ΔΥΟ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΠΟΥ ΣΕ ΚΑΝΟΥΝ ΑΝΤΙΠΑΘΗ ΣΤΑ ΜΑΤΙΑ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ

Ποιες συμπεριφορές επηρεάζουν περισσότερο τις πρώτες εντυπώσεις που θα σχηματίσουν οι άλλοι για μας; Πρόσφατη έρευνα επιβεβαιώνει ότι δύο ηθικές αξίες θα πείσουν τους άλλους αν αξίζουμε την εμπιστοσύνη και τη συμπάθειά τους.

Καθημερινά, χωρίς καν να το παίρνουμε είδηση, περνάμε τους ανθρώπους ασυνείδητα από τεστ. Σου έδωσε ο συνάδελφος τα εύσημα για την ιδέα σου; Ο άγνωστος που βρήκε ένα πορτοφόλι στον δρόμο το κράτησε ή το παρέδωσε στις αρχές; Προσπέρασε κάποιος την ουρά στο ταμείο ή περίμενε μέχρι να φτάσει η σειρά του; Τέτοιες μικρές παρατηρήσεις μαζεύονται σταδιακά και γίνονται φίλτρα για να αξιολογούμε συμπεριφορές σε χρόνο μηδέν, να αποφασίζουμε αν μπορούμε να εμπιστευτούμε τους άλλους ή να συνεργαστούμε μαζί τους.

Ωστόσο, ανάμεσα στις αξίες που αναζητάμε ή αναγνωρίζουμε στους άλλους, από την τόλμη και την εργατικότητα μέχρι την παιδεία και την κοινωνική συνείδηση, κάποιες φαίνεται πως έχουν μεγαλύτερη αξία για τον εγκέφαλό μας.

Νέα έρευνα από τα Πανεπιστήμια του Μίσιγκαν και του Ιλινόι, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό PLOS One, έδειξε ότι η πρώτη εντύπωση που θα σχηματίσουμε για τον άλλον κρίνεται από δύο ηθικές αξίες: τη δικαιοσύνη και τον σεβασμό στην ξένη ιδιοκτησία.

Ποιοι δίνουν την καλή εντύπωση;

Σε τρεις μελέτες με τη συμμετοχή εκατοντάδων ενήλικων Αμερικανών, οι ερευνητές παρουσίασαν στους συμμετέχοντες σύντομες περιγραφές καθημερινών πράξεων που αποδίδονταν σε φανταστικά πρόσωπα. Τα σενάρια κυμαίνονταν από το να βοηθήσει κάποιος ένα μέλος της οικογένειάς του, μέχρι το να τηρήσει κανόνες που έθεσαν πρόσωπα εξουσίας, να διανείμει χρήματα και άλλους πόρους ισότιμα ή να δείξει εύνοια σε κάποιον.

Οι πρώτες εντυπώσεις είναι σαν να παίζεις Monopoly: για να είναι καλές, πρέπει να σέβεσαι την ιδιοκτησία του άλλου και να μην κλέβεις. iStock

Στη συνέχεια, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να αξιολογήσουν άμεσα τι είδους άνθρωπος ήταν ο πρωταγωνιστής, αν η συμπεριφορά του αντανακλούσε τον πραγματικό του χαρακτήρα και κατά πόσο θα ήταν διατεθειμένοι να τον εμπιστευτούν ή να συνεργαστούν μαζί του. Όπως διαπιστώθηκε:

• Οι πράξεις που σχετίζονταν με την ίση μεταχείριση και τον σεβασμό στην ιδιοκτησία –να μην παίρνεις κάτι που δεν σου ανήκει, να μην παραβιάζεις όρια ή να χρησιμοποιείς ξένους πόρους χωρίς άδεια– προκάλεσαν τις ισχυρότερες αντιδράσεις, τόσο θετικές όσο και αρνητικές.
• Όταν κάποιος ενεργούσε δίκαια ή σεβόταν την ιδιοκτησία άλλων, έδινε την εντύπωση ανθρώπου με αρχές που αξίζει να εμπιστευτείς και η συμπεριφορά του αποδιδόταν στον αυθεντικό του χαρακτήρα παρά στις περιστάσεις.
• Αντιθέτως, όταν παραβίαζε τις κοινωνικές νόρμες κρινόταν αυστηρά, με τους συμμετέχοντες να τονίζουν πως οι πράξεις του έδειχναν το αληθινό του πρόσωπο.

Τα κριτήρια αξιολόγησης των πρωταγωνιστών στα σενάρια του πειράματος παρέμειναν σταθερά ακόμη και όταν ο εγκέφαλος κλήθηκε να αναλάβει επιπλέον καθήκοντα. Στην τελευταία μελέτη, οι συμμετέχοντες έπρεπε να σχηματίσουν γνώμη ενώ ταυτόχρονα απομνημόνευαν μεγάλες ακολουθίες αριθμών, μια πνευματική εργασία που θα τους «έκλεβε» γνωστικούς πόρους από τη συνειδητή και στοχαστική επεξεργασία των πληροφοριών.

Παρ’ όλα αυτά, οι αντιδράσεις τους στα σενάρια αδικίας και προσβολής της κυριότητας, παρέμειναν ακλόνητες. «Αυτό υποδηλώνει ότι πρόκειται για αξιολογικές κρίσεις αυτόματες και διαισθητικές, όχι αποτέλεσμα αργής και προσεκτικής σκέψης», σημείωσε ο Oscar Ybarra, ομότιμος καθηγητής Ψυχολογίας.

Η δικαιοσύνη και ο σεβασμός των ορίων λειτουργούν ως καλύτεροι προγνωστικοί δείκτες για τις προθέσεις και τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου και είναι πιο σημαντικοί από το πόσο κοινωνικός ή ικανός είναι ο άνθρωπος απέναντί μας. iStock

Μας ενδιαφέρει πρωτίστως η δικαιοσύνη

Παρότι και άλλες ηθικές αξίες, όπως η πίστη στην κοινότητα, η γενναιότητα και ο σεβασμός στην ιεραρχία, έπαιξαν ρόλο στις εντυπώσεις που σχημάτιζαν οι συμμετέχοντες, η βαρύτητά τους ήταν σημαντικά μικρότερη. Παρομοίως στο παρελθόν, μελέτη του Marco Brambilla, καθηγητή Κοινωνικής Ψυχολογίας με αντικείμενο τις κοινωνικές αντιλήψεις και τις πρώτες εντυπώσεις, κατέληξε ότι η ειλικρίνεια, η δικαιοσύνη και ο σεβασμός των ορίων λειτουργούν ως καλύτεροι προγνωστικοί δείκτες για τις προθέσεις και τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου, παρά το πόσο κοινωνικός ή ικανός είναι.

Σε άλλη έρευνα των Brambilla και συνεργατών του, διαπιστώθηκε ότι οι ηθικές αξίες εξακολουθούν να πρωταγωνιστούν και στην αναθεώρηση των πρώτων εντυπώσεων, ύστερα από νέες ή αντιφατικές πληροφορίες για το άλλο άτομο. Οι άνθρωποι μπορεί να αποδεχθούν ότι κάποιος δεν εκτιμά την οικογένειά του ή στερείται αρετών όπως η υπομονή και το σθένος, αλλά δύσκολα θα δικαιολογήσουν την έλλειψη εντιμότητας και αξιοπιστίας.

Έχει ενδιαφέρον ότι το μοτίβο δεν περιορίζεται στις ανθρώπινες σχέσεις· έχει αποδειχθεί ότι απαιτούμε δικαιοσύνη και από τους πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης (σ.σ. πρόκειται για λογισμικά που χρησιμοποιούνται σε πειράματα και μιμούνται ανθρώπινες αντιδράσεις), τους οποίους, μάλιστα, θα κρίνουμε αυστηρότερα από ότι τους ανθρώπους.

Και από οικονομικής σκοπιάς, πειράματα βασισμένα στη θεωρία παιγνίων έδειξαν ότι η δίκαιη μεταχείριση ενισχύει την εμπιστοσύνη, ενώ η άδικη τη διαβρώνει, με επιπτώσεις που επιμένουν και μεταφέρονται σε επόμενες, ακόμη και άσχετες, αλληλεπιδράσεις.

Η γνωστή συμβουλή για το να μη βιάζεσαι να κρίνεις μάλλον δεν συνάδει με την... αρχιτεκτονική των πρώτων εντυπώσεων. Εκείνος ή εκείνη που σου έκλεψε τη σειρά, έφαγε το γιαούρτι που είχες φυλάξει στο ψυγείο της δουλειάς ή θα παρουσιάσει ως δική του μια δική σου ιδέα, θα αποτυπωθεί στον εγκέφαλο ως ξεκάθαρο red flag.