ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΠΡΟΒΟΛΕΑ: Ο ΛΟΓΟΣ ΠΟΥ ΝΟΜΙΖΟΥΜΕ ΟΤΙ ΟΙ ΑΛΛΟΙ ΠΡΟΣΕΧΟΥΝ ΚΑΘΕ ΜΑΣ ΚΙΝΗΣΗ

Συχνά αισθανόμαστε αμήχανα ακόμη και στις πιο συνηθισμένες στιγμές της καθημερινότητας. Η ψυχολογία εξηγεί τι κρύβεται πίσω από αυτό.

Απολαμβάνετε ένα δείπνο με την παρέα σας και νιώθετε πως θέλετε να πάτε στην τουαλέτα. Όταν σηκώνεστε από την καρέκλα σας, προσέχετε κάθε σας κίνηση μέχρι να φτάσετε στο WC, σαν να σας παρακολουθούν όλοι. Το ίδιο σας συμβαίνει όταν πάτε για πρωινό σε ένα ξενοδοχείο που έχει μπουφέ και πρέπει να γεμίσετε το πιάτο σας.

Έχετε αναρωτηθεί ποτέ γιατί αισθάνεστε άβολα σε τόσο συνηθισμένες καταστάσεις; Οι επιστήμονες έχουν μελετήσει τους ψυχολογικούς μηχανισμούς που κρύβονται πίσω από αυτή την αμηχανία.

Γιατί νιώθουμε ότι μας παρατηρούν όλοι;

Η αυτοσυνείδηση περιγράφεται ως η ικανότητα που έχουμε (ή δεν έχουμε) να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας ως μια ξεχωριστή οντότητα. Να έχουμε δηλαδή συνειδητή επίγνωση των σκέψεων, των συναισθημάτων, των αξιών και των πράξεών μας, όπως και των συνεπειών που έχουν όλα αυτά σε εμάς και στο περιβάλλον μας.

Όπως έχει εξηγήσει η Ellen Hendriksen, κλινική ψυχολόγος και συγγραφέας του βιβλίου «How to Be Yourself: Quiet Your Inner Critic and Rise Above Social Anxiety», για να αποκτήσει κάποιος αυτοσυνείδηση, χρειάζεται ένας συνδυασμός πραγμάτων:

1. Να κατανοούμε με σαφήνεια τον εσωτερικό μας κόσμο, τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα.
2. Να αντιλαμβανόμαστε πώς μας βλέπουν οι άλλοι, σεβόμενοι την οπτική τους, χωρίς όμως να την υιοθετούμε άκριτα ή να αφήνουμε τον εαυτό μας να χειραγωγηθεί.

Η επίγνωση του εαυτού μας, ωστόσο, δεν είναι πάντα μια ουδέτερη διαδικασία. Όταν η προσοχή μας στρέφεται υπερβολικά στο πώς φαινόμαστε στους άλλους και στο πώς ενδέχεται να μας αξιολογούν, μπορεί να αισθανθούμε αμηχανία ακόμη και σε απολύτως συνηθισμένες καταστάσεις. Είναι σαν να πιστεύουμε ότι όλα τα βλέμματα είναι στραμμένα πάνω μας.

Το «φαινόμενο του προβολέα»

Το 2000, ο ψυχολόγος Tom Gilovich και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν μελέτη που έδειξε ότι τείνουμε να υπερεκτιμούμε τον βαθμό στον οποίο οι άλλοι παρατηρούν την εμφάνιση, τις πράξεις και τα λάθη μας. O Gilovich έδωσε στην παρατήρηση αυτή το όνομα «φαινόμενο του προβολέα» (The Spotlight Effect).

Στο πείραμα που έκανε, έβαλε φοιτητές να φορέσουν επίτηδες ένα «ντροπιαστικό» μπλουζάκι και να μπουν σε μια αίθουσα που ήταν γεμάτη κόσμο. Οι συμμετέχοντες εκτιμούσαν ότι περίπου οι μισοί από τους παρευρισκόμενους θα είχαν προσέξει το μπλουζάκι τους. Στην πραγματικότητα, το ποσοστό όσων το παρατήρησαν ήταν σημαντικά μικρότερο.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Ο ερευνητής διευκρίνισε πως επειδή είμαστε οι πρωταγωνιστές της δικής μας ζωής, συνηθίζουμε να εστιάζουμε πάρα πολύ στον εαυτό μας, με τον εγκέφαλό μας να υποθέτει εσφαλμένα ότι και οι άλλοι είναι εξίσου εστιασμένοι σε εμάς.

Στην πραγματικότητα, ο καθένας ασχολείται με τον εαυτό του, δηλαδή τον δικό του «προβολέα».

Η «ψευδαίσθηση της διαφάνειας»

Στα τέλη της δεκαετίας του 1990, ο Gilovich, μαζί με τους Kenneth Savitsky και Victoria Husted Medvec, μελέτησαν την τάση μας να υπερεκτιμούμε τον βαθμό στον οποίο οι άλλοι μπορούν να αντιληφθούν τα συναισθήματα και τις εσωτερικές μας καταστάσεις.

Εξήγησαν πως όταν νιώθουμε άγχος, αμηχανία ή ενοχή, πιστεύουμε πως φαίνεται στο πρόσωπό μας. Ωστόσο, στην εργασία που έγινε φάνηκε ότι είμαστε πολύ πιο αδιαφανείς από όσο νομίζουμε. Αυτό το φαινόμενο ονομάστηκε «ψευδαίσθηση της διαφάνειας» και προέκυψε σε πείραμα κατά το οποίο μια ομάδα εθελοντών ήπιε 5 σφηνάκια. Τα 4 ήταν χυμός και το ένα αποσταγμένο ξύδι με νερό.

Τους ζητήθηκε να πιουν και τα πέντε, διατηρώντας ένα poker face, προκειμένου να μην καταλάβουν οι παρατηρητές ποιο σφηνάκι περιείχε το ξύδι. Παρότι οι συμμετέχοντες πίστευαν ότι η δυσφορία τους ήταν εύκολα αντιληπτή, οι παρατηρητές δυσκολεύονταν πολύ περισσότερο να εντοπίσουν ποιο ποτό είχε προκαλέσει την αντίδρασή τους. Το εύρημα ανέδειξε την τάση μας να υπερεκτιμούμε το πόσο εμφανή είναι στους άλλους τα συναισθήματά μας.

Σε μεταγενέστερη μελέτη, που δημοσιεύτηκε το 2003, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η ενημέρωση των συμμετεχόντων για την ψευδαίσθηση της διαφάνειας μπορούσε να βελτιώσει την απόδοσή τους στη δημόσια ομιλία, βοηθώντας τους να διαχειριστούν την ανησυχία ότι το άγχος τους ήταν εμφανές στο ακροατήριο.

Πέντε παραδείγματα κοινωνικής αμηχανίας

Το φαινόμενο του προβολέα και η ανησυχία για το πώς μας βλέπουν οι άλλοι μπορούν να κάνουν ακόμη και τις πιο συνηθισμένες στιγμές να μοιάζουν αμήχανες. Ακολουθούν πέντε χαρακτηριστικά παραδείγματα:

1. Βγαίνετε από ένα κατάστημα με προορισμό το αυτοκίνητό σας και κατευθύνεστε προς τα αριστερά ενώ έχετε παρκάρει προς τα δεξιά. Αντί να γυρίσετε απλώς, το κάνετε πιο σύνθετο (π.χ. κοιτάτε το κινητό σας), ώστε όσοι είναι γύρω να πιστέψουν πως δεν κάνατε λάθος, αλλά ότι ήταν μια τακτική απόφαση.
2. Βλέπετε έναν γνωστό στον δρόμο, χαιρετιέστε, αγκαλιάζεστε, αποχαιρετιέστε και τελικά διαπιστώνετε πως πηγαίνετε προς την ίδια κατεύθυνση. Έτσι, περπατάτε αμήχανοι, δίπλα δίπλα, επειδή ήδη έχετε εξαντλήσει τα θέματα προς συζήτηση.
3. Κάποιος κοιτά προς το μέρος σας και χαιρετά με ενθουσιασμό. Ανταποδίδετε, αλλά σε κλάσματα δευτερολέπτου διαπιστώνετε ότι το άτομο χαιρετούσε κάποιον που ήταν από πίσω σας. Όπως είναι το χέρι στον αέρα, ή τεντώνεστε σαν να έχετε πιαστεί ή φτιάχνετε τα μαλλιά σας.
4. Είστε στο γυμναστήριο και περιμένετε να αρχίσει το πρόγραμμα που έχετε κλείσει. Όσο αμήχανοι είστε εσείς, άλλο τόσο είναι και όλοι οι άλλοι στην αίθουσα. Κάνετε λοιπόν κάποιες διατάσεις για να γεμίσετε τον χρόνο. Τελειώνετε, ωστόσο ο γυμναστής δεν έχει εμφανιστεί. Τι κάνετε; Πιάνετε τις διατάσεις από την αρχή.
5. Βρίσκετε μια θέση να παρκάρετε, στην οποία οριακά χωράτε. Αλλιώς συμπεριφέρεστε όταν είστε μόνοι και αλλιώς όταν υπάρχει κόσμος γύρω σας. Στη δεύτερη περίπτωση, είναι σαν να χάνετε ξαφνικά την ικανότητά σας να κάνετε μανούβρες και χρειάζεστε περισσότερες προσπάθειες για να παρκάρετε. Όταν είστε μόνοι, αντίθετα, οι ίδιες κινήσεις σάς φαίνονται πολύ πιο εύκολες.

Bonus: Όταν ανοίγετε δώρα μπροστά σε άλλους, συνηθίζετε να «τσιμπάτε» λίγο την αντίδραση, ώστε να μη θεωρήσει κάποιος ότι είστε απογοητευμένοι ή βαριέστε. Επίσης, δεν ξέρετε πώς να διαχειριστείτε τον εαυτό σας και όταν σας τραγουδούν το Happy Birthday σε δημόσιο χώρο.