα χρόνια τον εγκέφαλό του να γίνει υπεραναλυτικός και συναισθηματικά αποστασιοποιημένος κατά τη διάρκεια των κρίσεων, για να μπορεί να πλοηγείται με ασφάλεια στο περιβάλλον του.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι άνθρωποι που πλημμυρίζουν από συναισθήματα έζησαν ρόδινα παιδικά χρόνια. Μπορεί οι έντονες αντιδράσεις τους ως ενήλικες να μαρτυρούν έναν αγχώδη ή αμφίθυμο δεσμό με τους γονείς που τους έκανε ως παιδιά να φωνάζουν ή να κλαίνε για να κερδίσουν την προσοχή τους. Μπορεί, επίσης, να είχαν υπερβολικά «δραματικούς» ή «έντονους» γονείς και να αντέγραψαν αυτή τη συμπεριφορά. Ή μπορεί ένα παιδί να κέρδιζε την προσοχή μόνο όταν ήταν χαρούμενο ή επιτυχημένο και έτσι μεγαλώνοντας να έβαλε όλη του την ενέργεια στη χαρά και στο να είναι αρεστό. Μπορεί δε να έμαθε να κάνει πάντα τον «εμψυχωτή» για να σώσει μια «βαριά» ατμόσφαιρα.

Σε κάθε περίπτωση, η ψυχραιμία είναι μια εξαιρετικά χρήσιμη ιδιότητα σε μια στιγμή κρίσης (π.χ. σε μια έκτακτη ανάγκη στον χώρο εργασίας ή σε ένα οικογενειακό ζήτημα υγείας), αρκεί την ίδια ώρα να μην ακολουθείται –όταν η κρίση έχει παρέλθει– από συναισθηματική ισοπέδωση ή αποσύνδεση από την καθημερινή ζωή.

Βρείτε εδώ τα audio articles που είναι διαθέσιμα αυτή τη στιγμή.

Για να ακούτε τα άρθρα του OW που είναι διαθέσιμα σε ηχητική μορφή, μπορείτε να μας ακολουθήσετε σε Spotify και σε Apple Podcasts.