Η ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΑΤΟΜΙΚΗ Ή ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΥΠΟΘΕΣΗ;

Καθώς η ψυχιατρική ανακαλύπτει εκ νέου τον ρόλο της κοινωνίας στην ανθρώπινη ευημερία, η συζήτηση για την ψυχική υγεία μετατοπίζεται από το άτομο στο σύνολο. Από την κινεζική φιλοσοφία μέχρι τα σύγχρονα ερευνητικά δεδομένα, γίνεται όλο και πιο σαφές ότι η θεραπεία δεν είναι αποκλειστικά προσωπική υπόθεση.

Η αναγνώριση πως κάθε ασθενής είναι μοναδικός, η εξατομίκευση, ήταν από τα σπουδαιότερα επιτεύγματα της ψυχιατρικής. Από τα τέλη του 20ού αιώνα, η διερεύνηση της ψυχικής υγείας άρχισε να συμπεριλαμβάνει τη βιολογία, την προσωπικότητα, την ανατροφή, τις πρώιμες και μετέπειτα εμπειρίες ζωής, τα τραύματα, και να τοποθετεί τη μοναδικότητα του κάθε ατόμου σε ένα ευρύτερο πλαίσιο: οικογένεια, δουλειά, οικονομία και κουλτούρα. Ουσιαστικά, άρχισε να ανακαλύπτει αυτό που υποστήριζαν από την αρχαιότητα οι Κινέζοι φιλόσοφοι: ότι η ψυχική υγεία δεν είναι αυθύπαρκτη.

Την ενδιαφέρουσα παρατήρηση έκανε πριν από κάποια χρόνια ο Alexus McLeod, Καθηγητής Φιλοσοφίας και Θρησκευτικών Σπουδών στο Indiana University Bloomington, σε άρθρο του για την ψυχική υγεία και πώς ξεχάσαμε μέσα στους αιώνες ότι ένα υγιές πνεύμα προκύπτει μέσα από μια αρμονική κοινωνία, όχι μόνο από το άτομο.

Ήδη από τον 4ο αιώνα π.Χ., γράφει, κείμενα όπως το Huangdi Neijing, θεμέλιο της παραδοσιακής κινεζικής ιατρικής, αναγνωρίζει πως για τις ψυχικές ασθένειες δεν ευθύνονται αποκλειστικά ατομικοί παράγοντες, όπως η συναισθηματική υπερβολή, η αδυναμία ελέγχου των επιθυμιών, η εξάντληση της «ζωτικής ενέργειας» των οργάνων, αλλά και «η κοινότητα στην οποία ανήκει κανείς».

Οι μελετητές του Κομφούκιου δίδασκαν πως, αν πράγματι θες να καλλιεργήσεις την αρετή και την πνευματική ευεξία, πρέπει να προσέχεις ποιους ανθρώπους έχεις στο περιβάλλον σου. Ο ίδιος ο Κομφούκιος παρατηρούσε πως «τα ελαττώματα του ενός μπορείς, σε κάθε περίπτωση, να τα αποδώσεις στην ομάδα του».

Σύμφωνα με τον McLeod, το πρόβλημα της ψυχιατρικής σήμερα είναι πως, εστιάζοντας στο άτομο, ξέχασε το σύνολο. Παρά την αδιαμφισβήτητη αξία των θεραπειών, όπως τα ψυχιατρικά φάρμακα ή η ψυχοθεραπεία, δεν γίνεται να παραμερίζονται η αποξένωση, ο ατομικισμός και οι πιέσεις της σύγχρονης ζωής.

Οι μελετητές του Κομφούκιου δίδασκαν πως, αν πράγματι θες να καλλιεργήσεις την αρετή και πνευματική ευεξία, θα πρέπει να προσέχεις ποιους ανθρώπους έχεις στο περιβάλλον σου. Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Έχει ενδιαφέρον να διαβάζεις στην ίδια πρόταση για την Κίνα και τρόπους να βελτιωθεί η ψυχική υγεία. Δεν είναι ειρωνικό σχόλιο, όσο πικρή διαπίστωση· η χώρα, στης οποίας τα αρχαία διδάγματα αναζητάμε έμπνευση και λύσεις, βρέθηκε αντιμέτωπη με μια βαθιά κρίση ψυχικής υγείας, σαν οι ίδιοι της οι κάτοικοι να ξέχασαν πρώτοι απ’ όλους τις διδαχές των προγόνων τους.

Οι κοινωνικές «τοξίνες» διαταράσσουν την ψυχική υγεία

Τον Νοέμβριο του 2024, ένας άνδρας στην Κίνα παρέσυρε και σκότωσε 35 ανθρώπους με το όχημά του, τραυματίζοντας άλλους 43, γιατί ήταν αναστατωμένος από τη διανομή τη συζυγικής περιουσίας μετά το διαζύγιο. Λίγες ημέρες αργότερα, οκτώ άνθρωποι έπεσαν νεκροί από επίθεση με μαχαίρι σε επαγγελματικό κολέγιο. Τουλάχιστον 100 παρόμοια επεισόδια καταγράφηκαν στην Κίνα εκείνη τη χρονιά, συμπτώματα, θα έλεγες, μιας κοινωνίας που νοσεί.

«Κάποιοι άνθρωποι που έχουν μείνει πίσω και βρίσκονται στο κοινωνικό και οικονομικό περιθώριο μπορεί να αισθάνονται ότι τους αδικούν», είχε σχολιάσει εκείνες τις ημέρες στο Reuters ο Xiaojie Qin, ψυχοθεραπευτής και διευθυντής της μη κερδοσκοπικής οργάνωσης ψυχικής υγείας CandleX. «Πολλά άτομα με ανεπαρκείς μηχανισμούς συναισθηματικής ρύθμισης εκδηλώνουν ξεσπάσματα, ενίοτε βίαια», είχε προσθέσει.

ΓΙΑ ΤΙΣ ΨΥΧΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΔΕΝ ΕΥΘΥΝΟΝΤΑΙ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ ΑΤΟΜΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΑΝΗΚΕΙ ΚΑΝΕΙΣ.

Ο Wei Zhizhong, επικεφαλής εμπειρογνώμονας στο Κέντρο Ψυχολογικής Συμβουλευτικής Yiwei Duxin, έχει παρομοιάσει τις πολύνεκρες επιθέσεις με «κύστες» που συσσωρεύουν κοινωνικές «τοξίνες» οι οποίες θα πρέπει να θεραπευτούν, όπως:

• δομικά προβλήματα του συστήματος,
• έλλειψη κοινωνικής συνοχής,
• αδύναμο κράτος δικαίου,
• διάβρωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και
• κοινωνικοοικονομικές πιέσεις (ανεργία, επισφάλεια κ.ά.).

Οι δύο πλευρές της παράδοσης

Ένα παράδοξο με την παραδοσιακή σκέψη στην Κίνα είναι πως, πέρα από το να προτείνει λύσεις, μπορεί να δημιουργεί προβλήματα. Έρευνες που παρακολουθούν τη διαχείριση της ψυχικής υγείας σε επίπεδο δημόσιων πολιτικών καταγράφουν σοβαρή έλλειψη ψυχιάτρων. Το 2021, υπήρχαν μόλις 64.000 σε όλη τη χώρα, αριθμός που αντιστοιχούσε στο 1,5% του συνόλου των γιατρών. Ανάμεσα στα αίτια συγκαταλέγονται οι παραδοσιακές κινεζικές αντιλήψεις για την ψυχική ασθένεια, συνδεδεμένες με έννοιες όπως η δαιμονική κατοχή ή οι αμαρτίες των προγόνων, που δημιουργούν και συντηρούν το στίγμα.

ΤΟ 2021, ΥΠΗΡΧΑΝ ΜΟΛΙΣ 64.000 ΨΥΧΙΑΤΡΟΙ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΚΙΝΑ, ΑΡΙΘΜΟΣ ΠΟΥ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΟΥΣΕ ΣΤΟ 1,5% ΤΟΥ ΣΥΝΟΛΟΥ ΤΩΝ ΓΙΑΤΡΩΝ.

Η πολιτισμική έμφαση στο «πρόσωπο» του ατόμου, την ηθική υπόσταση και κοινωνική αξιοπρέπειά του σημαίνει ότι η αναζήτηση βοήθειας μπορεί να βιώνεται ως παραδοχή ηθικής αποτυχίας. Όπως έδειξε μία μελέτη σε ηλικιωμένους στο Μακάο, «οι παραδοσιακές κινεζικές πεποιθήσεις που σχετίζονται με την αιτιολογία των ψυχικών διαταραχών αποτελούν αρνητικό παράγοντα που αποθαρρύνει την αναζήτηση βοήθειας».

Σήμερα, η Κίνα επιχειρεί να «παντρέψει» την παράδοση (βελονισμός, βότανα, μασάζ) με τη σύγχρονη τεχνολογία (ενισχυμένες με ΑΙ διαγνώσεις, online συμβουλευτική κ.ά.) μέσα από μια μεικτή, πολυεπίπεδη στρατηγική για την ψυχική υγεία. Παράλληλα, συμμετέχει ενεργά σε διεθνείς συνεργασίες με οργανισμούς και φορείς υγείας, προωθώντας μια πιο ανοιχτή κουλτούρα γύρω από την ψυχική υγεία.

Γιατί μας αφορά η ψυχική υγεία των άλλων

Το ερώτημα αν η ψυχική υγεία είναι θεμελιωδώς ατομική ή συλλογική υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια της Κίνας. Στη Δύση, πληθαίνουν οι μελέτες και φωνές ειδικών που επισημαίνουν ότι η ψυχιατρική κινδυνεύει να χάσει τη συνολική εικόνα.

«Πολλοί πολιτισμοί δεν αντιλαμβάνονται τα συναισθήματά τους σαν κάτι που βρίσκεται μέσα στο άτομο, μα περισσότερο σαν κάτι που υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους», τόνιζε η Ολλανδή πολιτισμική ψυχολόγος Batja Mesquita σε συνέντευξή της το 2018. «Σε αυτούς τους πολιτισμούς, τα συναισθήματα είναι κάτι που κάνουν οι άνθρωποι μαζί, ο ένας με τον άλλον. Έτσι, όταν είμαι θυμωμένη, είναι κάτι που υπάρχει ανάμεσα σε εσένα και σε εμένα».

Ο ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΑΙ Η ΙΣΧΥΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΩΝ ΕΝΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΣΤΕΝΟΤΕΡΑ ΜΕ ΤΟN ΚΙΝΔΥΝΟ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ, ΑΠ' Ο,ΤΙ Ο ΟΓΚΟΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΑΦΗΣ.

Ερευνητές από το Εθνικό Πανεπιστήμιο της Αυστραλίας ανέπτυξαν ένα «μοντέλο αυτοκατηγοριοποίησης της ψυχικής υγείας», σύμφωνα με το οποίο η υγιής ψυχική λειτουργία προϋποθέτει ένα ατομικό σύστημα «θετικό, συμπεριληπτικό προς τους άλλους και ευαίσθητο στο εκάστοτε πλαίσιο». Για παράδειγμα, η μελέτη τους έδειξε ότι η κατάθλιψη συνδέεται στενά με την κοινωνική απομόνωση, με ένα σημείο προσοχής: ως μεγαλύτερης βαρύτητας κρίθηκε ο αριθμός και η ισχύς των κοινωνικών ταυτοτήτων ενός ατόμου, δηλαδή τα κομμάτια του εαυτού που διαμορφώνει το ανήκειν σε κοινωνικές ομάδες, παρά ο όγκος της κοινωνικής επαφής.

«Η σχέση αυτή δεν μπορεί να εξηγηθεί απλώς από την τάση των ατόμων με κατάθλιψη να αποσύρονται κοινωνικά εκ των υστέρων», σημειώνει η έρευνα. «Αντιθέτως, η επίδραση της προγενέστερης κοινωνικής απομόνωσης στα μετέπειτα καταθλιπτικά συμπτώματα είναι τριπλάσια από την αντίστροφη επίδραση».

Πράγματι, ερευνητικά ευρήματα επιβεβαιώνουν πως η διαμόρφωση ουσιαστικών κοινωνικών ταυτοτήτων λειτουργεί θεραπευτικά έναντι των καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Είναι ένας από τους μηχανισμούς πίσω από την αποτελεσματικότητα της ομαδικής ψυχοθεραπείας: οι άνθρωποι μαθαίνουν από κοινού δεξιότητες αντιμετώπισης και «τα συμπτώματα της κατάθλιψης βελτιώνονται μόνο στον βαθμό που οι ασθενείς βιώνουν μια αίσθηση κοινωνικής ταύτισης με την ομάδα της θεραπείας».

Ο ρόλος της κοινωνίας στην ψυχολογική επιβάρυνση

Σε άρθρο της στο Psychology Today, η γιατρός και εντατικολόγος Sarah Abedi διερωτάται «πώς μπορούμε να στηρίξουμε ασθενείς των οποίων τα προβλήματα επιδεινώνονται από τα ίδια τα συστήματα μέσα στα οποία ζουν». Η σύγχρονη ψυχική υγεία μοιάζει συχνά με παζλ που συνθέτουν:

• οι εργασιακές κουλτούρες υπερεργασίας,
• το αυξανόμενο κόστος ζωής,
• το χρόνιο οικονομικό άγχος,
• η πρόκριση των καλών επιδόσεων αντί της συναισθηματικής ευημερίας,
• το άγχος για τον πλανήτη και την ίδια την κοινωνική συνοχή.

«Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζει η ψυχική υγεία δεν είναι απλώς προσωπικές μάχες, αλλά αντανακλάσεις βαθύτερων κοινωνικών ανισορροπιών», υποστηρίζει. Έτσι, το ερώτημα μετατοπίζεται από το «πώς μπορούν τα άτομα να διαχειριστούν τα προβλήματα ψυχικής υγείας» στο «πώς μπορεί η κοινωνία να δημιουργήσει περιβάλλοντα που τα προλαμβάνουν».

Η ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΠΗΡΕΑΣΕΙ ΤΟ ΠΩΣ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΕΚΦΡΑΖΟΥΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΟΥΝ ΤΑ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ, ΑΚΟΜΗ ΚΙ ΑΝ ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΩΣ ΜΕ ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ.

Τελικά, η ψυχική υγεία είναι ατομική ή συλλογική υπόθεση;

Γνωρίζουμε ότι η γενετική, η νευροχημεία του εγκεφάλου και οι προσωπικές εμπειρίες διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην ψυχική υγεία ενός ανθρώπου. Ωστόσο, το αν και πώς θα εκφραστεί μια προδιάθεση επηρεάζεται σημαντικά από τα κοινωνικά συμφραζόμενα.

Αρκεί να σκεφτείς πώς η κουλτούρα μπορεί να επηρεάσει το πώς οι άνθρωποι εκφράζουν και περιγράφουν τα συμπτώματα μιας ψυχικής νόσου, ακόμη κι αν εμφανίζεται παγκοσμίως με παρόμοια βασικά χαρακτηριστικά, καθώς και πόση σημασία θα της δώσουν και αν θα αναζητήσουν βοήθεια. Οι άνθρωποι μπορεί να διαμαρτύρονται περισσότερο για τα σωματικά ή ψυχικά συμπτώματα, ανάλογα με την κοινωνία όπου διαβιούν.

Τα δεδομένα δείχνουν ότι η απάντηση δεν είναι «ή το ένα ή το άλλο», αλλά «και τα δύο». Η ψυχική υγεία βιώνεται ατομικά, αλλά διαμορφώνεται (και) συλλογικά. Όπως γράφει η ψυχοθεραπεύτρια Kelsey Loupy: «η ιδέα της κοινοτικής ψυχικής υγείας και της ευθύνης της συλλογικής φροντίδας δεν είναι νέα». Το νέο είναι η αναγνώριση από τη δυτική ιατρική ότι η θεραπεία επέρχεται μέσα από τη σύνδεση και ότι η ευεξία απαιτεί το «εμείς», όχι μόνο το «εγώ», πως η ψυχική υγεία ανθεί όπου υπάρχουν δίκτυα εμπιστοσύνης, αίσθηση του ανήκειν και κοινή εμπειρία.