ΠΩΣ ΤΟ «ΞΕΒΟΛΕΜΑ» ΚΑΝΕΙ ΚΑΛΟ ΣΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΣΟΥ

Έχεις ακούσει για το friction maxxing; Αυτή η πρακτική στόχο έχει να ενισχύσει την ανθεκτικότητα του εγκεφάλου σου. Δοκίμασέ τη!

Τον λάτρευα εκείνον τον χάρτη-σπαζοκεφαλιά που είχαμε παλιά στα αυτοκίνητα. Για να βρεις τη συνέχεια ενός δρόμου, δεν αρκούσε να γυρίσεις απλώς την επόμενη σελίδα, έπρεπε να πας τριάντα σελίδες παρακάτω και να εντοπίσεις το σωστό τετράγωνο, ακολουθώντας έναν συνδυασμό γράμματος και αριθμού. Σήμερα, απλώς πληκτρολογώ τη διεύθυνση που ψάχνω στο GPS και το αφήνω να με οδηγήσει.

Η τεχνολογία, βέβαια, δεν έχει αντικαταστήσει μόνο τους χάρτες. Έχει αναλάβει ένα μεγάλο κομμάτι των καθημερινών εργασιών που κάποτε απαιτούσαν τη δική μας ενεργή συμμετοχή. Είναι πιο εύκολο να στείλουμε ένα μήνυμα στο Viber παρά να γράψουμε και να ταχυδρομήσουμε ένα γράμμα (kudos στην ξενιτεμένη αδερφή μου, που κάθε Χριστούγεννα μας στέλνει ευχητήριες κάρτες). Είναι πιο εύκολο να παραγγείλουμε φαγητό παρά να περάσουμε μία ώρα πάνω από τις κατσαρόλες. Η Wikipedia προσφέρει άμεσα απαντήσεις, εκεί που κάποτε ξεφυλλίζαμε τους τόμους της Britannica ή της Δομής – στα 90s υπήρχε σχεδόν σε κάθε σπίτι μια εγκυκλοπαίδεια.

Μπορεί η ευκολία να είναι τις περισσότερες φορές κάτι εξαιρετικό, οι ειδικοί όμως αρχίζουν να επισημαίνουν ότι μια ζωή χωρίς «τριβές», χωρίς μικρές προκλήσεις, ίσως να μην είναι η ιδανική συνθήκη για τη γνωστική μας λειτουργία σε βάθος χρόνου. «Είναι σαν να έχεις έναν προσωπικό γυμναστή που σηκώνει τα βάρη αντί για σένα», λέει η νευροεπιστήμονας Lila Landowski, λέκτορας Βιοϊατρικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Τασμανίας.

Η ευκολία βλάπτει τον εγκέφαλο

Από εξελικτική σκοπιά, ο άνθρωπος είναι «προγραμματισμένος» να επιλέγει τον δρόμο της μικρότερης αντίστασης, προκειμένου να εξοικονομεί ενέργεια. Όπως εξηγεί η Landowski, στις καθημερινές μας ρουτίνες ο εγκέφαλος πραγματοποιεί διαρκώς μια ανάλυση κόστους-οφέλους, αποφασίζοντας αν μια επιλογή «αξίζει» την ενέργεια που απαιτεί. Οι προκλήσεις κοστίζουν περισσότερο ενεργειακά, γι’ αυτό και, όπου είναι δυνατόν, ο εγκέφαλος τείνει να προτιμά την ευκολία. Έτσι, το να κάνουμε τα πράγματα με τον «δύσκολο» τρόπο, αντί να αφήνουμε την τεχνολογία να δουλεύει για εμάς, μπορεί να μοιάζει άβολο ή και εκνευριστικό βραχυπρόθεσμα.

Ταυτόχρονα, ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται έντονα στις ανταμοιβές και το σύγχρονο περιβάλλον είναι σχεδιασμένο να μας τις προσφέρει γρήγορα. «Τα εύκολα πράγματα συχνά μας κάνουν να νιώθουμε καλά και οι πλατφόρμες έχουν επενδύσει τεράστια ποσά για να καταλάβουν πώς να μας κρατούν εκεί», εξηγεί η ψυχολόγος Emily Falk, καθηγήτρια Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβανίας.

ΤΟ ΕΥΡΟΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΟΧΗΣ ΜΑΣ ΜΕΙΩΝΕΤΑΙ, Η ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΕΞΑΣΘΕΝΕΙ, Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΦΘΙΝΕΙ ΚΑΙ Η ΧΩΡΙΚΗ ΜΝΗΜΗ ΕΠΙΔΕΙΝΩΝΕΤΑΙ, ΚΑΘΩΣ «ΕΚΧΩΡΟΥΜΕ» ΟΛΟ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΣΤΙΣ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΜΑΣ.

Όμως, αυτή η συνεχής διευκόλυνση μπορεί να έχει κόστος. Τα δεδομένα δείχνουν ότι το εύρος της προσοχής μας μειώνεται, η κριτική σκέψη εξασθενεί, η συναισθηματική νοημοσύνη  φθίνει και η χωρική μνήμη επιδεινώνεται, καθώς «εκχωρούμε» όλο και περισσότερες λειτουργίες στις συσκευές μας. Παράλληλα, η τεχνολογική βελτιστοποίηση της καθημερινότητας δεν φαίνεται να μας κάνει πιο ευτυχισμένους: παρά τα ψηφιακά εργαλεία και την ενισχυμένη επικοινωνία μέσω κοινωνικών δικτύων, τα επίπεδα άγχους και μοναξιάς παραμένουν υψηλά.

Με την πάροδο του χρόνου, αυτή η ζωή χωρίς... τριβές μπορεί να αποδειχθεί επιζήμια. Ο ερευνητής Marc Milstein επισημαίνει ότι βασικές λειτουργίες του εγκεφάλου, όπως π.χ. η μάθηση, η μνήμη και η συγκέντρωση, υπακούουν στην αρχή «use it or lose it». Σε απλά ελληνικά, ο εγκέφαλος χρειάζεται εξάσκηση για να τις διατηρήσει, διαφορετικά οι ικανότητες αυτές σταδιακά εξασθενούν.

Ενδεικτικά, μελέτη με συμμετέχοντες που κλήθηκαν να απαντήσουν σε ένα τεστ πολλαπλής επιλογής έδειξε ότι εκείνοι που αναζήτησαν τις απαντήσεις μέσω μηχανής αναζήτησης είχαν χαμηλότερες επιδόσεις σε σχέση με όσους δεν χρησιμοποίησαν το διαδίκτυο. Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η συνεχής χρήση των εργαλείων αυτών ενδέχεται να επηρεάζει την ικανότητα του εγκεφάλου να αποθηκεύει αποτελεσματικά πληροφορίες.

Παρόμοιες ανησυχίες εκφράζονται και για την άνοδο των εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης. Σε μελέτη του 2025 (περιοδικό Societies), στην οποία συμμετείχαν 666 άτομα διαφορετικών ηλικιών και εκπαιδευτικών επιπέδων, διαπιστώθηκε σύνδεση μεταξύ χρήσης AI και μείωσης της κριτικής σκέψης.

«Έχουμε αφήσει την τεχνολογία να ελέγχει τη συμπεριφορά μας», λέει ο ψυχολόγος Larry Rosen. «Πρέπει να πάρουμε ξανά τον έλεγχο».

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Η λύση λέγεται friction maxxing

Κάπου εδώ μπαίνει στη συζήτηση το λεγόμενο friction maxxing, η πρακτική της συνειδητής επιλογής πιο απαιτητικών, αναλογικών ή λιγότερο βολικών τρόπων στην καθημερινότητα, ως αντίβαρο στην τεχνολογική ευκολία. Στην πράξη, ενσωματώσουμε μικρές «δόσεις δυσκολίας» στη μέρα μας, επιλέγοντας π.χ. δραστηριότητες που απαιτούν χρόνο, υπομονή και προσπάθεια. Αυτό μπορεί να σημαίνει να διαβάσουμε ένα βιβλίο αντί να δούμε ένα βίντεο, να προσανατολιστούμε με πινακίδες αντί για GPS, να καλέσουμε έναν φίλο για συμβουλή αντί να απευθυνθούμε στο AI.

Ο όρος επινοήθηκε στις αρχές του 2026 από τη συγγραφέα Kathryn Jezer-Morton και η πρακτική στοχεύει στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας, τη βελτίωση της συγκέντρωσης και τη διατήρηση ουσιαστικών ανθρώπινων εμπειριών, εκείνων που συχνά αποδυναμώνονται μέσα στην ευκολία της αυτοματοποίησης.

Καθώς ο εγκέφαλος γερνά, χάνει φυσικά συνδέσεις μεταξύ των νευρικών κυττάρων, κάτι που επηρεάζει τη μνήμη, την προσοχή και την ικανότητα μάθησης. Η ανάληψη προκλήσεων, ωστόσο, ενισχύει τη δημιουργία νέων συνδέσεων, αυξάνοντας το λεγόμενο «γνωστικό απόθεμα» (cognitive reserve).

Μια ζωή με περιεχόμενο

Η Falk πιστεύει ότι το όφελος του friction-maxxing δεν περιορίζεται στη γνωστική ενδυνάμωση. Θεωρεί ότι η πραγματική του αξία βρίσκεται στη δυνατότητα να χτίσουμε μια πιο ουσιαστική ζωή. Όπως λέει χαρακτηριστικά, η ευκολία του να γράψεις ένα email με τη βοήθεια της AI, για παράδειγμα, μπορεί να σε κάνει να νιώθεις καλά εκείνη τη στιγμή. Αν όμως εκτιμάς την επικοινωνία, αυτή η επιλογή ίσως να μην ευθυγραμμίζεται με τους μακροπρόθεσμους στόχους σου.

ΤΟ FRICTION MAXXING ΣΤΟΧΕΥΕΙ ΣΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΤΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΩΝ.

5 τρόποι να βάλεις στη ζωή σου το friction maxxing

• Τα παζλ και τα παιχνίδια μπορούν να προκαλέσουν τον εγκέφαλό σου, αλλά μην περιορίζεσαι σε όσα ήδη γνωρίζεις. Όπως δεν θα πήγαινες στο γυμναστήριο για να δουλέψεις μόνο τα χέρια σου, έτσι και ο εγκέφαλος χρειάζεται ποικιλία στην «προπόνηση».
• Η εκμάθηση μιας νέας, ελαφρώς απαιτητικής δεξιότητας είναι ένας ακόμη τρόπος να διατηρήσεις τη λειτουργία του εγκεφάλου. Μαζί με τη δημιουργία νέων συνδέσεων, τέτοιες προκλήσεις ενισχύουν την απελευθέρωση νορεπινεφρίνης, που βοηθά στη συγκέντρωση και στη μάθηση.
• Έστω και μία ή δύο φορές την εβδομάδα, προσπάθησε να ετοιμάζεις ένα γεύμα. Η αναζήτηση μιας νέας συνταγής, τα ψώνια για τα υλικά και η εκτέλεση των βημάτων μπορούν να δημιουργήσουν ουσιαστικές συνδέσεις στον εγκέφαλο.
• Αντί να στείλεις μήνυμα σε έναν φίλο, κάλεσέ τον ή κανονίστε να συναντηθείτε. Θα χρειαστεί να θυμηθείς πώς θα πας στο σημείο του ραντεβού, αλλά και λεπτομέρειες για τον φίλο σου, ενεργοποιώντας κοινωνικές δεξιότητες που ενισχύουν τον εγκέφαλο.
• Όταν προσπαθείς να θυμηθείς κάτι, μην βιαστείς να ελέγξεις τι κινητό σου. Στο σούπερ μάρκετ, για παράδειγμα, προσπάθησε να θυμηθείς τι χρειάζεσαι καθώς περπατάς στους διαδρόμους.