ΚΑΜΠΙΕΣ ΣΤΑ ΠΕΥΚΑ: ΑΛΛΕΡΓΙΟΛΟΓΟΣ ΕΞΗΓΕΙ ΤΙ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΚΑΙ ΠΩΣ ΝΑ ΠΡΟΦΥΛΑΧΘΕΙΣ

Ρωτήσαμε τον ειδικό αλλεργιολόγο Λάμπρο Καλόγηρο τι μπορούν να προκαλέσουν στον οργανισμό μας οι κάμπιες που εμφανίζονται στα πεύκα την άνοιξη και πώς να προφυλαχθούμε.

Τώρα που είναι άνοιξη και τα λουλούδια ανθίζουν, η ιδέα ενός περιπάτου γίνεται όλο και πιο δελεαστική: μια βόλτα θα σου προσφέρει –αν μη τι άλλο– ήπια σωματική άσκηση, ένα ευχάριστο διάλειμμα από τις σκοτούρες της καθημερινότητας, επαφή με το φυσικό περιβάλλον. Αυτά και άλλα αναλογίζεσαι, μέχρι που συνειδητοποιείς ότι καθώς περπατάς και χαίρεσαι τις ομορφιές της φύσης, ξαφνικά έχεις παρέα σου και τη γνωστή, συμμετρική πομπή από κάμπιες.

Ίσως για ορισμένους η «γραμμή» από κάμπιες που συναντάμε κυρίως σε πευκόφυτα πάρκα ή δάση να μην είναι τίποτα περισσότερο από ένα όχι και τόσο ευχάριστο θέαμα. Όμως για πολύ κόσμο μπορεί να αποτελέσει κίνδυνο, προκαλώντας από έναν απλό ερεθισμό μέχρι κάποια σοβαρή αλλεργική αντίδραση.

Ποια είναι η κάμπια των πεύκων

Η κάμπια των πεύκων, γνωστή και ως πιτυοκάμπη ή κάμπια λιτανεύουσα (Thaumetopoea pityocampa), είναι ένας από τους σημαντικότερους εχθρούς των πεύκων, γιατί τρώει τα φύλλα και καθυστερεί την ανάπτυξή τους, όπως και επικίνδυνη αλλεργιογόνος πηγή για τον άνθρωπο και τα κατοικίδια.

Ζητήσαμε από τον ειδικό αλλεργιολόγο Λάμπρο Καλόγηρο να μας εξηγήσει γιατί οι κάμπιες προκαλούν τόσο συχνά αλλεργίες, τα σημάδια στον οργανισμό μας που θα πρέπει να μας ανησυχήσουν και τα μέτρα προφύλαξης που μπορούμε να πάρουμε προκειμένου να μειώσουμε τον κίνδυνο παρενεργειών.

Τι συμβαίνει στο σώμα μας όταν έρθουμε σε επαφή με τις κάμπιες; Μπορεί να μας ενοχλήσουν μόνο εάν τις πιάσουμε;

Οι κάμπιες –κυρίως η Thaumetopoea pityocampa που συχνάζει στα πεύκα της Μεσογείου– είναι καλυμμένες με εκατομμύρια μικροσκοπικά τριχίδια (setae) τα οποία μοιάζουν με μικρές λεπίδες ή βέλη. Αυτά αναπτύσσονται από το τρίτο έως το πέμπτο προνυμφικό στάδιο και περιέχουν πρωτεΐνες με ερεθιστική δράση.

Η βασικότερη από αυτές είναι η θαυματοποιεΐνη (thaumetopoein), μια πρωτεΐνη που προκαλεί απελευθέρωση ισταμίνης στο δέρμα – της ίδιας ουσίας που ευθύνεται για τη φαγούρα και τους πομφούς (πρησμένα εξογκώματα στο δέρμα, σαν τσιμπήματα). Αυτό συμβαίνει σε όλους, ανεξαρτήτως εάν είναι αλλεργικοί ή όχι, καθώς πρόκειται για απευθείας τοξική δράση. Πρόκειται δηλαδή για έναν τοξικό-ερεθιστικό μηχανισμό: τα τριχίδια δρουν τόσο μηχανικά (διεισδύουν στο δέρμα σαν μικροσκοπικά αγκίστρια) όσο και χημικά (μέσω της τοξικής πρωτεΐνης που αναφέραμε).

Παράλληλα, σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να αναπτυχθεί αληθής αλλεργικός μηχανισμός μέσω IgE (ευαισθητοποίηση στις πρωτεΐνες Tha p 1 και Tha p 2), ιδίως εάν εκτίθενται σε κάμπιες επαναλαμβανόμενα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αντίδραση εκδηλώνεται ταχύτερα (μέσος χρόνος ~36 λεπτά), είναι εντονότερη και δυνητικά επικίνδυνη.

ΟΣΟΙ ΕΡΓΑΖΟΝΤΑΙ ΣΕ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΟΜΑΔΑ ΥΨΗΛΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ. ΜΕΛΕΤΕΣ ΕΔΕΙΞΑΝ ΟΤΙ ΤΟ 60% ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΘΕΤΙΚΑ ΑΛΛΕΡΓΙΚΑ ΤΕΣΤ ΣΕ ΚΑΜΠΙΕΣ ΕΙΧΑΝ ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝΗ ΕΚΘΕΣΗ ΛΟΓΩ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ.

Για να ενοχλήσουν οι κάμπιες τον οργανισμό μας, δεν χρειάζεται απαραίτητα να τις πιάσουμε, καθώς τα τριχίδια που φέρουν αιωρούνται και μπορούν να προκαλέσουν αντιδράσεις μέσω αερογενούς μεταφοράς. Αρκεί να περπατήσουμε κάτω από πεύκα που φιλοξενούν κάμπιες, ιδιαίτερα μια μέρα με αέρα, να καθίσουμε στο γρασίδι που έχουν πέσει τριχίδια, να ακουμπήσουμε τα ρούχα ή τα προσωπικά μας αντικείμενα μετά από έναν περίπατο σε περιβάλλον που υπήρχαν κάμπιες ή να έρθουμε σε επαφή ακόμα και με εγκαταλελειμμένες φωλιές, οι οποίες περιέχουν ενεργά τριχίδια για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Ποια είναι τα πιο συχνά συμπτώματα, που θα παρατηρήσουμε, εάν μάς «πειράξουν» οι κάμπιες;

Τα συμπτώματα αφορούν κυρίως το δέρμα, αλλά μπορούν να επεκταθούν και στους βλεννογόνους και στο αναπνευστικό.

Αντιδράσεις στο δέρμα:

• Κνιδωτικό εξάνθημα (σαν πομφοί τσιμπήματος) και ερυθρότητα στα σημεία επαφής, που μπορεί να επιμείνουν για αρκετές μέρες.
• Έντονος κνησμός (φαγούρα) ή αίσθημα καύσου.
• Βλατιδώδες εξάνθημα (μικρά, ανάγλυφα, κοκκινωπά σπυράκια).
• Αγγειοοίδημα (πρήξιμο), σπανιότερα.

Αντιδράσεις στα μάτια:

• Επιπεφυκίτιδα (ερυθρότητα, δακρύρροια, αίσθημα ξένου σώματος στα μάτια)
• Φλεγμονή κερατοειδούς (κερατίτιδα), σπανιότερα.

Αντιδράσεις στο αναπνευστικό:

• Ρινική συμφόρηση, πταρμοί (φτερνίσματα).
• Δύσπνοια, βήχας, συριγμός (wheezing), ιδίως σε αερογενή έκθεση.

Συστηματικές αντιδράσεις (σπάνιες):

Σε σπάνιες αλλά δυνητικά σοβαρές περιπτώσεις, έχουν αναφερθεί αναφυλακτικές αντιδράσεις, κυρίως σε άτομα που εκτίθενται επαναλαμβανόμενα στις κάμπιες, συνήθως λόγω επαγγέλματος. Η σωματική άσκηση αποτελεί επιβαρυντικό παράγοντα στα ευαισθητοποιημένα αυτά άτομα.

ΛΟΓΩ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ, Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΚΘΕΣΗΣ ΣΤΙΣ ΚΑΜΠΙΕΣ ΕΠΕΚΤΕΙΝΕΤΑΙ ΤΟΣΟ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΑ ΟΣΟ ΚΑΙ ΧΡΟΝΙΚΑ. Η ΕΝΕΡΓΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΔΙΑΡΚΕΙ ΠΛΕΟΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΚΤΩΒΡΙΟ ΕΩΣ ΤΟΝ ΜΑΪΟ.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο από αυτά τα συμπτώματα;

Μικρά παιδιά:

Στα μικρά παιδιά, που συνηθίζουν να παίζουν σε κήπους ή πάρκα με πεύκα, να πιάνουν χώματα και να βάζουν αντικείμενα στο στόμα σε ανύποπτο χρόνο, η επαφή συμβαίνει χωρίς να γίνεται γρήγορα αντιληπτή. Σοβαρές αντιδράσεις χωρίς άμεση επαφή με κάμπια έχουν αναφερθεί ακόμα και σε βρέφη.

Άνθρωποι που εργάζονται σε δάση και σε εξωτερικούς χώρους:

Άνθρωποι που εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους όπου υπάρχουν κάμπιες αποτελούν ομάδα υψηλού κινδύνου, καθώς η επαναλαμβανόμενη επαφή με αυτές ευνοεί όπως είπαμε την ανάπτυξη IgE-ευαισθητοποίησης και κατ’ επέκταση σοβαρότερες αντιδράσεις. Μελέτες έδειξαν ότι το 60% των ατόμων με θετικά αλλεργικά τεστ σε κάμπιες είχαν επαναλαμβανόμενη έκθεση λόγω επαγγέλματος.

Ατοπικά άτομα:

Ασθενείς με ιστορικό αλλεργίας (άσθμα, ατοπική δερματίτιδα, αλλεργική ρινίτιδα) μπορεί να εκδηλώσουν σοβαρότερες αντιδράσεις. Κάποιος που έχει παρουσιάσει αντίδραση ήδη μια φορά σε κάμπια είναι πιθανό να αντιδράσει εντονότερα σε μελλοντική έκθεση.

Κάτοικοι ενδημικών περιοχών:

Λόγω κλιματικής αλλαγής, η περίοδος κινδύνου έκθεσης επεκτείνεται τόσο γεωγραφικά όσο και χρονικά. Οι κάμπιες εξαπλώνονται σε ολοένα και βορειότερες περιοχές και η ενεργή τους περίοδος μπορεί σε κάποια μέρη να διαρκεί πλέον από τον Οκτώβριο έως τον Μάιο.

Τι να κάνουμε εάν έρθουμε σε επαφή με κάμπια; Πότε να ανησυχήσουμε;

Άμεσα βήματα μετά την επαφή:

• Αφαιρέστε τα ρούχα σας χωρίς να τα τινάξετε (για να μη διασκορπιστούν τα τριχίδια της κάμπιας) και πλύνετέ τα στο πλυντήριο σε υψηλή θερμοκρασία.
• Ξεπλύνετε τα εκτεθειμένα σημεία στο δέρμα σας με τρεχούμενο νερό – χωρίς να τρίβετε, γιατί αυτό βοηθάει τα τριχίδια να εισχωρήσουν βαθύτερα.
• Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε κολλητική ταινία πάνω στο δέρμα για να αφαιρέσετε τυχόν εναπομείναντα τριχίδια.

Φαρμακευτική αντιμετώπιση:

Σε ήπια συμπτώματα (τοπικό εξάνθημα, φαγούρα), η χρήση αντισταμινικών και τοπικών κορτικοστεροειδών (κρέμα/αλοιφή) είναι συνήθως αρκετή. Σε πιο εκτεταμένες αντιδράσεις –γενικευμένη κνίδωση, αγγειοοίδημα ή σημαντική οφθαλμική/αναπνευστική συμπτωματολογία– μπορεί να χρειαστούν συστηματικά κορτικοστεροειδή (από το στόμα ή ενέσιμα).

ΔΕΔΟΜΕΝΟΥ ΟΤΙ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΙΔΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΠΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ (ΑΝΟΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ) ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΜΠΙΕΣ, Η ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΙΝΑΙ ΚΟΜΒΙΚΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ:

Πότε να ανησυχήσετε

Όπως σε κάθε σοβαρή αλλεργική αντίδραση οποιασδήποτε αιτιολογίας, έτσι και σε αυτή την περίπτωση χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση στα Επείγοντα του πλησιέστερου Νοσοκομείου ή Κέντρου Υγείας, εάν εμφανίσετε σημάδια αναφυλαξίας:

• Δύσπνοια, βραχνάδα ή αίσθημα κόμπου στον λαιμό.
• Ζάλη ή λιποθυμική τάση.
• Γενικευμένο εξάνθημα και πτώση της πίεσης.
• Οίδημα στο πρόσωπο, στα χείλη ή στη γλώσσα.

Σε βρέφη και μικρά παιδιά η εμφάνιση πυρετού σε συνδυασμό με εκτεταμένο εξάνθημα μετά από έκθεση σε κάμπιες χρειάζεται άμεση νοσοκομειακή αξιολόγηση.

Εάν υπάρχει ιστορικό αλλεργίας

Τα άτομα με γνωστό ατοπικό ιστορικό ή ιστορικό προηγούμενης αντίδρασης σε κάμπιες θα πρέπει να συμβουλευτούν αλλεργιολόγο, ο οποίος είναι σε θέση να αξιολογήσει το ιστορικό και τη βαρύτητα της αντίδρασης, να αποκλείσει άλλες αιτίες και σε σοβαρές περιπτώσεις (ιδίως αναφυλαξίας) να συστήσει σχέδιο δράσης που μπορεί να περιλαμβάνει τη συνταγογράφηση αυτοενιέμενης αδρεναλίνης.

Εδώ να σημειώσουμε ότι δεν υπάρχει προς το παρόν εμπορικά διαθέσιμο τυποποιημένο εκχύλισμα κάμπιας για δερματικές δοκιμασίες ή μέτρηση ειδικής IgE στην κλινική πράξη. Τέτοια τεστ έχουν χρησιμοποιηθεί μόνο σε ερευνητικά πρωτόκολλα.

Πώς μπορούμε να προφυλαχθούμε από τις κάμπιες;

Δεδομένου ότι δεν υπάρχει ειδική θεραπεία απευαισθητοποίησης (ανοσοθεραπεία) για τις κάμπιες, η πρόληψη είναι κομβικής σημασίας:

• Αποφεύγετε τα σημεία με πεύκα, ειδικά τους μήνες Φεβρουάριο–Απρίλιο και ιδιαίτερα τις μέρες με αέρα.
• Μην αγγίζετε ποτέ φωλιές κάμπιας (τα λευκά κουκούλια στα πεύκα που μοιάζουν με βαμβάκι) ακόμα κι αν φαίνονται εγκαταλελειμμένες.
• Φοράτε μακριά μανίκια, μακρύ παντελόνι και καπέλο εάν βρεθείτε σε πευκόφυτη περιοχή.
• Αλλάξτε ρούχα και κάντε ντους αμέσως μετά από πιθανή έκθεση.
• Ιδιαίτερη προσοχή στα παιδιά: προσπαθήστε να αποφύγετε το παιχνίδι τους κοντά σε πεύκα, στο χώμα κάτω από αυτά ή με αντικείμενα που μπορεί να έχουν μολυνθεί
• Προσοχή στα κατοικίδια: Τα σκυλιά ιδίως, μπορεί να πλησιάσουν ή να μυρίσουν κάμπιες, με κίνδυνο σοβαρών φλεγμονών στη γλώσσα και στο στόμα τους, κάτι που αποτελεί κτηνιατρικό επείγον.

Ο Λάμπρος Καλόγηρος, απόφοιτος του Τμήματος της Ιατρικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, είναι ειδικός αλλεργιολόγος παίδων και ενηλίκων. Ειδικεύθηκε στην Αλλεργιολογία στο Λαϊκό Νοσοκομείο Αθηνών, με μετεκπαίδευση στο Ιατρικό Πανεπιστήμιο της Βιέννης, Αυστρία, (Fellow, Division of Immunopathology, Medical University of Vienna) και στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Ζυρίχης, Ελβετία (Clinical Fellow, Allergy Station, University Hospital Zurich).