ΠΟΣΟ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ Η ΓΝΩΜΗ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ ΜΑΣ ΓΙΑ ΕΝΑΝ ΑΝΘΡΩΠΟ;

Μπορεί όλοι να μιλούν με τα καλύτερα λόγια για έναν άνθρωπο, αλλά η δική μας εμπειρία μαζί του να λέει μια εντελώς διαφορετική ιστορία. Ποια από τις δύο εικόνες καθορίζει τελικά την κρίση μας;

Σκεφτείτε έναν συνάδελφο που όλοι περιγράφουν ως συνεργάσιμο και πρόθυμο να βοηθήσει, εσείς όμως έχετε διαφορετική γνώμη: κάθε φορά που ζητήσατε να σας συντρέξει, να σας υποστηρίξει με λίγο από τον χρόνο ή τις γνώσεις του, εκείνος αρνήθηκε με ένα ευγενικό –ή και όχι τόσο– «όχι». Υπάρχει περίπτωση να πειστείτε πως πρόκειται για καλό συνάδελφο, μιας κι έτσι τον βλέπουν οι υπόλοιποι, ή θα διαμορφώσετε άποψη με βάση τη δική σας εμπειρία;

Η απάντηση μάλλον θα εξαρτηθεί από το είδος της συμπεριφοράς που καλούμαστε να αξιολογήσουμε, σύμφωνα με νέα μελέτη που δημοσιεύεται στο Evolution and Human Behavior. Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής τον καθηγητή Hitoshi Yamamoto του Πανεπιστημίου Rissho στην Ιαπωνία, διαπίστωσε πως όταν κρίνουμε πόσο συνεργάσιμος είναι κάποιος, η προσωπική μας εμπειρία έχει μεγαλύτερη βαρύτητα όταν αρνείται να μας βοηθήσει. Σε περίπτωση που δέχεται να συνεργαστεί, η θετική αξιολόγηση δεν επηρεάζεται από τις προηγούμενες σχέσεις και εμπειρίες μαζί του.

Τι γίνεται όταν αρνούνται να μας βοηθήσουν

Για να εξετάσουν πώς συνδυάζουμε τη δημόσια φήμη και τις προσωπικές εμπειρίες, οι ερευνητές πραγματοποίησαν δύο πειράματα με σενάρια που αφορούσαν συναδέλφους σε ένα εστιατόριο και γείτονες μιας κοινότητας. Οι συμμετέχοντες αξιολογούσαν άτομα που είτε δέχονταν να βοηθήσουν κάποιον είτε αρνούνταν το αίτημά του. Παράλληλα, οι ερευνητές παρουσίαζαν διαφορετικές πληροφορίες για τη φήμη τους και το αν είχαν προηγουμένως βοηθήσει τον συμμετέχοντα ή είχαν αρνηθεί να το πράξουν.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Τα αποτελέσματα έδειξαν πως όταν κάποιος  δεν ήταν πρόθυμος να βοηθήσει, η κρίση των συμμετεχόντων επηρεαζόταν σημαντικά από την προηγούμενη προσωπική τους εμπειρία μαζί του. Η άρνηση αξιολογούνταν πιο αυστηρά όταν προερχόταν από κάποιον που τους είχε βοηθήσει στο παρελθόν, ακόμη κι αν είχε κακή δημόσια φήμη. Αντιθέτως, κρινόταν θετικότερα όταν το άτομο είχε αρνηθεί να τους βοηθήσει σε προηγούμενη περίσταση, έστω κι αν είχε καλή φήμη.

Στο σενάριο που κάποιος δεχόταν να βοηθήσει, η συμπεριφορά του αξιολογούνταν γενικά θετικά, ανεξάρτητα από τη φήμη του ή τις προηγούμενες αλληλεπιδράσεις του με τον συμμετέχοντα.

Υπήρχε, ωστόσο, μια εξαίρεση. Όταν κάποιος είχε κακή φήμη και είχε αρνηθεί να βοηθήσει τον συμμετέχοντα στο παρελθόν, η νέα άρνησή του δεν αξιολογούνταν ούτε θετικά ούτε αρνητικά, αλλά ουδέτερα. Η προηγούμενη στάση του άλλου, σημειώνουν οι ερευνητές, μπορούσε να εξηγεί την άρνησή του, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι συμμετέχοντες την επιδοκίμαζαν.

Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΠΗΓΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΜΑΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ, ΑΛΛΑ Η ΒΑΡΥΤΗΤΑ ΤΗΣ ΑΛΛΑΖΕΙ ΑΝΑΛΟΓΑ ΜΕ ΤΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΠΟΥ ΑΞΙΟΛΟΓΟΥΜΕ.

Γιατί έχει σημασία η γνώμη των άλλων

Η κοινωνική φήμη μάς επιτρέπει να σχηματίζουμε εντυπώσεις για ανθρώπους με τους οποίους δεν έχουμε αλληλεπιδράσει προσωπικά. Στην εξελικτική βιολογία και στην έρευνα της συνεργασίας, ο μηχανισμός μέσω του οποίου αποφασίζουμε αν θα βοηθήσουμε κάποιον με βάση τη συμπεριφορά του απέναντι σε τρίτους ονομάζεται έμμεση αμοιβαιότητα (indirect reciprocity).

Όπως εξηγεί μια ανασκόπησή που δημοσιεύτηκε στο Nature το 2005, η φήμη συμβάλλει στη διατήρηση της συνεργασίας, καθώς οι άνθρωποι μπορούν να ανταποδίδουν τη συμπεριφορά των άλλων ακόμη κι όταν δεν έχουν προηγούμενη προσωπική σχέση μαζί τους. Η γνώση ότι κάποιος βοηθά τους γύρω του αυξάνει την πιθανότητα να δεχτεί βοήθεια όταν τη χρειαστεί.

Η δημόσια εικόνα, συνεπώς, αποτελεί σημαντική πηγή πληροφοριών για τις κοινωνικές μας αποφάσεις, με τη βαρύτητά της να διαφοροποιείται ανάλογα με τη συμπεριφορά που αξιολογούμε

Πόσο μας επηρεάζει τι ακούγεται για έναν άνθρωπο

Η σημασία της προσωπικής εμπειρίας έχει εξεταστεί και σε παλαιότερα πειράματα, όπως αυτό που δημοσιεύτηκε το 2013 στο Proceedings of the Royal Society B. Οι ερευνητές εξέτασαν πώς αποφασίζουν οι άνθρωποι αν θα βοηθήσουν κάποιον όταν διαθέτουν πληροφορίες τόσο από προηγούμενες προσωπικές αλληλεπιδράσεις όσο και από τη φήμη του. Διαπίστωσαν ότι:

• Οι συμμετέχοντες έδιναν μεγαλύτερο βάρος στην προσωπική εμπειρία και αντιδρούσαν αυστηρότερα σε μια αρνητική προσωπική εμπειρία απ’ ό,τι σε μια αρνητική φήμη.
• Όταν οι δύο πηγές πληροφοριών έδιναν αντικρουόμενα μηνύματα, οι αποφάσεις τους ακολουθούσαν συχνότερα την προσωπική εμπειρία.

Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΠΗΓΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΜΑΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ, ΑΛΛΑ Η ΒΑΡΥΤΗΤΑ ΤΗΣ ΑΛΛΑΖΕΙ ΑΝΑΛΟΓΑ ΜΕ ΤΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΠΟΥ ΑΞΙΟΛΟΓΟΥΜΕ.

Μια έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2016 στο Evolution and Human Behavior έδειξε επίσης ότι οι άνθρωποι λαμβάνουν υπ' όψιν το πλαίσιο μιας συμπεριφοράς όταν αποφασίζουν αν θα συνεργαστούν με κάποιον. Σε ένα πείραμα, αναζητούσαν πληροφορίες για το πώς είχε φερθεί ένα άτομο σε τρίτους και τις αξιοποιούσαν στις αποφάσεις τους.

Η φήμη, επομένως, δεν λειτουργεί απλώς ως μια γενική ετικέτα «καλού» ή «κακού» ανθρώπου, αλλά μπορεί να αξιολογείται με βάση συγκεκριμένες πράξεις και τις συνθήκες υπό τις οποίες έγιναν. Και, όπως έδειξε η μελέτη του Yamamoto, η προσωπική εμπειρία φαίνεται να έχει ιδιαίτερη βαρύτητα όταν αξιολογούμε την άρνηση συνεργασίας, ενώ η θετική συμπεριφορά αποτιμάται ευνοϊκά ανεξάρτητα από τις προηγούμενες αλληλεπιδράσεις.

Τα ευρήματα προέρχονται από πειράματα με συγκεκριμένα σενάρια στην Ιαπωνία και δεν αρκούν για να περιγράψουν κάθε ανθρώπινη σχέση. Προσφέρουν, ωστόσο, ένα πλαίσιο για να κατανοήσουμε πώς συνδυάζουμε όσα ακούμε για τους άλλους με όσα έχουμε ζήσει μαζί τους. Ο καθηγητής Yamamoto σχολίασε για τη μελέτη:

«Στην καθημερινή ζωή, κρίνουμε τους άλλους συνδυάζοντας διαφορετικές πηγές πληροφοριών, από όσα ακούμε για εκείνους μέχρι όσα έχουμε βιώσει οι ίδιοι μαζί τους. Η μελέτη μας προσφέρει ένα στοιχείο για να κατανοήσουμε πώς διαμορφώνουν οι άνθρωποι τις κρίσεις τους όταν αυτές οι πηγές πληροφοριών δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Σε μελλοντικές έρευνες, θα θέλαμε να εξετάσουμε πώς αξιοποιούν οι άνθρωποι πληροφορίες για τη φήμη των άλλων σε περιβάλλοντα όπου η άμεση προσωπική εμπειρία είναι περιορισμένη, όπως τα συστήματα διαδικτυακών αξιολογήσεων και οι κρίσεις που διαμορφώνονται με τη μεσολάβηση της τεχνητής νοημοσύνης».