ΓΙΑΤΙ Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΣΟΥ «ΠΡΟΤΙΜΑΕΙ» ΤΙΣ ΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ;

Συμβαίνει και σε σένα, να «κολλάει» ο εγκέφαλός σου περισσότερο στα αρνητικά; Έρευνες εξηγούν γιατί συμβαίνει αυτό και αναδεικνύουν τρόπους για να το διαχειριστείς.

Το άβολο σχόλιο που στοιχειώνει το μυαλό σου για μέρες, η ντροπιαστική στιγμή από την παιδική σου ηλικία που εμφανίζεται στο νου σου σε Εξακολουθητικό Μέλλοντα, ένα λάθος από το παρελθόν που θυμάσαι με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες και άλλα τέτοια βασανιστικά, ίσως σε κάνουν να αναρωτιέσαι γιατί ο εγκέφαλός σου δείχνει τέτοια προτίμηση στις αρνητικές σκέψεις, ενώ περνάει ελαφρώς στο ντούκου τις θετικές εμπειρίες.

Πριν σπεύσεις να κατηγορήσεις τον εαυτό σου για αδυναμία χαρακτήρα, φυσική ροπή προς την θλίψη κλπ., ίσως θα είχε ενδιαφέρον να μάθεις ότι οι ειδικοί το αποδίδουν στη βιολογία, στην εξέλιξη και στον τρόπο που είναι δομημένος ο ανθρώπινος εγκέφαλος.

Οι αρνητικές σκέψεις ως εργαλείο επιβίωσης

Οι αρνητικές σκέψεις, που δικαίως δαιμονοποιούνται στο πλαίσιο της ψυχικής ευεξίας, φαίνεται ότι σύμφωνα με τους ειδικούς, παίζουν κι άλλον ρόλο εκτός από το να σου «τρώνε τα σωθικά».

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος εξελίχθηκε σε ένα περιβάλλον γεμάτο κινδύνους, όπου κύριο μέλημα ήταν η επιβίωση. Γνωρίζουμε ότι χιλιάδες χρόνια πριν, το να εντοπίζει κανείς μια απειλή γρήγορα και αποτελεσματικά ήταν ζήτημα ζωής και θανάτου και η προσοχή σε κάτι αρνητικό δεν ήταν μειονέκτημα, αλλά πλεονέκτημα. Ένα λάθος, όπως η υποτίμηση ενός κινδύνου, μπορούσε να αποβεί μοιραίο. Αντίθετα, η απώλεια μιας θετικής εμπειρίας σπάνια είχε σοβαρές συνέπειες.

Αυτός είναι ο πυρήνας της κατάστασης που οι ψυχολόγοι ονομάζουν αρνητική προκατάληψη (negativity bias), της τάσης που έχει ο εγκέφαλος να δίνει μεγαλύτερη προσοχή, συναισθηματικό βάρος και μνημονική ισχύ στις αρνητικές πληροφορίες.

Σύμφωνα με τους επιστήμονες, τα αρνητικά γεγονότα έχουν πιο ισχυρή και διαρκή επίδραση στη σκέψη, στα συναισθήματα και στη συμπεριφορά, από τα θετικά. Το κακό είναι συνήθως πιο επιδραστικό από το καλό, όχι επειδή είναι συχνότερο, αλλά επειδή ο εγκέφαλος ίσως το θεωρεί πιο χρήσιμο για την προστασία μας.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Η αμυγδαλή: Το κέντρο συναγερμού του εγκεφάλου

Σύμφωνα με τις Νευροεπιστήμες, η αμυγδαλή, μια μικρή αλλά πανίσχυρη δομή του εγκεφάλου, το κέντρο συναγερμού θα λέγαμε, παίζει κεντρικό ρόλο στην τάση που έχει ο εγκέφαλός μας να «κολλάει» στα αρνητικά και ενεργοποιείται έντονα όταν αντιλαμβάνεται απειλή, είτε αυτή είναι φυσική είτε κοινωνική.

Έρευνες νευροαπεικόνισης fMRI (Λειτουργική Μαγνητική Τομογραφία) δείχνουν ότι η αμυγδαλή αντιδρά ταχύτερα και εντονότερα σε αρνητικά ή απειλητικά ερεθίσματα, σε σύγκριση με τα θετικά.

Με τον τρόπο αυτό, ακόμα και μια σοβαρή αντιπαράθεση στη δουλειά, ένα βλέμμα αποδοκιμασίας από το οικείο μας περιβάλλον κλπ., μπορεί να ενεργοποιήσει τον ίδιο μηχανισμό που κάποτε μας προστάτευε από τα άγρια ζώα. Το σώμα αντιδρά πριν προλάβουμε να σκεφτούμε λογικά κι έτσι η αρνητική ερμηνεία γίνεται σχεδόν αυτόματα.

ΤΑ ΑΡΝΗΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΕΧΟΥΝ ΠΙΟ ΙΣΧΥΡΗ ΚΑΙ ΔΙΑΡΚΗ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΚΕΨΗ, ΣΤΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΤΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ, ΑΠΟ ΤΑ ΘΕΤΙΚΑ.

Γιατί θυμόμαστε περισσότερο τα αρνητικά από τα θετικά;

Η αρνητική προκατάληψη δεν επηρεάζει μόνο το τι προσέχουμε, αλλά και το πώς το αποθηκεύουμε στις αναμνήσεις μας. Σε έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2016, χρησιμοποιήθηκαν τεχνικές eye-tracking, για να καταγραφούν οι κινήσεις των ματιών των συμμετεχόντων, καθώς εκείνοι έβλεπαν φωτογραφίες με συναισθηματικό περιεχόμενο (αρνητικό, ουδέτερο, θετικό). Στη συνέχεια, εξετάστηκε η μνήμη τους για τις κεντρικές και τις περιφερειακές λεπτομέρειες των εικόνων.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι λεπτομέρειες των αρνητικών γεγονότων απομνημονεύονται καλύτερα σε σχέση με τα ουδέτερα ή τα θετικά γεγονότα. Παρά το γεγονός ότι η συνολική προσοχή των συμμετεχόντων δεν ήταν πάντα μεγαλύτερη για τα αρνητικά γεγονότα, η καλύτερη ανάκληση των κεντρικών λεπτομερειών στα αρνητικά γεγονότα, παρέμενε.

Παράλληλα, η θεωρία της αποστροφής προς την απώλεια (loss aversion), όπως περιγράφηκε από τους Kahneman και Tversky (1979), υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι επηρεάζονται περισσότερο από την πιθανότητα μιας απώλειας παρά από την προοπτική ενός ισοδύναμου κέρδους. Σκέψου ότι π.χ. ένα επικριτικό σχόλιο που θα λάβεις έχει συχνά μεγαλύτερη συναισθηματική ένταση από πέντε κομπλιμέντα.

Ο φαύλος κύκλος της αρνητικής σκέψης

Σαν να μην έφτανε το γεγονός ότι ο εγκέφαλός μας δείχνει μια ξεκάθαρη προτίμηση στα αρνητικά γεγονότα, είναι και που τα επαναφέρει κάθε τόσο στη μνήμη μας και μάλιστα με τρόπο τόσο παραστατικό, που είναι σαν να τα ξαναζούμε. Σύμφωνα με τους ειδικούς, αυτή η επαναλαμβανόμενη, «μηρυκαστική» σκέψη (rumination)  μπορεί να διατηρεί ενεργοποιημένη την αντίδραση του σώματος στο στρες.

Μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Psychoneuroendocrinology το 2014, έδειξε ότι η επαναλαμβανόμενη αρνητική σκέψη μετά από ένα στρεσογόνο γεγονός σχετίζεται με μεγαλύτερη έκκριση κορτιζόλης και με την μη εξοικείωση του οργανισμού σε επαναλαμβανόμενο στρες. Δηλαδή ο οργανισμός δεν «μαθαίνει» να συνηθίζει την απειλή, αλλά αντιθέτως παραμένει σε υπερδιέγερση.

ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΟΥΜΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΜΑΣ, ΩΣΤΕ ΝΑ ΑΦΗΝΕΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΧΩΡΟ ΣΤΑ ΘΕΤΙΚΑ ΕΡΕΘΙΣΜΑΤΑ, ΟΧΙ ΓΙΑ ΝΑ ΠΑΡΑΚΑΜΨΟΥΜΕ ΤΗ ΣΟΒΑΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΑΛΛΑ ΓΙΑ ΝΑ ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΟΥΜΕ ΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ ΜΕ ΚΑΛΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ.

Νευροπλαστικότητα: Ο εγκέφαλος μπορεί να αλλάξει

Τα καλά νέα είναι ότι ο εγκέφαλος δεν είναι στατικός· επιδέχεται αλλαγές, χάρη στην νευροπλαστικότητα που, σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA),  είναι η ιδιότητα του εγκεφάλου να αλλάζει και να αναδιοργανώνεται καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής μας, δημιουργώντας νέες ή τροποποιώντας υπάρχουσες νευρωνικές συνδέσεις ως απάντηση στην εμπειρία, τη μάθηση και το περιβάλλον.

Έρευνες δείχνουν ότι πρακτικές όπως η ενσυνειδητότητα, η πρόθεσή μας στο θετικό και η συνειδητή εστίαση στην ευγνωμοσύνη, μπορούν να μειώσουν την αυτοματοποιημένη αντίδραση του εγκεφάλου μας στα αρνητικά.

Με απλά λόγια, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι μπορούμε να εκπαιδεύσουμε το μυαλό μας, ώστε να αφήνει περισσότερο χώρο στα θετικά ερεθίσματα, όχι για να παρακάμψουμε τη σοβαρότητα της πραγματικότητας, αλλά για να εμπλουτίσουμε τη ζωή μας με καλά στοιχεία.

Απλές πρακτικές για να «ξεκολλήσει» το μυαλό σου από τις αρνητικές σκέψεις

Μιας και από ότι φαίνεται ο εγκέφαλός σου δεν είναι ανεπίδεκτος μαθήσεως, οι ειδικοί σού προτείνουν μερικούς απλούς τρόπους για να περιορίσεις, κατά το δυνατόν, τις αρνητικές σκέψεις που έρχονται και ξαναέρχονται στον νου σου κάθε τρεις και λίγο.

• Εστίασε στα θετικά της ζωής σου με πρόθεση: Μελέτες δείχνουν ότι η πρακτική της ευγνωμοσύνης, ακόμη και για 2-3 λεπτά την ημέρα, ενισχύει τη θετική συναισθηματική επεξεργασία. Μην ξεχνάς ότι, όπως υποστηρίζουν οι ειδικοί, ο εγκέφαλος χρειάζεται επανάληψη για να «κρατήσει» το καλό.
• Διαχώρισε τη σκέψη σου από το γεγονός: Προσπάθησε να βάλεις σε εφαρμογή την κλασική ρήση «τα συναισθήματα δεν αποτελούν γεγονότα» και θυμήσου ότι μια σκέψη σου δεν είναι απαραίτητα και η αλήθεια.
• Ρύθμισε το σώμα σου: Η σωστή αναπνοή και η χαλάρωση ηρεμούν το νευρικό σύστημα, πριν η σκέψη κλιμακωθεί. Με λίγα λόγια, πριν βυθιστείς στις ανήσυχες σκέψεις σου, δοκίμασε να κάνεις διαλογισμό, πάρε μερικές βαθιές αναπνοές, πήγαινε μια μικρή βόλτα για περπάτημα κτλ.
• Επιχείρησε μια ρεαλιστική αναπλαισίωση: Προσπάθησε να αλλάξεις τον τρόπο που αντιλαμβάνεσαι τα πράγματα, όχι για να τα δεις όλα θετικά με το ζόρι, αλλά για να αποκτήσεις όσο γίνεται μια ισορροπημένη οπτική.