ΤΑ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΚΡΥΒΕΙ Η ΑΤΕΛΗΣ ΜΑΣ ΜΝΗΜΗ

Ένας ψυχολόγος εξηγεί γιατί η ανθρώπινη μνήμη δεν χρειάζεται να είναι τέλεια όπως των μηχανημάτων και πώς οι αδυναμίες της μπορούν να επηρεάζουν θετικά την καθημερινότητά μας.

Στην αμερικανική σειρά High Potential, η Μόργκαν είναι μια μητέρα με εξαιρετικά υψηλό δείκτη νοημοσύνης. Σε ένα από τα πρώτα επεισόδια μιλά για τη φωτογραφική της μνήμη και την ικανότητά της να βλέπει πράγματα που οι άλλοι δεν βλέπουν.

Όσοι ξεχνάμε γιατί μπήκαμε σε ένα δωμάτιο ή προσπαθήσαμε κάποτε –με δάκρυα στα μάτια– να μάθουμε παπαγαλία την Ιστορία Δέσμης (μεγαλειωδώς απαράδεκτος όποιος αποφάσισε την αξιολόγηση μαθητών με αυτόν τον τρόπο), μάλλον θα εκτιμούσαμε την ικανότητα αυτή. Είναι, όμως, τα πράγματα τόσο απλά;

Για τη Μόργκαν, η ικανότητα αυτή δεν είναι ακριβώς «δώρο», αλλά ένας καταναγκασμός που επηρεάζει –αρνητικά– τη ζωή της.

Επιπλέον, όπως αναφέρει σε άρθρο της η Gillian Murphy, Καθηγήτρια Γνωστικής Ψυχολογίας, η έρευνα γύρω από το τι θυμόμαστε και τι θυμόμαστε λάθος αμφισβητεί την ιδέα ότι η «καλύτερη» μνήμη είναι πάντα εκείνη που είναι περισσότερο ακριβής.

Η μνήμη δεν είναι συσκευή καταγραφής

Στην πραγματικότητα, ορισμένες από τις διαστρεβλώσεις του μνημονικού ίχνους (memory distortion) που συνηθίζουμε να θεωρούμε αποτυχίες της μνήμης μπορεί να αποτελούν ενδείξεις ενός υγιούς και προσαρμοστικού συστήματος. Η έρευνα δείχνει ότι η ανθρώπινη μνήμη ανακατασκευάζει το παρελθόν, κρατά κυρίως το νόημα και συχνά επηρεάζεται από τα συναισθήματα, την ταυτότητα και τις σημερινές μας ανάγκες.

Αυτού του είδους οι θετικές στρεβλώσεις φαίνεται να γίνονται συχνότερες όσο μεγαλώνουμε. Μάλιστα, έχει διατυπωθεί η θεωρία ότι μπορεί να συμβάλλουν στη θετική σχέση που παρατηρείται ανάμεσα στην ηλικία και την ευεξία. Στην καθημερινή ζωή, η ευελιξία και η ατέλεια της μνήμης είναι στοιχεία του τρόπου με τον οποίο επιβιώνουμε και προχωράμε.

Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι τα λάθη της μνήμης είναι πάντοτε αθώα. Σε ένα δικαστήριο, σε ένα νοσοκομείο ή σε οποιοδήποτε περιβάλλον υψηλού κινδύνου, μια ανακριβής ανάμνηση μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες.

ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ, Η ΕΥΕΛΙΞΙΑ ΚΑΙ Η ΑΤΕΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ ΕΙΝΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΜΕ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΕΠΙΒΙΩΝΟΥΜΕ ΚΑΙ ΠΡΟΧΩΡΑΜΕ.

Τα οφέλη της ατελούς μας μνήμης

Η ειδικός εξηγεί ότι η αυτοβιογραφική μνήμη δεν είναι απλώς μια αποθήκη γεγονότων του παρελθόντος. Είναι ένα σύστημα που βοηθά στη διατήρηση μιας εικόνας του εαυτού μας, η οποία είναι συνεκτική, σταθερή και γενικά θετική. Γι' αυτό και, όταν αλλάζουν οι γνώσεις, οι πεποιθήσεις ή τα συναισθήματά μας, συχνά αλλάζει και ο τρόπος που θυμόμαστε το παρελθόν. Ανακατασκευάζουμε τις αναμνήσεις μας ώστε να ταιριάζουν περισσότερο με τον άνθρωπο που είμαστε σήμερα.

Η ατελής μνήμη μπορεί να έχει τη δική της χρησιμότητα και στις μακροχρόνιες σχέσεις. Σε μελέτη διάρκειας 20 ετών, οι ικανοποιημένοι σύζυγοι συχνά θυμούνταν τα πρώτα χρόνια του γάμου τους ως λιγότερο ευτυχισμένα από ό,τι είχαν δηλώσει τότε. Με τον τρόπο αυτό δημιουργούνταν η αίσθηση ότι η σχέση είχε βελτιωθεί με τον χρόνο, κάτι που συνδεόταν με τη μελλοντική ικανοποίηση από τον γάμο.

Ίσως, τελικά, η μακροχρόνια αγάπη να ήταν πολύ πιο δύσκολη αν μπορούσαμε να ανακαλέσουμε κάθε προσβολή, κάθε καβγά και κάθε άστοχη κουβέντα με απόλυτη λεπτομέρεια, συμπληρώνει η Murphy.

Τι συμβαίνει στην περίπτωση της κατάθλιψης

Σε σύγκριση με ανθρώπους που δεν έχουν κατάθλιψη, τα άτομα με κατάθλιψη συχνά εμφανίζουν λιγότερο έντονα αυτό το θετικό φίλτρο που χαρακτηρίζει τον τρόπο με τον οποίο οι περισσότεροι άνθρωποι θυμούνται τη ζωή τους.

Ένα σύστημα μνήμης που δεν «μαλακώνει» τις αποτυχίες, δεν επανερμηνεύει τις δυσκολίες και δεν αναδεικνύει περισσότερο τις θετικές εμπειρίες μπορεί, θεωρητικά, να είναι πιο πιστό στο παρελθόν. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι είναι και πιο βοηθητικό. Μια μνήμη που διατηρεί τις αρνητικές εμπειρίες με όλη τους την ένταση μπορεί να κάνει δυσκολότερη τη διατήρηση της ευεξίας και ίσως ακόμη δυσκολότερο το να φανταστεί κανείς ένα καλύτερο μέλλον.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Η τέλεια μνήμη που ίσως δεν θέλουμε

Και με την τεχνολογία τι γίνεται; Τα κινητά διατηρούν πλέον χιλιάδες φωτογραφίες, τα «έξυπνα» ρολόγια καταγράφουν βήματα, καρδιακούς παλμούς, θερμίδες και οι AI assistants επαναφέρουν μηνύματα του παρελθόντος που είχαμε ξεχάσει. Τελικά, το να θυμόμαστε περισσότερα είναι καλύτερο;

Άνθρωποι με την εξαιρετικά σπάνια κατάσταση της ιδιαίτερα ανεπτυγμένης αυτοβιογραφικής μνήμης μπορούν να ανακαλέσουν εξαιρετικές λεπτομέρειες από δεκαετίες της ζωής τους. Πολλοί, όμως, περιγράφουν αυτή την εμπειρία ως εξαντλητική. Οι αναμνήσεις επανέρχονται έντονα και ακούσια, κάνοντας πολύ δυσκολότερο να προχωρήσουν πέρα από αρνητικά γεγονότα της ζωής τους.

Έτσι, επιστρέφουμε στη Morgan. Το να μην μπορείς να ξεχάσεις δεν είναι απαραίτητα υπερδύναμη. Μπορεί να είναι και βάρος.

ΟΤΑΝ ΑΛΛΑΖΟΥΝ ΟΙ ΓΝΩΣΕΙΣ, ΟΙ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ Ή ΤΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΜΑΣ, ΣΥΧΝΑ ΑΛΛΑΖΕΙ ΚΑΙ Ο ΤΡΟΠΟΣ ΠΟΥ ΘΥΜΟΜΑΣΤΕ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ.

Όταν η τεχνολογία θυμάται για εμάς

Ήδη αρχίζουμε να βλέπουμε πώς η τεχνολογία που υποστηρίζει τη μνήμη μπορεί να έχει παρόμοιες συνέπειες. Για παράδειγμα, τα κοινωνικά δίκτυα μπορεί να επαναφέρουν φωτογραφίες ή παλιές αναρτήσεις ανθρώπων που έχουν πεθάνει, χωρίς να το έχουμε επιλέξει.

Οι άνθρωποι, βέβαια, χρησιμοποιούσαν πάντοτε εργαλεία για να θυμούνται, όπως τα ημερολόγια και οι φωτογραφίες. Η διαφορά με τα σημερινά ψηφιακά εργαλεία είναι ότι φαίνεται να στηρίζονται σε μια φιλοσοφία που θέλει να διατηρούμε, να μετράμε και να επαναφέρουμε τα πάντα.

Η ανθρώπινη μνήμη, όμως, δεν είναι σχεδιασμένη να διατηρεί τα πάντα ούτε να αναπαράγει το παρελθόν με απόλυτη ακρίβεια.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η τεχνολογία πρέπει να παραμορφώνει ή να ξαναγράφει την πραγματικότητα. Ίσως αυτό που χρειάζεται είναι να επανεκτιμήσουμε ορισμένες από τις «αδυναμίες» της μνήμης μας.