ΓΙΑΤΙ ΑΛΛΑΖΕΙ Ο ΤΡΟΠΟΣ ΠΟΥ ΑΝΤΙΛΑΜΒΑΝΟΜΑΣΤΕ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟ;

Γιατί ο χρόνος άλλοτε τρέχει και άλλοτε μοιάζει να σταματά; Ποια είναι η σχέση του με το συναίσθημα και τον εγκέφαλο, και πώς μπορούμε να ξαναβρούμε τον ρυθμό μας;

Ο χρόνος είναι κάτι σχετικό. Το είχε πει και ο Αϊνστάιν. Συχνά, μάλιστα, του αποδίδεται η διάσημη φράση: «Όταν φλερτάρεις μια όμορφη κοπέλα, η ώρα μοιάζει με δευτερόλεπτο. Όταν κάθεσαι πάνω σε καυτά κάρβουνα, το δευτερόλεπτο μοιάζει με ώρα». Όμως, πίσω από το χιούμορ της συγκεκριμένης διατύπωσης κρύβεται μια αλήθεια: ότι ο χρόνος δεν είναι μόνο αυτό που δείχνουν τα ρολόγια, αλλά και αυτό που βιώνει ο παρατηρητής.

Ίσως γι’ αυτό από το 2020 και μετά πολλοί από εμάς έχουμε την αίσθηση ότι ο χρόνος άλλοτε σέρνεται και άλλοτε τρέχει. Σαν να μπήκαμε σε μια περίοδο που οι μέρες δεν έχουν σταθερό ρυθμό.

Ο εγκέφαλος δεν είναι ρολόι

Σύμφωνα με τη Ruth Ogden, καθηγήτρια Ψυχολογίας του Χρόνου στο Πανεπιστήμιο Liverpool John Moores, η ευελιξία του χρόνου είναι εγγενές χαρακτηριστικό του τρόπου που τον επεξεργαζόμαστε. Ο εγκέφαλός μας δεν καταγράφει λεπτά και δευτερόλεπτα όπως ένα ρολόι, αλλά αντιλαμβάνεται τον χρόνο σε συνάρτηση με το περιβάλλον, το συναίσθημα και το νόημα που δίνουμε σε όσα ζούμε.

Ο τρόπος με τον οποίο επεξεργαζόμαστε τον χρόνο συνδέεται στενά με τον τρόπο που επεξεργαζόμαστε το συναίσθημα. Οι εγκεφαλικές περιοχές που ρυθμίζουν τη συναισθηματική και σωματική διέγερση συμμετέχουν και στην αίσθηση του χρόνου. Όταν τα συναισθήματα είναι έντονα, ο εγκέφαλος προσπαθεί να διατηρήσει ισορροπία και αυτή η προσπάθεια αλλοιώνει τον τρόπο που «μετρά» τον χρόνο.

pexels Tima Miroshnichenko

Ο χρόνος πετάει ή κολλάει

Φόβος, χαρά, άγχος, λύπη. Κάθε συναίσθημα αφήνει το αποτύπωμά του στον χρόνο. Όταν περνάμε καλά, ο χρόνος μοιάζει να πετάει. Όταν βαριόμαστε ή αγχωνόμαστε, συμβαίνει το αντίθετο. Σέρνεται. Σε ακραίες εμπειρίες, όπως σε καταστάσεις κοντά στον θάνατο, ο χρόνος μπορεί να επιβραδυνθεί σε σημείο που μοιάζει να σταματά.

Δεν γνωρίζουμε ακόμη γιατί ο εγκέφαλος παραμορφώνει τόσο έντονα τις αισθητηριακές πληροφορίες κατά τη διάρκεια τραύματος, αλλά φαίνεται πως πρόκειται για έναν αρχαίο μηχανισμό επιβίωσης. Η αντίληψη του χρόνου πιθανόν να συνδέεται με την αντίδραση «πάλης ή φυγής». Όταν όλα γύρω μας επιβραδύνονται, ίσως ο εγκέφαλος μας δίνει χώρο να αντιδράσουμε πιο αποτελεσματικά. Σε στιγμές κρίσης, το να «μειώσουμε ταχύτητα» μπορεί να είναι πιο σωτήριο από τις παρορμητικές αντιδράσεις.

unsplash

Η πανδημία είχε τον δικό της χρόνο

Κατά τη διάρκεια των πρώτων lockdown, ο χρόνος έμοιαζε να έχει... ξεχειλώσει. Οι μέρες επαναλαμβάνονταν και τα όρια είχαν ξεθωριάσει, καθώς δεν είχαμε πια τα μικρά ορόσημα της καθημερινότητας που δίνουν δομή στην εβδομάδα (π.χ. δουλειά, σχολείο, γυμναστήριο κ.λπ.). Η πλήξη, η μειωμένη διέγερση, το άγχος για την υγεία και το αίσθημα εγκλωβισμού έκαναν τον χρόνο να μοιάζει ατελείωτος. Στοιχεία αναφέρουν ότι πολλοί άνθρωποι βίωσαν επιβράδυνση του χρόνου, ειδικά στους πρώτους μήνες των περιορισμών.

Καθώς ο καιρός περνούσε και δεν βλέπαμε να φως στο τούνελ, προσαρμοστήκαμε. Δημιουργήσαμε νέες ρουτίνες μέσα στις συνθήκες αυτές και η επιστροφή μιας κάποιας δομής έκανε τον χρόνο να κυλά πιο γρήγορα.

Όταν οι περιορισμοί χαλάρωσαν και η καθημερινότητά μας ξαναγέμισε υποχρεώσεις, ο χρόνος άρχισε να επιταχύνεται απότομα. Η αυξημένη γνωστική φόρτιση, καθώς είχαμε πολλές απαιτήσεις και λίγο χρόνο στη διάθεσή μας, απέσπασε την προσοχή μας και σταματήσαμε να παρακολουθούμε τη ροή του χρόνου. Και όταν κάτι δεν το παρατηρείς, είναι πολύ εύκολο να το χάσεις.

unsplash Chang Ye

Ο ρόλος της σχέσης με τους άλλους

Ο χρόνος δεν είναι μόνο ατομική εμπειρία, αλλά και σχεσιακή. Η κοινωνική ικανοποίηση αποδείχθηκε καθοριστικός παράγοντας στην αίσθηση του χρόνου. Μελέτη στο Ηνωμένο Βασίλειο έδειξε ότι οι άνθρωποι που ένιωθαν συνδεδεμένοι κοινωνικά είχαν την αίσθηση ότι ο χρόνος περνούσε πιο γρήγορα. Αντίθετα, η απομόνωση επιβράδυνε την εμπειρία του χρόνου.

Πού καταλήγουμε μετά από όλα αυτά; Η αίσθηση του χρόνου φαίνεται να είναι δυναμική και να επηρεάζεται από τον ρυθμό της ζωής μας, την ποιότητα των σχέσεών μας και το νόημα που αποδίδουμε στην καθημερινότητά μας. Ίσως, λοιπόν, η πρόκληση για εμάς σήμερα να μην είναι η επιβράδυνσή του, αλλά το να καταφέρουμε να είμαστε παρόντες μέσα σε αυτόν.