ΓΙΑΤΙ ΟΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΣΧΕΔΙΑΖΟΥΝ ΜΕΣΩ ΑΙ ΙΟΥΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΣΤΗ ΦΥΣΗ;

Μοντέλα ΑΙ σχεδιάζουν πλέον πρωτότυπους ιούς με στόχο την ενίσχυση νέων θεραπειών, αλλά πώς εξασφαλίζεται ότι δεν θα γίνουν οι ιοί αυτοί μια μέρα επικίνδυνοι;

Τα τελευταία χρόνια η επιστήμη κάνει άλματα χάρη στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης. Ανάμεσα στα νέα εργαλεία που δημιουργούνται για να παρέχουν καλύτερες διαγνώσεις φαίνεται πως αναπτύσσεται και ένας άλλος τομέας: η δημιουργία πραγματικών ιών, οι οποίοι είναι εντελώς νέοι. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό επίτευγμα, το οποίο αναπόφευκτα εγείρει και μια ανησυχία: θα μπορούσε το ΑΙ να κατασκευάσει ιούς πιο θανατηφόρους από αυτούς που υπάρχουν ήδη στη φύση;

Απάντηση επιχειρεί να δώσει ένα άρθρο του Scientific American, το οποίο εξηγεί ότι οι νέοι αυτοί ιοί είναι παραπάνω από 90% παρόμοιοι με ορισμένους υπάρχοντες που μολύνουν βακτήρια ή βακτηριοφάγους. Προς το παρόν, δηλαδή, είναι επικίνδυνοι μόνο για το Escherichia coli και σχεδιάστηκαν από ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης που δεν είχε εκπαιδευτεί σε ιούς οι οποίοι θα μπορούσαν να μολύνουν φυτά ή ζώα.

Αυτά είναι κάπως καθησυχαστικά μέτρα ασφαλείας, ωστόσο έρευνα που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο Science έδειξε ότι η βιοτεχνολογία με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης προχωρά πολύ πιο γρήγορα από τις υπάρχουσες ρυθμίσεις.

iStock

Όπως χαρακτηριστικά λέει ο Toby Webster, διευθυντής προγράμματος στον Sentinel Bio, έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό που ερευνά τις διασφαλίσεις της βιοτεχνολογίας, «τα σύνορα αλλάζουν πολύ γρήγορα». Για την ακρίβεια, λέει, το δημοσίευμα στο Science που περιγράφει τους βακτηριοφάγους που έχουν σχεδιαστεί από την τεχνητή νοημοσύνη είναι ήδη παλιό. Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά (ως προδημοσίευση) στον διακομιστή bioRxiv τον Σεπτέμβριο του 2025. Το μοντέλο, που είναι ανοιχτού κώδικα, έχει ήδη βελτιστοποιηθεί για άλλες εργασίες.

Με επιπλέον εκπαίδευση, τα μελλοντικά μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης θα μπορούσαν να προτείνουν εντελώς νέες αλληλουχίες γονιδίων για ιούς ή βακτήρια που δεν μπορούμε ακόμα να προβλέψουμε, αναφέρει στο ίδιο άρθρο o Doni Bloomfield, αναπληρωτής καθηγητής νομικής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Φόρνταμ, ο οποίος επικεντρώνεται στη βιοασφάλεια. Οι μελλοντικοί πράκτορες Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί, επίσης, να είναι σε θέση να εκπαιδεύσουν μη ειδικούς στα λεπτότερα σημεία του βιολογικού σχεδιασμού, επιτρέποντας σε μια σειρά πιθανών κακών παραγόντων να δημιουργήσουν νέα βιολογικά όπλα.

«Θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί σχετικά με την επέκταση αυτού του έργου σε ιούς που μπορούν να μολύνουν πιο σύνθετες μορφές ζωής», σημειώνει ο ίδιος. «Και δεν νομίζω ότι βρισκόμαστε στο σημείο όπου θα έπρεπε να το κάνουμε αυτό χωρίς διασφαλίσεις».

Unsplash

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν ήδη κανονισμοί σχετικά με τη βιοασφάλεια των εργαστηρίων, τη βιολογική έρευνα, τις γενετικές τροποποιήσεις και τις εργασίες με επικίνδυνα παθογόνα, λέει η Filippa Lentzos, αναπληρώτρια καθηγήτρια που σπουδάζει βιοασφάλεια στο King's College London. «Η πρόκληση, όμως, είναι να συνδέσουμε αυτήν την υπάρχουσα διακυβέρνηση με τη νέα δυνατότητα σχεδιασμού της βιολογίας ψηφιακά».

Το είδος της έρευνας που εμπλέκει την Τεχνητή Νοημοσύνη είναι πολλά υποσχόμενο. Νέοι βακτηριοφάγοι θα μπορούσαν να εντοπίσουν και να στοχεύσουν βακτήρια ανθεκτικά στα αντιβιοτικά ή νέα ιικά «κελύφη» θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την ασφαλή χορήγηση γονιδιακών θεραπειών ή άλλων θεραπειών για ασθένειες. Τα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης θα μπορούσαν επίσης να αποκαλύψουν νέες πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται το γονιδίωμα, λέει ο Μπλούμφιλντ.

iStock

Για να εξισορροπήσουν τους κινδύνους και τα οφέλη, ο Μπλούμφιλντ και οι συνάδελφοί του προτείνουν ένα κλιμακωτό σύστημα πρόσβασης σε δεδομένα εκπαίδευσης της Τεχνητής Νοημοσύνης, που θα περιορίζει τις πληροφορίες οι οποίες διδάσκουν τρόπους αύξησης της ιικής μεταδοτικότητας, της λοιμογόνου δράσης, της ανοσολογικής αποφυγής ή της αντίστασης στην ιατρική θεραπεία και άλλα αντίμετρα. Η ιδέα είναι παρόμοια με το τρέχον σύστημα επιπέδων βιοασφάλειας που περιορίζει την πρόσβαση σε παθογόνα όπως ο ιός Έμπολα σε ορισμένα εργαστήρια υψηλής ασφάλειας.

Μια άλλη πιθανή προφύλαξη θα ήταν η βελτίωση του ελέγχου των αλληλουχιών DNA και RNA που παραγγέλνουν οι επιστήμονες από εξειδικευμένους προμηθευτές. Πολλοί προμηθευτές ελέγχουν οικειοθελώς τις παραγγελίες για να βεβαιωθούν ότι κανείς δεν ζητά αλληλουχίες που θα μπορούσαν να αποδώσουν επικίνδυνα προϊόντα. Αλλά πέρυσι η Microsoft ανακάλυψε ότι οι τοξικές πρωτεϊνικές αλληλουχίες που δημιουργούνται από την Τεχνητή Νοημοσύνη (οι οποίες είναι απλούστερες από τα ιικά γονιδιώματα) κατάφεραν να ξεπεράσουν αυτά τα μέτρα ασφαλείας. Έσπευσαν τότε να δημιουργήσουν ενημερώσεις λογισμικού για να μειώσουν την ευπάθεια.

ΠΡΟΣ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΒΑΣΙΖΟΜΑΣΤΕ ΣΤΗΝ ΚΑΛΗ ΘΕΛΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ ΠΟΥ ΕΦΑΡΜΟΖΟΥΝ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΑΙ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ.

Τα βασικά κενά γνώσης καθιστούν τη διαμόρφωση νέων κανονισμών δύσκολη. Για παράδειγμα, δεν είναι σαφές πώς τα δεδομένα εκπαίδευσης μεταφράζονται στην ικανότητα των μοντέλων, λέει η Allison Berke, ανώτερη μηχανικός στο Κέντρο RAND για την Τεχνητή Νοημοσύνη, την Ασφάλεια και την Τεχνολογία. Θα χρειάζονταν αυτά τα μοντέλα συγκεκριμένα δεδομένα εκπαίδευσης για τους ιούς της γρίπης για να αναδημιουργήσουν την πανδημική γρίπη του 1918, για παράδειγμα; Ή μήπως θα μπορούσαν να παράγουν τον ιό του 1918 από ένα γενικότερο σύνολο δεδομένων ιικών γονιδιωμάτων; Από το τελευταίο είναι πιο δύσκολο να προστατευτεί κανείς.

Η «καμπύλη μάθησης» είναι, επίσης, ένα ζητούμενο – το πόσο γρήγορα δηλαδή εξελίσσεται η ικανότητα ιικού σχεδιασμού.

Επί του παρόντος, τόσο οι επιστήμονες όσο και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής συζητούν αυτά τα ζητήματα δίνοντάς τους προτεραιότητα, λέει η Tessa Alexanian, τεχνική επικεφαλής στην Διεθνή Πρωτοβουλία Βιοασφάλειας για την Επιστήμη. Πράγματι, οι συγγραφείς της νέας μελέτης για τους βακτηριοφάγους ζητούν πιο αποτελεσματικές προσεγγίσεις βιοασφάλειας στην εργασία τους. Ωστόσο, προσθέτει η ίδια, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής ανησυχούν και για την υπερβολική ρύθμιση που ενδεχομένως περιορίζει μια πολύ χρήσιμη έρευνα. Στις ΗΠΑ, πάντως, οι νομοθέτες φαίνεται να περιμένουν μια «σοκαριστική επίδειξη» βιολογικών δυνατοτήτων πριν ενεργήσουν. Και αυτό εκ των πραγμάτων σημαίνει πως η έρευνα θα συνεχίσει στο μέλλον να είναι ένα βήμα μπροστά από τη ρύθμιση.

Όπως καταλήγει ο Webster, «Είναι υπέροχο να βλέπουμε τόσους ανθρώπους σε αυτόν τον τομέα να ενδιαφέρονται για τη δημιουργία και την κυκλοφορία αυτών των ισχυρών μοντέλων με υπευθυνότητα, αλλά δεν είναι υποχρεωμένοι και συχνά δεν έχουν επίσημη καθοδήγηση για να το χειριστούν σωστά. Προς το παρόν, λοιπόν, βασιζόμαστε εν πολλοίς στην καλή τους θέληση».