ΠΩΣ Η ΤΕΧΝΗ ΣΥΜΒΑΛΛΕΙ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ; ΕΝΑ WORKSHOP ΕΧΕΙ ΤΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Συνηθίζουμε να πηγαίνουμε τα παιδιά σε καλλιτεχνικά εργαστήρια, μουσικοκινητική αγωγή, θέατρο και εικαστικά, περισσότερο για να τα βοηθήσουμε να εκφραστούν, να βρουν τη φωνή τους στην ομάδα. Τι γίνεται, όμως, με εμάς τους ενήλικες; Έχεις σκεφτεί ότι η καλλιτεχνική έκφραση θα μπορούσε να βοηθήσει κι εσένα; Ένα workshop κάνει την αρχή.

Το ότι η τέχνη μπορεί να συμβάλλει στην ψυχική υγεία είναι κάτι λίγο-πολύ γνωστό. Μάλιστα, είναι πολλοί οι τρόποι που μπορεί να το κάνει αυτό. Σε αρκετές προσεγγίσεις, όπως η μουσικοθεραπεία, η δραματοθεραπεία ή η εικαστική θεραπεία, η τέχνη χρησιμοποιείται ως εργαλείο μέσα σε ένα συγκεκριμένο ψυχοθεραπευτικό πλαίσιο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, γίνεται όχημα για να εκφράσει κανείς όσα δεν μπορεί ή δεν θέλει με τον λόγο και έχει καθαρά θεραπευτικό σκοπό.

Όμως και η απλή θέαση κάποιας μορφής τέχνης έχει αποδειχτεί ότι προσφέρει ψυχική ευεξία και ανάταση. Υπάρχουν πλέον νευρολογικά επιστημονικά δεδομένα που υποδεικνύουν ότι η τέχνη αλληλεπιδρά με τον ανθρώπινο εγκέφαλο και ενισχύει την ψυχική υγεία. Ανασκοπήσεις ερευνών, συμπεριλαμβανομένης μίας μεγάλης έκθεσης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, δείχνουν ότι η τέχνη ενισχύει τη διάθεση, τη δημιουργικότητα, την κριτική σκέψη και τη συνολική ψυχική ευημερία του ατόμου, δίνοντας νόημα στη ζωή του.

Νέα μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο PNAS και χρησιμοποίησε λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI), έδειξε ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τον εγκέφαλό τους διαφορετικά όταν βλέπουν αφηρημένη τέχνη. Στις συγκεκριμένες απεικονίσεις φάνηκε ότι ο εγκέφαλος ενεργοποιεί το DMN, ένα δίκτυο περιοχών που συνδέεται με τη δημιουργικότητα, τη φαντασία, την εσωτερική σκέψη, τις αναμνήσεις και την ονειροπόληση.

Τι προσφέρει η συμμετοχή στην καλλιτεχνική διαδικασία;

Σε αυτό το άρθρο, όμως, θα σταθούμε σε μία άλλη προσέγγιση, που δεν αξιοποιεί την τέχνη ως θεραπευτικό εργαλείο, ούτε την καθιστά αντικείμενο παρατήρησης. Πρόκειται για τη μεθοδολογία του MPAS (Mental Prevention through Artistic Skills), που χρησιμοποιεί μια διαφορετική αφετηρία: ξεκινά από την άποψη ότι η ίδια η συμμετοχή σε μια καλλιτεχνική διαδικασία εμπεριέχει από τη φύση της μια βαθιά εξισορροπητική δύναμη για τον άνθρωπο.

Pexels Tima Miroshnichenko

«Η τέχνη λειτουργεί ως ένας ζωντανός τόπος εμπειρίας, όπου το άτομο μπορεί να έρθει σε επαφή με τον εσωτερικό του κόσμο, να αναγνωρίσει τι είναι και τι δεν είναι, να ορίσει πιο καθαρά την ταυτότητά του και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, να συνδεθεί ουσιαστικά τόσο με τον εαυτό του όσο και με τους άλλους», μας λέει η Αγγελική-Αριάδνη Βούλγαρη. Η κ. Βούλγαρη είναι ηθοποιός και εκπαιδεύτρια που εργάζεται στο πεδίο της βιωματικής εκπαίδευσης και της εμψύχωσης ομάδων, χρησιμοποιώντας ως βασικά εργαλεία την τέχνη και τη δημιουργική διαδικασία.

Μέσω μιας διεπιστημονικής μεθοδολογίας, που συνδυάζει τη δημιουργική έκφραση με την ψυχολογία, τη θεραπεία μέσω της αφήγησης και πρακτικές, όπως ο χορός και η μουσική, η μεθοδολογία MPAS επιδιώκει να «επανασυνδέσει» τους νέους με τον εαυτό τους, τους άλλους και το πολιτισμικό τους περιβάλλον.

Τέχνη και ψυχική υγεία: Ένα workshop για πολλούς

Αυτή η μεθοδολογία θα εφαρμοστεί σε ένα δωρεάν τριήμερο εκπαιδευτικό εργαστήρι προσωπικής ανάπτυξης από 27 έως 29 Μαρτίου στην Αθήνα. Το εργαστήρι πραγματοποιείται στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος Art for the Prevention of Mental Health Problems και σε αυτό μπορούν να λάβουν μέρος διάφοροι επαγγελματίες.

Unsplash Valerie Titova

Αν και η μεθοδολογία απευθύνεται αρχικά σε καλλιτέχνες, μπορούν επίσης να λάβουν μέρος εκπαιδευτικοί, ψυχολόγοι και ψυχοθεραπευτές, κοινωνικοί λειτουργοί, δραματοθεραπευτές, σύμβουλοι ψυχικής υγείας, συντονιστές ομάδων, εργαζόμενοι σε πολιτιστικούς οργανισμούς, επαγγελματίες της εκπαίδευσης ενηλίκων, καθώς και άτομα που δραστηριοποιούνται σε κοινωνικούς και εκπαιδευτικούς φορείς. Το βασικό κριτήριο είναι οι συμμετέχοντες να χρησιμοποιούν κάποια μορφή τέχνης στην εργασία τους.

Η ΤΕΧΝΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΩΣ ΕΝΑΣ ΖΩΝΤΑΝΟΣ ΤΟΠΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑΣ, ΟΠΟΥ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΕΡΧΕΤΑΙ ΣΕ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΟΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟ.

Παρότι το workshop απευθύνεται σε καλλιτέχνες και επαγγελματίες της ψυχικής υγείας, ο τελικός αποδέκτης είναι οι κοινότητες μέσα στις οποίες αυτοί οι άνθρωποι εργάζονται. Οι συμμετέχοντες εκπαιδεύονται ώστε να μπορούν να μεταφέρουν τη μεθοδολογία σε διαφορετικά περιβάλλοντα, όπως ομάδες νέων ηλικίας 18-30, εκπαιδευτικά πλαίσια, κοινοτικές δομές, πολιτιστικούς οργανισμούς ή χώρους ψυχικής υγείας, με σκοπό να ωφεληθούν κυρίως κοινωνικά ευάλωτες ομάδες.

Η τέχνη για την ενδυνάμωση των κοινοτήτων

Η μεθοδολογία λειτουργεί κυρίως σε επίπεδο πρόληψης και ενδυνάμωσης, συμβάλλοντας στη δημιουργία συνθηκών που μπορούν να υποστηρίξουν την ψυχική ανθεκτικότητα των ανθρώπων και να μειώσουν παράγοντες που συχνά συνδέονται με την εμφάνιση εξαρτήσεων.

Έχει αναπτυχθεί από τη συνεργασία της Hopeart (μιας μη κερδοσκοπικής οργάνωσης) με οργανισμούς από την Ισπανία (Proyecto Nagual), τη Βουλγαρία (APB) και την Ιταλία (Omphalos), πράγμα που σημαίνει ότι το workshop έχει παρουσιαστεί και εφαρμοστεί στο πλαίσιο ευρωπαϊκών συνεργασιών και προγραμμάτων. Μέσω αυτών, καλλιτέχνες και επαγγελματίες από διαφορετικές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν εκπαιδευτεί και έχουν εφαρμόσει τα εργαλεία της στις κοινότητες όπου εργάζονται.

Έτσι, μέσα από τη συνάντηση διαφορετικών γλωσσών, εμπειριών και μορφών εξειδίκευσης στους τομείς της τέχνης, της ψυχικής υγείας και της ενδυνάμωσης κοινοτήτων, γεννήθηκε ο κοινός σκοπός: να αναδειχθεί η τέχνη ως μέσο πρόληψης, σύνδεσης και καλλιέργειας του ανήκειν.

ΟΤΑΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙΤΑΙ ΕΝΑ ΑΣΦΑΛΕΣ ΠΕΔΙΟ, Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΒΡΕΙ ΤΟ ΘΑΡΡΟΣ ΝΑ ΕΜΦΑΝΙΣΤΕΙ ΩΣ ΑΤΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΜΕΣΑ ΣΕ ΜΙΑ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΤΗΤΑ, ΝΙΩΘΟΝΤΑΣ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ ΟΤΙ ΑΝΗΚΕΙ.

Η μεγάλη αξία του να νιώθεις ότι ανήκεις κάπου

«Με συγκινεί πάντα το πώς άνθρωποι από διαφορετικές κουλτούρες και με διαφορετικές γλώσσες καταφέρνουν να συνδεθούν μεταξύ τους. Πολλές φορές αυτό συμβαίνει ακόμη και χωρίς λεκτική επικοινωνία, γιατί η σύνδεση δεν είναι μια γλώσσα που απαιτεί απαραίτητα τον λόγο. Μπορεί να συμβεί μέσα από το σώμα, τη δημιουργία, την παρουσία και το κοινό βίωμα.

Στιγμιότυπο από παλιότερο σεμινάριο. Προσωπικό Αρχείο Α. Βούλγαρη

»Από την εκπαίδευση που πραγματοποιήσαμε στην Ιταλία θυμάμαι πολύ έντονα μια στιγμή από μια συστημική αναπαράσταση που έγινε στο πλαίσιο του εργαστηρίου. Μια κοπέλα που στην αρχή της διαδικασίας φοβόταν πολύ να φανεί και δυσκολευόταν να εκφραστεί, μετά το πέρας της διαδικασίας πήγε και στάθηκε μόνη της κάτω από τον προβολέα του χώρου. Ήταν σαν το σώμα της να δήλωνε συμβολικά ότι πλέον ένιωθε αρκετά ασφαλής για να εμφανιστεί, να εκφράσει και να εκδηλώσει τον εαυτό της.

»Όταν δημιουργείται ένα ασφαλές πεδίο, ο άνθρωπος μπορεί να βρει το θάρρος να εμφανιστεί ως ατομικότητα μέσα σε μια συλλογικότητα, νιώθοντας ταυτόχρονα ότι ανήκει» σχολιάζει η κ. Βούλγαρη.

Unsplash Valerie Titova

Και πόσο σημαντική μπορεί να είναι αυτή η αίσθηση του ανήκειν, τη στιγμή που η μοναξιά είναι ένας από τους μεγαλύτερους προγνωστικούς παράγοντες για την εμφάνιση κατάθλιψης. Η τέχνη πολύ συχνά λειτουργεί ως κοινωνική γέφυρα. Το να μπορείς να μοιραστείς και να εκφραστείς, νιώθοντας ότι θα σε αποδεχτούν είναι σπουδαίο πράγμα.