ΑΥΤΗ Η ΣΤΑΣΗ ΖΩΗΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΣΤΑΤΕΨΕΙ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΟΛΩΝ ΜΑΣ

Μία επιδημιολόγος εξηγεί ποια στάση ζωής έχει τη δυνατότητα να προστατέψει τη σωματική και ψυχική υγεία όλων μας.

Μπορεί η αγάπη προς τον εαυτό και τους άλλους να λειτουργήσει ως φάρμακο; Η Ganga Bey, επιδημιολόγος και επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας, υποστηρίζει πως, κατά κάποιον τρόπο, μπορεί.

Για χρόνια, όπως η ίδια επισημαίνει, αντιμετωπίζαμε την επιστήμη και την πνευματικότητα ως δύο ασύμβατους κόσμους. Από τη μία, αριθμοί και δεδομένα. Από την άλλη, οι έννοιες του εαυτού, της αγάπης, της σύνδεσης. Μόνο που αυτό το χάσμα, όπως φαίνεται, ίσως είναι τελικά ψευδές.

Ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, το ποιοι είμαστε, τι αξίζουμε, πόσο συνδεδεμένοι νιώθουμε με τους άλλους, δεν αποτελεί απλώς ένα φιλοσοφικό ερώτημα. Είναι ένας μετρήσιμος παράγοντας υγείας. Και σε μια εποχή όπου πολλά προβλήματα υγείας θα μπορούσαν να προληφθούν, η εσωτερική αυτή στάση ζωής ίσως είναι ένας από τους πιο υποτιμημένους παράγοντες ευημερίας. Άλλωστε, ιδιότητες όπως η συμπόνια, η ευγνωμοσύνη και η γενναιοδωρία συνδέονται με καλύτερη ψυχική και σωματική υγεία.

Ένας εσωτερικός μηχανισμός ανθεκτικότητας

Ως ερευνήτρια, η Bey άρχισε να αναρωτιέται γιατί κάποιοι άνθρωποι φαίνεται να αντέχουν καλύτερα το χρόνιο στρες από άλλους. Ενώ η επιστήμη της δημόσιας υγείας εστιάζει –και σωστά– στις δομικές ανισότητες, εκείνη αποφάσισε να εστιάσει σε εσωτερικούς μηχανισμούς ανθεκτικότητας.

Έτσι, ανέπτυξε το μοντέλο Identity Vitality–Pathology. Στη μία άκρη του φάσματος βρίσκεται η Identity Vitality («ζωτικότητα της ταυτότητας»), μια αίσθηση εαυτού που δεν περιορίζεται στο σώμα, στο φύλο, στην κοινωνική θέση, αλλά περιλαμβάνει όλα τα έμβια όντα. Χαρακτηρίζεται από την πίστη στην εγγενή και αμετάβλητη αξία κάθε ζωής και από μια φυσική ροή συμπόνιας προς τον εαυτό και τους άλλους.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Στην άλλη άκρη βρίσκεται η Identity Pathology («παθολογία της ταυτότητας»), όπου ο εαυτός ορίζεται στενά, μέσα από αποκλεισμούς, συγκρίσεις και ιεραρχίες. Ένα σχήμα που, σύμφωνα με τη θεωρία της Bey, βλάπτει όχι μόνο το άτομο, αλλά και την κοινωνία, καθώς περιορίζει τη συμπόνια και αναπαράγει την ανισότητα.

Η ίδια υποθέτει ότι όσοι προσανατολίζονται προς την πρώτη είναι πιο ανθεκτικοί στις επιπτώσεις του χρόνιου στρες στην υγεία, ενώ όσοι κινούνται προς τη δεύτερη είναι πιο ευάλωτοι.

Πώς μας προστατεύει αυτή η στάση ζωής

Το στρες δεν είναι εξ ορισμού κακό. Σε μικρές δόσεις μας βοηθά. Όταν όμως γίνεται χρόνιο, όπως συμβαίνει π.χ. σε ανθρώπους που βιώνουν κοινωνικές ή οικονομικές πιέσεις, τότε βλάπτει σχεδόν κάθε σύστημα του σώματος. Κι όμως, δεν μας επηρεάζει όλους το ίδιο. Εκτός από τα γονίδια, φαίνεται πως ρόλο παίζει και το πώς βλέπουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο. Η υπόθεση της Bey είναι ότι η «ζωτικότητα της ταυτότητας» μπορεί να μετατρέπει το στρες από τοξικό σε –έστω εν μέρει– διαχειρίσιμο.

Για να ελέγξει τη θεωρία της δημιούργησε ένα ειδικό ερωτηματολόγιο και τα πρώτα ευρήματα έδειξαν ότι η υψηλότερη «ζωτικότητα» συνδέθηκε με σημαντικά χαμηλότερο κίνδυνο κατάθλιψης. Επίσης, μαύρες γυναίκες με υψηλή ζωτικότητα είχαν 50% μικρότερο κίνδυνο υπέρτασης, παρά τις δυσμενείς συνθήκες ζωής τους. Με απλά λόγια, ο τρόπος που κατανοούμε το «ποιοι είμαστε» φαίνεται να επηρεάζει το πώς το σώμα μας διαχειρίζεται το βάρος που φορτώνει στις πλάτες μας η σύγχρονη καθημερινότητα.

ΕΝΑ ΣΧΗΜΑ ΠΟΥ Ο ΕΑΥΤΟΣ ΟΡΙΖΕΤΑΙ ΣΤΕΝΑ, ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΥΣ, ΣΥΓΚΡΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΙΕΡΑΡΧΙΕΣ, ΒΛΑΠΤΕΙ ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΚΑΘΩΣ ΠΕΡΙΟΡΙΖΕΙ ΤΗ ΣΥΜΠΟΝΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΑΡΑΓΕΙ ΤΗΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΑ.

Από την ατομική ανθεκτικότητα στη συλλογική αλλαγή

Η θεωρία αυτή δοκιμάστηκε σκληρά όταν η μητέρα της ερευνήτριας –μια γυναίκα με βαθιά πνευματικότητα και έντονη φροντίδα για την ίδια και τους άλλους– πέθανε από καρκίνο. Ο θάνατός της ανέδειξε ένα δύσκολο ερώτημα: μπορούν οι ατομικές παρεμβάσεις να αντισταθμίσουν τις δομικές ανισότητες;

Η απάντηση δεν είναι απλή, λέει η ειδικός. Η «ζωτικότητα» μπορεί να προστατεύει, αλλά δεν αρκεί για να ακυρώσει τον συσσωρευμένο αντίκτυπο του ρατσισμού, του σεξισμού και της οικονομικής ανισότητας στο σώμα. Αυτό όμως δεν μειώνει τη σημασία της. Αντίθετα, την αναδεικνύει και ως πιθανό μοχλό συλλογικής αλλαγής. Αν μάθουμε να αντλούμε την αξία μας από τη σύνδεση κι όχι από τη σύγκριση, αν δούμε τους άλλους ως μέρος του ίδιου ζωντανού συνόλου κι όχι ως κατώτερους ή ανώτερους, τότε ίσως αλλάξουν και οι αποφάσεις που συντηρούν την ανισότητα.