ΜΠΟΡΕΙ Ο ΠΗΛΟΣ ΝΑ ΘΕΡΑΠΕΥΣΕΙ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΣΟΥ; ΕΝΑΣ ΕΛΛΗΝΑΣ ΚΕΡΑΜΙΣΤΑΣ ΕΞΗΓΕΙ

Μια έρευνα για την πορτογαλική τέχνη του azulejo έδειξε ότι η κεραμική, ως πολυαισθητηριακή εμπειρία, υποστηρίζει την ψυχική υγεία. Με αφορμή τα ευρήματα, ζητήσαμε τη γνώμη του κεραμίστα Θεόδωρου Γαλιγαλίδη, ο οποίος εργάζεται εδώ και δεκαετίες σε θεραπευτικά και εκπαιδευτικά πλαίσια.

Μπορεί η επαφή με την τέχνη να λειτουργήσει σαν ένα είδος «ήπιας θεραπείας»; Μια απάντηση στο ερώτημα δόθηκε τον Ιούλιο του 2025, μέσα από δημοσίευση στο Frontiers in Psychology για το πώς η τέχνη του πορτογαλικού azulejo (ζωγραφική σε σμαλτωμένα κεραμικά πλακάκια) μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά όταν εφαρμόζεται σε εργαστήρια, στο πλαίσιο του λεγόμενου Arts on Prescription, δηλαδή της συνταγογραφούμενης συμμετοχής σε καλλιτεχνικές δραστηριότητες με στόχο την ψυχική ευεξία.

Το πειραματικό εργαστήριο πραγματοποιήθηκε στο Μακάο (Κίνα), με σκοπό να διερευνηθεί πώς η πολυαισθητηριακή εμπλοκή (όραση, αφή, ήχος, οσμή) κατά την επαφή με τον πηλό και τα χρώματα επηρεάζει τη συναισθηματική κατάσταση ανθρώπων χωρίς επαγγελματική σχέση με το αντικείμενο. Η έρευνα δεν εστίασε σε περιπτώσεις ψυχοπαθολογίας· οι 25 ενήλικες συμμετέχοντες δεν είχαν διαγνωσμένα προβλήματα ψυχικής υγείας, παρά ανάγκη για συναισθηματική αποφόρτιση, αυτογνωσία και σύνδεση.

Κάποια από τα κύρια ευρήματα της μελέτης:

• Οι συμμετέχοντες βίωσαν μια συναισθηματική διαδρομή που ξεκινούσε από την ηρεμία (όταν έπιαναν τον πηλό) και κατέληγε στον ενθουσιασμό και τη χαρά, καθώς έβλεπαν το τελικό αποτέλεσμα να ολοκληρώνεται.
• Οι εσωστρεφείς έτειναν να επιλέγουν ήπια χρώματα (μπλε, καφέ), ενώ οι εξωστρεφείς προτιμούσαν πιο έντονα (κόκκινο, κίτρινο).
• Φάνηκε να ενισχύεται και η πολιτισμική τους συνείδηση, μέσα από έναν βιωματικό τρόπο σύνδεσης με την τέχνη, τη μνήμη και την ταυτότητα.

Πολύχρωμα πλακάκια azulejo. iStock

Η θεραπευτική κεραμική στην Ελλάδα

Με δεδομένη τη δική μας παράδοση στην κεραμική, φαντάστηκα πως μια τέτοια παρέμβαση –ένα εργαστήριο που θα συνδυάζει χειροτεχνία, ιστορία, προσωπική έκφραση και ήπια ψυχολογική υποστήριξη– θα έπρεπε να υπάρχει και στην Ελλάδα. Μια σύντομη έρευνα και κάποιες επαφές υπέδειξαν τον Θεόδωρο Γαλιγαλίδη ως έναν από τους πλέον κατάλληλους να μου μιλήσει για τη θεραπευτική δύναμη του πηλού.

Ο Θεόδωρος Γαλιγαλίδης είναι καταξιωμένος κεραμίστας με πολυετή εμπειρία και έργα που έχουν ταξιδέψει σε διάφορες χώρες του κόσμου. Στις ειδικές του γνώσεις συγκαταλέγεται η εκπαίδευση ειδικών ομάδων, με στόχο την υποστήριξη ατόμων σε διαδικασία απεξάρτησης μέσω της κεραμικής. Έχει εργαστεί από το 1997 στο πρώην ΚΕΘΕΑ (νυν ΕΟΠΑΕ) ως εκπαιδευτής στο θεραπευτικό πρόγραμμα του ΚΕΘΕΑ ΙΘΑΚΗ Θεσσαλονίκης και με συμμετοχή σε ευρωπαϊκά εργαστήρια του κέντρου που συνδέουν τη δημιουργική έκφραση με την κοινωνική επανένταξη. Παράλληλα, διδάσκει κεραμική σε επαγγελματίες και αρχάριους και είναι συν-συγγραφέας εκπαιδευτικού βιβλίου για τη Δημόσια Τεχνική Εκπαίδευση.

«Στην Ελλάδα, μια θεραπευτική παρέμβαση κεραμικής θα μπορούσε να απευθύνεται σε άτομα με άγχος, κοινωνική απομόνωση ή επαγγελματική κόπωση, προσφέροντας σύνδεση, συλλογικότητα και προσωπική ικανοποίηση» λέει ο κ. Γαλιγαλίδης (Φωτο: Από την τελευταία έκθεση του κ. Γαλιγαλίδη). Θεόδωρος Γαλιγαλίδης

– Κύριε Γαλιγαλίδη, από την εμπειρία σας, η επαφή με τον πηλό έως τη διαδικασία του ψησίματος και το χρώμα μπορούν πράγματι να λειτουργήσουν θεραπευτικά;

Η επαφή με τον πηλό είναι μοναδική εμπειρία. Αρχικά οι μαθητές νιώθουν φόβο και δισταγμό, αλλά μόλις λερώσουν τα χέρια τους και ξεκινήσουν τη διαδικασία, η ένταση και οι σκέψεις για την καθημερινότητα μειώνονται. Η αφή, ο ήχος, η μυρωδιά και η οπτική επαφή με το υλικό απορροφούν τον νου, ενώ η συγκέντρωση στην πράξη δημιουργεί ηρεμία και χαρά. Μαθαίνουν να αποδέχονται τα λάθη, να παίρνουν ρίσκα, να δοκιμάζουν και να εκφράζουν συναισθήματα μέσα από το έργο τους. Η διαδικασία αυτή δεν είναι μόνο δημιουργική αλλά και ψυχοδραστική, δίνοντας αίσθηση ανακούφισης και προσωπικής ικανοποίησης.

ΠΟΛΛΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΟΥΝ ΤΗΝ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΩΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΗ, ΜΕ ΦΡΑΣΕΙΣ ΟΠΩΣ «ΣΗΜΕΡΑ ΕΚΑΝΑ ΤΗΝ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΟΥ».

– Η έρευνα δείχνει ότι η αφή και η διαδικασία είναι καθοριστικές για τη συναισθηματική ρύθμιση. Το παρατηρείτε κι εσείς στα εργαστήριά σας;

Στα εργαστήριά μας, η διαδικασία είναι πιο σημαντική από το αποτέλεσμα. Η αφή του πηλού, η αίσθηση της υφής, το πλάσιμο με τα χέρια και η αντίσταση που συναντάς λειτουργούν καθοριστικά για τη συγκέντρωση και τη χαλάρωση. Οι μαθητές, αρχικά διστακτικοί, μαθαίνουν να παρατηρούν και να δομούν το υλικό, να πειραματίζονται και να αποδέχονται τις αποτυχίες τους χωρίς πίεση. Η διαδικασία αυτή επιτρέπει να απορροφώνται οι σκέψεις και οι έννοιες της καθημερινότητας, ενώ το περιβάλλον του εργαστηρίου, γεμάτο έργα, εικόνες, συζητήσεις και σιωπή όταν χρειάζεται, ενισχύει την εστίαση.

Στιγμιότυπο από εργαστήρια του κ. Γαλιγαλίδη. Θεόδωρος Γαλιγαλίδης

Μέσα από τη βιωματική εμπλοκή με το υλικό και την αφηρημένη αίσθηση της δημιουργίας, η συναισθηματική ρύθμιση γίνεται εμφανής. Πολλοί μαθητές περιγράφουν την εμπειρία ως απελευθερωτική, με φράσεις όπως «σήμερα έκανα την ψυχοθεραπεία μου», κάτι που δείχνει ότι η αφή και η διαδικασία συνεργάζονται για την ψυχική ευεξία.

Η ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΥΝΔΥΑΣΕΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ, ΝΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΗΣΕΙ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ.

– Πιστεύετε ότι στην Ελλάδα η κεραμική μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο ευεξίας και όχι μόνο ως τέχνη ή επάγγελμα;

Η κεραμική έχει τεράστιες δυνατότητες στην Ελλάδα, αλλά η θεσμική και εκπαιδευτική στήριξη λείπει. Δεν υπάρχει ξεχωριστό τμήμα σε Σχολές Καλών Τεχνών που να εμβαθύνει αποκλειστικά στην κεραμική, με αποτέλεσμα οι νέοι να μην έχουν το κατάλληλο πλαίσιο για μάθηση και δημιουργία.

Η εμπειρία μου σε ξένα πανεπιστήμια δείχνει ότι η κεραμική μπορεί να συνδυάσει εκπαίδευση, δημιουργία και ευεξία, να λειτουργήσει ως εργαλείο κοινωνικής ένταξης και προσωπικής ανάπτυξης. Η Ελλάδα έχει ταλέντο και γνώση, αλλά χρειάζεται να δοθεί η κατάλληλη κατεύθυνση για να αξιοποιηθεί το υλικό και να αναδειχθεί η κεραμική ως μέσο έκφρασης και ψυχικής ευεξίας.

Από την τελευταία έκθεση του κ. Γαλιγαλίδη. Θεόδωρος Γαλιγαλίδης

– Ένα πρόγραμμα τύπου Arts on Prescription τι μορφή θεωρείτε ότι θα μπορούσε να πάρει στην Ελλάδα;

Ένα πρόγραμμα Arts on Prescription στην Ελλάδα θα έπρεπε να εστιάζει στη διαδικασία και την εμπειρία, όχι στη θεραπεία. Ο χώρος πρέπει να είναι φιλικός, με χρόνο και ελευθερία, και ο εκπαιδευτής να λειτουργεί ως συνοδοιπόρος, παρέχοντας τεχνική καθοδήγηση όταν χρειάζεται. Οι συμμετέχοντες θα μαθαίνουν να δομούν, να παίρνουν ρίσκα, να αποδέχονται λάθη και να χαίρονται τη δημιουργία. Μπορεί να απευθύνεται σε άτομα με άγχος, κοινωνική απομόνωση ή επαγγελματική κόπωση, προσφέροντας σύνδεση, συλλογικότητα και προσωπική ικανοποίηση. Μέσα από τη δημιουργία με πηλό, το πρόγραμμα θα ενισχύει τη συγκέντρωση, τη χαλάρωση και την ψυχική ευεξία, αφήνοντας χώρο για προσωπική έκφραση και χαρά.

– Τι θα θέλατε να προσθέσετε για το ελληνικό πλαίσιο;

Η Ελλάδα έχει πλούσια παράδοση στην κεραμική, αλλά αυτή δεν αξιοποιείται σύγχρονα. Χρειάζεται υποστήριξη σε εκπαίδευση και πρακτική, ώστε η κεραμική να μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο δημιουργίας και ευεξίας. Η εμπειρία μου στο εξωτερικό δείχνει πόσο σημαντική μπορεί να γίνει η κεραμική για προσωπική και κοινωνική ανάπτυξη. Αν υπάρξουν σωστά πλαίσια και δομές, οι νέοι κεραμίστες θα έχουν την ευκαιρία να μάθουν, να διδάξουν και να αξιοποιήσουν το υλικό για έκφραση, συλλογικότητα και ψυχική ενίσχυση.