ΓΙΑΤΙ ΘΥΜΑΣΑΙ ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΜΠΙΓΑΛΗ, ΑΛΛΑ ΟΧΙ ΓΙΑΤΙ ΠΗΓΕΣ ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ;

Έχεις αναρωτηθεί ποτέ γιατί τα τραγούδια μένουν ανεξίτηλα στη μνήμη μας, ενώ άλλες πληροφορίες «εξαφανίζονται» αμέσως από τον εγκέφαλο;

Πας σε ένα 80s ή 90s πάρτι και δεν σταματάς να τραγουδάς. Μπορεί να έχουν περάσει 20 ή 30 χρόνια από τότε που άκουγες αυτά τα κομμάτια, όμως για έναν μυστηριώδη λόγο τα αναγνωρίζεις από τις πρώτες νότες. Ακόμα θυμάσαι όλους τους στίχους από τις δημιουργίες του Μπίγαλη, της Μαντώς, της Αρβανίτη, του Ρακιντζή και τους τραγουδάς δυνατά, ενώ χοροπηδάς σαν κατσίκι.

Πώς γίνεται να θυμάσαι κάθε λέξη και παύση ενός τραγουδιού δεκαετιών και την ίδια στιγμή να μη θυμάσαι γιατί πήγες σε ένα δωμάτιο;

Είναι πολύ πιθανό τέτοιες στιγμές να τις εκλάβεις ως ένδειξη γνωστικής παρακμής. Όμως, η αντίθεση ανάμεσα στην άψογη εκτέλεση ενός παλιού τραγουδιού και στην αδυναμία να ανακαλέσεις μια πρόθεση που μόλις σχηματίστηκε δεν είναι σημάδι ότι η μνήμη αποτυγχάνει. Είναι επίδειξη του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η μνήμη, εξηγεί η Michelle Spear, Καθηγήτρια Ανατομίας στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ.

Τι παιχνίδι παίζουν τα τραγούδια με τη μνήμη;

Συνηθίζουμε να μιλάμε για τη «μνήμη» σαν να πρόκειται για ένα ενιαίο σύστημα. Αλλά τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά.

Η ανάκληση των στίχων ενός τραγουδιού βασίζεται στη μακροπρόθεσμη μνήμη, σε δίκτυα του εγκεφάλου που αποθηκεύουν πληροφορίες οι οποίες έχουν εδραιωθεί μέσα στα χρόνια. Σε αυτά συμμετέχουν γλωσσικές περιοχές των κροταφικών λοβών, ο ακουστικός φλοιός, κινητικές περιοχές που εμπλέκονται στην παραγωγή του λόγου, αλλά και τα συναισθηματικά κυκλώματα που «επισημαίνουν» ορισμένες εμπειρίες ως σημαντικές.

Η μουσική είναι, από νευρολογικής άποψης, εξαιρετικά «πλούσια», καθώς ενεργοποιεί ταυτόχρονα πολλαπλά συστήματα (ρυθμό, γλώσσα, κίνηση, συναίσθημα). Κάθε φορά που επαναλάμβανες αυτούς τους στίχους, ενίσχυες τις συνάψεις που τους στηρίζουν. Με την πάροδο του χρόνου, αυτό το «μονοπάτι» γίνεται πιο αποδοτικό και σταθερό και η ανάκληση καταλήγει να είναι σχεδόν αυτόματη.

iStock

Το «φαινόμενο της πόρτας»

Αντίθετα, το να θυμάσαι γιατί πήγες στην κουζίνα βασίζεται στη λειτουργική μνήμη, τον προσωρινό «χώρο αποθήκευσης» του εγκεφάλου. Η λειτουργική μνήμη μπορεί να συγκρατήσει μικρή ποσότητα πληροφοριών για περιορισμένο χρονικό διάστημα και είναι ιδιαίτερα ευάλωτη στην απόσπαση προσοχής.

Οι ειδικοί μιλούν συχνά για το «φαινόμενο της πόρτας». Με απλά λόγια, όταν μετακινείσαι από ένα δωμάτιο σε ένα άλλο, ο εγκέφαλος ανανεώνει το πλαίσιο και διαχωρίζει την εμπειρία σε διακριτά επεισόδια. Έτσι, η πρόθεση που σχηματίστηκε στο προηγούμενο δωμάτιο (π.χ. «βρες τα κλειδιά του αυτοκινήτου») κωδικοποιήθηκε μέσα στο συγκεκριμένο πλαίσιο. Η διέλευση ενός κατωφλίου (κυριολεκτικού ή μεταφορικού) μπορεί να αποδυναμώσει το ερέθισμα ανάκλησης. Κάπως έτσι, η εργασία «εξαφανίζεται» κι εσύ μένεις να αναρωτιέσαι γιατί στέκεσαι στη μέση του υπνοδωματίου.

Αυτό δεν είναι δυσλειτουργία, αλλά στρατηγική οργάνωσης. Ο εγκέφαλος έχει εξελιχθεί ώστε να δομεί την εμπειρία σε νοηματικά «κομμάτια», κάτι που υποστηρίζει τον σχηματισμό της μακροπρόθεσμης μνήμης.

iStock

Γιατί τα τραγούδια «ζουν» στη μνήμη μας;

Στη μουσική, η ομοιοκαταληξία και ο ρυθμός δημιουργούν προβλέψιμα μοτίβα και η προβλεψιμότητα ευνοεί την ανάκληση επειδή ο εγκέφαλος διαρκώς προσπαθεί να μαντέψει τι ακολουθεί.

Επίσης, η μνήμη που σχετίζεται με τη μουσική ενεργοποιεί εκτεταμένες περιοχές του φλοιού, αλλά και υποφλοιώδεις δομές. Ακόμη και σε νευροεκφυλιστικές καταστάσεις, η συγκεκριμένη μνήμη μπορεί να παραμένει σχετικά ανέπαφη πολύ μετά την επιδείνωση άλλων μορφών.

Το γεγονός ότι μπορείς να τραγουδήσεις κάτι που άκουγες όταν ήσουν στην εφηβεία αποκαλύπτει ότι η ισχύς της μνήμης σχετίζεται περισσότερο με το βάθος της κωδικοποίησης. Ο στίχος που έχεις επαναλάβει αμέτρητες φορές είναι νευρολογικά «ισχυρότερος» από μια πρόθεση που σχηματίστηκε πριν λίγα δευτερόλεπτα.

Με την ηλικία, η ταχύτητα με την οποία ο εγκέφαλος επεξεργάζεται δεδομένα μειώνεται ελαφρώς και η λειτουργική μνήμη γίνεται πιο ευάλωτη σε παρεμβολές. Αυτό που μοιάζει με «απώλεια μνήμης» είναι συχνά υπερφόρτωση προσοχής. Η λειτουργική μνήμη δεν σχεδιάστηκε για να διαχειρίζεται τον μεγάλο όγκο παρεμβολών της σύγχρονης ζωής. Από την άλλη, η μακροπρόθεσμη γνώση, όπως π.χ. το λεξιλόγιο, συχνά διατηρείται ή και ενισχύεται.

Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΕΙΝΑΙ, ΑΠΟ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΠΟΨΗΣ, ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ «ΠΛΟΥΣΙΑ», ΚΑΘΩΣ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΕΙ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ ΠΟΛΛΑΠΛΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ: ΡΥΘΜΟ, ΓΛΩΣΣΑ, ΚΙΝΗΣΗ, ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ.

Πώς να μειώσεις τη… roomnesia

Ένας από τους πιο απλούς είναι να πεις δυνατά την πρόθεσή σου πριν μετακινηθείς. Το να μετατρέψεις την πρόθεση σε λέξεις, π.χ. να πεις «πάω να πάρω τον φορτιστή μου», ενισχύει την κωδικοποίηση, ενεργοποιώντας επιπλέον γλωσσικά δίκτυα.

Μια άλλη στρατηγική είναι η σύντομη οπτικοποίηση, δηλαδή το να αφιερώσεις ένα δευτερόλεπτο για να φανταστείς το αντικείμενο που πρόκειται να πάρεις. Έτσι, δημιουργείς ένα πιο «πλούσιο» νοητικό ίχνος σε σχέση με μια αόριστη πρόθεση.

Μπορείς, τέλος, να χρησιμοποιήσεις κάποιο αντικείμενο ως «άγκυρα». Μπορείς, για παράδειγμα, να πάρεις μια άδεια κούπα πριν κατευθυνθείς προς την κουζίνα, ώστε να κρατήσεις την πρόθεση «ζωντανή» μέσα από κάτι απτό.