ΤΟ ΣΩΜΑ «ΘΥΜΑΤΑΙ» ΟΤΙ ΥΠΗΡΞΕ ΠΑΧΥΣΑΡΚΟ (ΚΑΙ ΑΥΤΟ ΚΑΝΕΙ ΤΟ ΑΔΥΝΑΤΙΣΜΑ ΔΥΣΚΟΛΟ)

Γιατί είναι τόσο δύσκολο για τους περισσότερους ανθρώπους να διατηρήσουν το νέο σωματικό τους βάρος που κατάφεραν να φτάσουν με τόσο κόπο; Η έρευνα για την παχυσαρκία ψάχνει να βρει τη λύση του μυστηρίου.

Η πιο δύσκολη πίστα στο αδυνάτισμα είναι να διατηρήσεις το νέο σωματικό βάρος. Έρευνες εκτιμούν ότι ένα 80%-95% των ανθρώπων που χάνουν κιλά θα τα ξαναπάρουν μέσα στα επόμενα 3 με 5 χρόνια. Για τον φαύλο κύκλο της απώλειας και επαναπρόσληψης βάρους, γνωστό και ως «φαινόμενο γιο-γιο» (weight cycling), προτάθηκαν πολλές εξηγήσεις, ενίοτε περισσότερο πολύπλοκες και λιγότερο απόλυτες από το «άρχισε ξανά να τρώει».

Τα τελευταία χρόνια, η έρευνα για την παχυσαρκία ρίχνει φως στο βιολογικό αποτύπωμά της σε διαφορετικά κύτταρα και συστήματα, το οποίο μπορεί να παραμένει ακόμη και μετά την απώλεια βάρους, βάζοντας τρικλοποδιά στις προσπάθειες για διατήρηση των αποτελεσμάτων.

Το επιγενετικό αποτύπωμα στα λιποκύτταρα

Το 2024, δημοσιεύτηκαν στο Nature τα αποτελέσματα μιας μελέτης για την κατάσταση του ανθρώπινου λιπώδους ιστού πριν και περίπου δύο χρόνια μετά από βαριατρική επέμβαση για σημαντική απώλεια βάρους. Παρότι οι συμμετέχοντες είχαν μειώσει τον Δείκτη Μάζας Σώματός τους (ΔΜΣ) κατά τουλάχιστον 25%, αρκετές μεταβολές στη γονιδιακή δραστηριότητα των λιποκυττάρων παρέμεναν.

Τα ευρήματα έδειξαν επίμονες αλλαγές σε μονοπάτια που σχετίζονται με τον μεταβολισμό των λιποκυττάρων, αλλά και με τη φλεγμονή, την ίνωση (δημιουργία ουλώδους ιστού) και την απόπτωση. Η απώλεια βάρους, επομένως, δεν συνοδευόταν από πλήρη επιστροφή του λιπώδους ιστού στην προηγούμενη βιολογική του κατάσταση.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Μια πιο καθαρή εικόνα έδωσαν τα πειράματα σε ποντίκια. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι επιγενετικές αλλαγές, που είχαν παραμείνει στα λιποκύτταρα, μπορούσαν να επηρεάσουν την αντίδρασή τους όταν τα ζώα κατανάλωναν ξανά διατροφή υψηλής περιεκτικότητας σε λιπαρά. Τα ποντίκια με το εν λόγω «αποτύπωμα» πήραν βάρος γρηγορότερα, υποδεικνύοντας ότι η προηγούμενη παχυσαρκία ενδέχεται να προετοιμάζει τον λιπώδη ιστό για ταχύτερη επανασυσσώρευση λίπους δίκην απόκρισης στο μεταβολικό στρες.

Τα μακροφάγα διατηρούν τη δική τους «μνήμη»

Στην εξίσωση του βάρους μπαίνουν και τα ανοσοκύτταρα που βρίσκονται στον λιπώδη ιστό. Μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2023 στο Frontiers in Immunology έδειξε ότι η απώλεια βάρους στα ποντίκια του πειράματος δεν εξάλειφε όλες τις αλλαγές που είχαν προκληθεί στα μακροφάγα του λιπώδους ιστού από την παχυσαρκία.

Παρότι η μείωση βάρους βελτίωσε την ανοχή στη γλυκόζη, τα μακροφάγα παρέμεναν περισσότερο «προετοιμασμένα» να αντιδράσουν σε ένα νέο φλεγμονώδες ερέθισμα. Είχαν αυξημένη μεταβολική δραστηριότητα και, όταν ενεργοποιούνταν ξανά, παρήγαν περισσότερες φλεγμονώδεις κυτταροκίνες. Μάλιστα, όταν τα ζώα πέρασαν επανειλημμένως από φάσεις αδυνατίσματος και επαναπρόσληψης βάρους, η φλεγμονώδης δραστηριότητα των μακροφάγων ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο.

Η «ΜΝΗΜΗ» ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΕ ΚΥΤΤΑΡΑ, ΣΤΟΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟ, ΣΤΙΣ ΟΡΜΟΝΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ, ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΥΝΟΟΥΝ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΛΗΨΗ ΒΑΡΟΥΣ.

Το 2026, μια άλλη έρευνα, σε παρόμοιο πειραματικό μοντέλο, υπέβαλε ποντίκια σε τεχνητούς κύκλους απώλειας και επανάκτησης βάρους και και διαπίστωσε πως, ενώ το σωματικό βάρος και αρκετές μεταβολικές παράμετροι είχαν επανέλθει, στον λιπώδη ιστό παρέμεναν ενδείξεις ενεργής φλεγμονής και αυξημένης παρουσίας μακροφάγων. Οι ερευνητές το περιέγραψαν ως «φλεγμονώδη μνήμη που ευνοεί την παχυσαρκία» (obesogenic inflammatory memory).

Ένας νέος μηχανισμός στα μακροφάγα

Τα μακροφάγα βρέθηκαν σε μια από τις πλέον πρόσφατες μελέτες για το αποτύπωμα της παχυσαρκίας, που δημοσιεύτηκε τον Αύγουστο του 2026 στο Science Translational Medicine. Εν προκειμένω, ερευνητές από πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της Ιαπωνίας εντόπισαν έναν ακόμη πιθανό μηχανισμό για το πώς το ιστορικό παχυσαρκίας συνδέεται με τη μετέπειτα φυσιολογική διαχείριση του λίπους από τον οργανισμό.

Οι ερευνητές μελέτησαν τα μακροφάγα του λιπώδους ιστού και διαπίστωσαν ότι η παχυσαρκία μπορεί να αφήνει επίμονες αλλαγές στο RNA splicing, τη διαδικασία με την οποία το RNA ενός γονιδίου επεξεργάζεται πριν χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή πρωτεϊνών. Πάνω από το 50% των γονιδίων που είχαν εμφανίσει διαφορετικό splicing κατά την παχυσαρκία εξακολουθούσαν να παρουσιάζουν αλλαγές μετά την απώλεια βάρους.

Ένας από τους μηχανισμούς που εντοπίστηκαν αφορούσε την πρωτεΐνη CWC22 και το γονίδιο Scarb1, με αποτέλεσμα να επηρεάζεται η ικανότητα των μακροφάγων να απομακρύνουν νεκρά και κατεστραμμένα κύτταρα (efferocytosis). Η μειωμένη απομάκρυνση κυτταρικών υπολειμμάτων συνδεόταν με χαμηλότερα επίπεδα ινοσίνης, ενός μορίου που μπορεί να ενισχύσει τη διάσπαση του αποθηκευμένου λίπους (λιπόλυση).

ΕΙΝΑΙ ΛΑΘΟΣ ΝΑ ΥΠΟΘΕΤΟΥΜΕ ΟΤΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΠΟΥ ΔΙΑΤΗΡΟΥΝ ΧΑΜΗΛΟΤΕΡΟ ΒΑΡΟΣ ΑΠΛΩΣ ΕΛΕΓΧΟΥΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΤΟ ΦΑΓΗΤΟ ΤΟΥΣ. ΜΙΑ ΤΕΤΟΙΑ ΟΠΤΙΚΗ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙ ΤΟ ΣΤΙΓΜΑ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΟ ΒΑΡΟΣ.

«Τα ευρήματα δείχνουν ότι το μη φυσιολογικό εναλλακτικό splicing στα μακροφάγα συμβάλλει στην αντίσταση του οργανισμού στην απώλεια βάρους μετά την παχυσαρκία και υποδεικνύουν ότι θεραπείες που στοχεύουν το splicing θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τη “μνήμη της παχυσαρκίας”», αναφέρουν οι ερευνητές, τονίζοντας ότι τα ευρήματα προέρχονται κυρίως από πειράματα σε ποντίκια, ενώ ορισμένα επιβεβαιώθηκαν σε ανθρώπινα κύτταρα. Χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση για το αν ο ίδιος μηχανισμός προκαλεί επαναπρόσληψη βάρους στους ανθρώπους.

Δεν θυμάται μόνο ο λιπώδης ιστός

Η «μνήμη της παχυσαρκίας», καταλήγει μια ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε το 2026 στο Cardiology in Review, είναι πολυεπίπεδη:

• Υπάρχουν αλλαγές που μπορεί να παραμένουν στον λιπώδη ιστό, καθώς και σε άλλα κύτταρα του ανοσοποιητικού, όπως τα Τ-λεμφοκύτταρα.
• Μετά την απώλεια βάρους, η ενεργειακή δαπάνη μπορεί επίσης να μειώνεται περισσότερο από όσο θα ανέμενε κανείς μόνο από τη μικρότερη σωματική μάζα
• Ορμονικές αλλαγές, όπως η αύξηση της γκρελίνης και η μείωση της λεπτίνης, μπορούν να ενισχύουν την πείνα.
• Παράλληλα, ο εγκέφαλος συμμετέχει στη ρύθμιση του ενεργειακού ισοζυγίου και προσαρμόζεται στην απώλεια βάρους με τρόπους που μπορεί να ευνοούν την επαναπρόσληψή του.

Η ως άνω βιολογία είναι σημαντική για το πώς αντιμετωπίζεται η παχυσαρκία και οι ασθενείς. «Υπάρχει η αντίληψη ότι γνωρίζουμε τι κάνουν οι άνθρωποι με “φυσιολογικό” βάρος για να διατηρούν σταθερό το βάρος τους», λέει ο Andrew Kraftson, διευθυντής Weight Navigation Program και της Post Bariatric Endocrinology Clinic στο University of Michigan Health.

Όπως εξηγεί, η υπόθεση ότι οι άνθρωποι που διατηρούν χαμηλότερο βάρος απλώς ελέγχουν περισσότερο το φαγητό τους αποτελεί «λάθος τρόπο σκέψης», καθώς δεν συντρέχουν οι ίδιοι βιολογικές συνθήκες. Μια τέτοια οπτική μπορεί να ενισχύσει το στίγμα γύρω από το βάρος, αλλά και την αντίληψη ότι θεραπείες όπως η βαριατρική χειρουργική ή η μακροχρόνια φαρμακευτική αγωγή με GLP-1 αποτελούν «εύκολη λύση».