ΚΑΦΕΣ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ: ΠΟΙΟΥΣ ΒΛΑΠΤΕΙ ΕΝΑ ΦΛΙΤΖΑΝΙ ΠΑΡΑΠΑΝΩ;

Ξέρουμε ότι, σε μέτριες ποσότητες, ένας καφές μπορεί να ωφελήσει τη σωματική και ψυχική υγεία. Ωστόσο, η σχέση με τον εγκέφαλο είναι πολύπλοκη και, σε κάποιες ψυχιατρικές καταστάσεις, η υπερβολή στην καφεΐνη μπορεί να έχει συνέπειες.

Λίγη παραπάνω ενέργεια, λίγη τσίτα, μια τσιμπιά παραπάνω παλμοί, εγρήγορση για να ξεκινήσει καλά η μέρα... Ένας καφές θα σου φτιάξει τη μέρα για αυτούς ή άλλους τόσους λόγους και η επιλογή, βάσει πλείστων ερευνών, θα σε ανταμείψει. Η μέτρια κατανάλωση, περίπου δύο με τρία φλιτζάνια ημερησίως, μπορεί να σε γλιτώσει από τον πρωινό εκνευρισμό και να βελτιώσει δείκτες της ψυχικής υγείας, χώρια τα μακροπρόθεσμα οφέλη για το σώμα από τα ισχυρά αντιοξειδωτικά του.

Το μέτρο, ωστόσο, και οι θετικές επιδράσεις από την κατανάλωση καφέ δεν λειτουργούν σε όλους το ίδιο. Οι περιστάσεις και η κατάσταση της ψυχικής υγείας μπορεί να επιβάλλουν αυστηρότερα όρια στην πρόσληψη καφεΐνης ή να την καθιστούν δίκοπο μαχαίρι. Το τελευταίο φαίνεται πως ισχύει στην περίπτωση ατόμων με σχιζοφρένεια.

Πριν λίγο καιρό, διάβασα μια δημοσίευση ερευνητών από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Λάρισας στο Brain Sciences, όπου παρουσίαζαν ευρήματά τους για το πώς η καφεΐνη επηρεάζει τα συμπτώματα ατόμων με διάφορους τύπους σχιζοφρένειας. Η ομάδα μέτρησε τα επίπεδα καφεΐνης στο αίμα των συμμετεχόντων και παρατήρησε πως όσο υψηλότερα ήταν, τόσο χειροτέρευαν τα σκορ στους δείκτες προσοχής, επιθετικότητας και βίαιων συμπεριφορών.

Ελληνική μελέτη συνέδεσε την πρόσληψη καφεΐνης με λιγότερη κοινωνική απόσυρση στα άτομα με σχιζοφρένεια. iStock

Στον αντίποδα, η πρόσληψη καφεΐνης σχετίστηκε με μείωση σε συμπτώματα όπως η κοινωνική απόσυρση. «Οι ασθενείς με πιο έντονα αρνητικά συμπτώματα, όπως ανηδονία και απάθεια, καταναλώνουν περισσότερη καφεΐνη, πιθανώς ως μορφή αυτοθεραπείας, επιδιώκοντας να αυξήσουν την ενέργεια και το κίνητρό τους», αναφέρουν στη μελέτη. «Ωστόσο, δεν μπορούμε να τεκμηριώσουμε μια σαφή αιτιώδη σχέση ανάμεσα σε επιθετική συμπεριφορά και κατανάλωση καφεΐνης, καθώς η συσχέτιση φαίνεται να είναι αμφίδρομη».

Είναι θέμα δόσης

Το 2000 διατυπώθηκε η πουρινεργική υπόθεση της σχιζοφρένειας, σύμφωνα με την οποία η μειωμένη δραστηριότητα της αδενοσινεργικής σηματοδότησης ενδέχεται να συμβάλλει στην εμφάνιση της ψυχιατρικής διαταραχής. Η αδενοσίνη ανήκει στο πουρινεργικό σύστημα και λειτουργεί ως ρυθμιστής άλλων νευροδιαβιβαστών, κυρίως της ντοπαμίνης και του γλουταμινικού, συμβάλλοντας στη διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ διέγερσης και αναστολής στον εγκέφαλο.

Κύριο χαρακτηριστικό της καφεΐνης είναι ότι μπλοκάρει τους υποδοχείς αδενοσίνης, αυξάνοντας την εγρήγορση και, βραχυπρόθεσμα, βελτιώνοντας τη συγκέντρωση. Με βάση τη θεωρία του πουρινεργικού συστήματος, η προσθήκη καφεΐνης στο ήδη δυσλειτουργικό δίκτυο αδενοσίνης των ατόμων με σχιζοφρένεια πιθανώς εκτροχιάζει την κατάσταση.

Η αρνητική επίδραση της υπερκατανάλωσης καφεΐνης έχει διαπιστωθεί και σε πληθυσμούς χωρίς ψυχιατρικό ιστορικό, όπως σε φοιτητές Ιατρικής που βίωσαν εντονότερα συμπτώματα κατάθλιψης, άγχους και στρες. iStock

Έπειτα, καθοριστικό ρόλο παίζει η δόση, που συστήνεται να μην υπερβαίνει τα 300-400 mg ημερησίως (περίπου 3-4 φλιτζάνια καφέ). Σύμφωνα με διεθνή δεδομένα, τα άτομα με σχιζοφρένεια καταναλώνουν συνήθως περισσότερη καφεΐνη από τον γενικό πληθυσμό, με ημερήσιες προσλήψεις που ξεπερνούν τα 500 mg.

Ακόμη υψηλότερη φαίνεται να είναι η κατανάλωση στη διπολική διαταραχή, μια νόσο με γενετική συγγένεια και επικαλυπτόμενα συμπτώματα με τη σχιζοφρένεια. Εν προκειμένω, η υπερβολική πρόσληψη έχει συνδεθεί με επιδείνωση της κλινικής εικόνας, ενώ έχουν καταγραφεί περιπτώσεις όπου απότομες αυξήσεις στην καφεΐνη συνέβαλαν στην εκδήλωση μανιακών επεισοδίων.

Αρκεί να σκεφτούμε πως η αρνητική επίδραση της υπερκατανάλωσης καφεΐνης έχει διαπιστωθεί και σε πληθυσμούς χωρίς ψυχιατρικό ιστορικό, όπως σε φοιτητές Ιατρικής που βίωσαν εντονότερα συμπτώματα κατάθλιψης, άγχους και στρες.

Φταίνε και τα γονίδια

Γνωρίζουμε ότι η διαφορετική επίδραση της καφεΐνης σε κάθε άνθρωπο εξηγείται εν μέρει από τη γενετική του, όπως οι παραλλαγές στο γονίδιο του υποδοχέα αδενοσίνης A2A. Άτομα με ευαίσθητους A2A υποδοχείς εμφανίζουν μεγαλύτερη νευρικότητα και ταχυκαρδία ακόμη και σε μικρές δόσεις καφεΐνης, ενώ άλλοι μπορούν να καταναλώσουν καφέ αργά το βράδυ χωρίς καν να χάσουν τον ύπνο τους.

Μελέτη σε άτομα με ψυχιατρικές διαταραχές έδειξε ότι η μέτρια κατανάλωση καφέ (3-4 φλιτζάνια τη μέρα και όχι παραπάνω) επιβραδύνει τη βιολογική γήρανση και μικραίνει τη βιολογική ηλικία κατά πέντε περίπου χρόνια. iStock

Σημαντικό ρόλο φαίνεται πως διαδραματίζει και το γενετικό υπόβαθρο της ψυχιατρικής διαταραχής. Για παράδειγμα, μια προκαταρκτική γενετική ανάλυση έδειξε ότι η μεγαλύτερη κατανάλωση καφέ μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο εμφάνισης ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής, σε αντίθεση με την αγχογόνο επίδραση της καφεΐνης σε διαταραχές πανικού και κοινωνικού άγχους. Αντίστοιχα, έρευνες που χρησιμοποιούν γενετικές παραλλαγές για να διερευνήσουν αιτιώδεις σχέσεις υποδεικνύουν ότι τα σταθερά υψηλότερα επίπεδα καφεΐνης στο αίμα συνδέονται με μικρότερο κίνδυνο για διπολική διαταραχή και μείζονα κατάθλιψη, αλλά μεγαλύτερο για νευρογενή ανορεξία.

Τα ασφαλή και ευεργετικά όρια καφεΐνης

Η έρευνα δεν τα δείχνει όλα μαύρα. Τον Νοέμβριο του 2025, δημοσιεύτηκαν τα αποτελέσματα μελέτης σε 436 ενήλικες από τη Νορβηγία που έπασχαν από σχιζοφρένεια και συναισθηματικές διαταραχές, συμπεριλαμβανομένης της διπολικής διαταραχής και της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής με ψύχωση. Οι ερευνητές μέτρησαν το μήκος των τελομερών (δείκτης κυτταρικής φθοράς) και διαπίστωσαν ότι η μέτρια κατανάλωση καφέ (3-4 φλιτζάνια τη μέρα και όχι παραπάνω) επιβραδύνει τη βιολογική γήρανση και μικραίνει τη βιολογική ηλικία κατά πέντε περίπου χρόνια.