ΓΙΑΤΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΜΑΣ ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΠΙΟ ΑΣΤΑΘΗΣ ΑΠΟ ΠΟΤΕ

Γιατί έχουμε την αίσθηση ότι όλα γύρω μας γίνονται πιο αβέβαια; Ο πολιτικός επιστήμονας Brian Klaas εξηγεί πώς η παγκόσμια αστάθεια και τα πολυσύνθετα συστήματα αλλάζουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.

Προφανώς έχετε αντιληφθεί ότι συμβαίνουν πάρα πολλά πράγματα στον κόσμο που δεν τα λες ευχάριστα. Σαν κάτι να μην πηγαίνει καλά – ή μήπως όλα; Σαν να μην υπάρχουν πια σταθερές.

Ο Brian Klaas, επίκουρος καθηγητής παγκόσμιας πολιτικής στο University College London, εξήγησε σε σχετικό βίντεο ότι δεν είναι ιδέα μας και τι πραγματικά επηρεάζει την αντίληψή μας.

«Οι σύγχρονοι άνθρωποι βιώνουν έναν διαφορετικό κόσμο και μια διαφορετική δυναμική της ύπαρξής μας από οποιονδήποτε έζησε στον πλανήτη πριν από εμάς. Ο λόγος έχει να κάνει με το γεγονός ότι αντιστρέψαμε τις δυναμικές του πώς εξελίσσεται η ζωή μας. Οι πρόγονοί μας, οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες, έζησαν σε ό,τι αποκαλώ τοπική αστάθεια και παγκόσμια σταθερότητα. Η καθημερινότητά τους στο τοπικό περιβάλλον ήταν απρόβλεπτη. Τώρα, έχουμε αναποδογυρίσει αυτόν τον κόσμο. Βιώνουμε τοπική σταθερότητα και παγκόσμια αστάθεια».

Όπως εξηγεί ο Klaas, στην καθημερινότητά μας πιθανότατα απολαμβάνουμε μια κανονικότητα: «Μπορούμε να παραγγείλουμε κάτι online και να περιμένουμε ακριβώς πότε θα το έχουμε. Πηγαίνουμε σε ένα κατάστημα αλυσίδας με ροφήματα οπουδήποτε στον κόσμο και γευόμαστε το ίδιο πράγμα.

»Την ίδια ώρα, ο κόσμος μας αλλάζει πιο γρήγορα από ποτέ. Ως αποτέλεσμα, όταν κάτι πάει λάθος, η αλυσιδωτή αντίδραση είναι πιο ισχυρή και πολύ πιο άμεση. Και αυτό είναι το σημείο που η συγκεκριμένη πλευρά της παγκόσμιας αστάθειας είναι επικίνδυνη».

«Ο ΤΡΟΠΟΣ ΠΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΓΡΑΜΜΙΚΟΣ. ΚΑΠΟΙΕΣ ΦΟΡΕΣ ΜΙΑ ΠΟΛΥ ΜΙΚΡΗ ΑΛΛΑΓΗ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΑΡΑΓΕΙ ΜΙΑ ΠΟΛΥ ΜΕΓΑΛΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ».

Η επόμενη φράση του συμπυκνώνει μια αλήθεια που μπορεί να «χωρέσει» πολλά σύγχρονα δεινά: «Στην πραγματικότητα, έχουμε φτιάξει έναν ασταθή κόσμο όπου πράγματα μένουν τα ίδια και τα ίδια επί σειρά ετών, αλλά οι δημοκρατίες καταρρέουν και τα ποτάμια στεγνώνουν».

Οι θεωρίες που αποδείχθηκαν λανθασμένες και μας μπέρδεψαν

«Όταν προσπαθούμε να καταλάβουμε γιατί γίνονται κάποια πράγματα στα κοινωνικά συστήματα, ο παλιός τρόπος σκέψης συχνά εξελίσσεται σε ό,τι ονομάζουμε γραμμικές δυναμικές. Δηλαδή, μια μικρή αιτία έχει μικρή συνέπεια και μια μεγάλη αιτία έχει μεγάλη συνέπεια. Οι σχέσεις μεταξύ τους είναι γραμμικές. Ο τρόπος όμως, που λειτουργεί ο κόσμος δεν είναι γραμμικός. Αυτό σημαίνει ότι κάποιες φορές μια πολύ μικρή αλλαγή μπορεί να παράγει μια πολύ μεγάλη συνέπεια».

Εδώ μπαίνει η «θεωρία πολυσύνθετων συστημάτων»: «Για να δούμε τη συνολική εικόνα, απαιτείται μη γραμμική σκέψη. Χρειάζεται μια ιδέα μοντελοποίησης του κόσμου όπου μια πολύ μικρή αλλαγή ή μια μικρή διακύμανση μπορεί να αλλάξει άρδην τον τρόπο που “ξετυλίγεται” το μέλλον”.

Στην ιστορία της προσπάθειας για την κατανόηση των κοινωνικών αλλαγών, υπήρχαν κάποιες υποθέσεις-κλειδιά που αποδείχθηκαν λανθασμένες – αν και κάποιες φορές μάς βοηθούσαν να βρούμε μία «λογική» σε έναν εξαιρετικά πολυσύνθετο κόσμο.

Δεν έχει καθετί στον κόσμο μια ξεκάθαρη αιτία

«Μία από τις πρώτες αυτές υποθέσεις είναι το ότι κάθε γιατί έχει ξεκάθαρη αιτία», λέει ο Klaas. «Για παράδειγμα, σκεφτείτε την ατομική βόμβα που έπεσε στην Ιαπωνία. Αν όλα συνέβαιναν λίγο διαφορετικά, δεν θα είχαμε το ίδιο αποτέλεσμα – αν δεν είχε γίνει η Nαυμαχία του Μίντγουεϊ ή αν δεν είχε γεννηθεί ο Albert Einstein ή αν δεν είχαν δημιουργηθεί από γεωλογικές δυνάμεις τα αποθέματα ουρανίου. Όλα αυτά χρειάστηκε να γίνουν ακριβώς όπως έγιναν για να έχουμε την 6η Αυγούστου του 1945. Τα μοντέλα μας δεν τα πηγαίνουν αρκετά καλά στην προσπάθεια να καταλάβουν τον αόριστο αριθμό αιτιών που παράγουν ένα αποτέλεσμα».

iStock

Η διαφορά μεταξύ πολυσύνθετου και πολύπλοκου συστήματος

Η δεύτερη υπόθεση που με βάση τη θεωρία των πολυσύνθετων συστημάτων φαίνεται πως είναι λανθασμένη είναι «ότι αν καταλαβαίνουμε τα επί μέρους συστατικά (δομικά στοιχεία) κάθε συστήματος μπορούμε να καταλάβουμε και το σύστημα στο σύνολό του».

Ο λόγος που είναι λάθος είναι ότι τα πολυσύνθετα συστήματα είναι διαφορετικά από τα πολύπλοκα συστήματα. Φαίνεται να είναι πολύ μικρή η διαφορά, αλλά είναι πολύ σημαντική.

Για παράδειγμα, ένα ελβετικό ρολόι είναι πολύπλοκο: έχει εκατομμύρια κομμάτια που συνδέονται, όλα τα μικρά εξαρτήματα που χρειάζονται ώστε να λειτουργήσει, αλλά δεν είναι πολυσύνθετο. Δεν προσαρμόζεται στο σύστημα, αν κάποιο κομμάτι σπάσει. Αν συμβεί κάτι τέτοιο, το ρολόι δεν λειτουργεί. Τα πολυσύνθετα συστήματα είναι προσαρμοστικά.

«Ο ΚΟΣΜΟΣ ΣΗΜΕΡΑ ΑΛΛΑΖΕΙ ΜΕ ΠΙΟ ΓΡΗΓΟΡΟΥΣ ΡΥΘΜΟΥΣ ΑΠΟ ΠΟΤΕ. ΕΙΝΑΙ ΕΛΑΧΙΣΤΕΣ ΟΙ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ ΤΑ ΜΟΤΙΒΑ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ ΝΑ ΙΣΧΥΟΥΝ ΣΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΦΑΣΗ».

Αν είμαστε στην κίνηση και κάποιος πατήσει φρένο, οι υπόλοιποι δεν συνεχίζουν την πορεία τους μέχρι να έρθει η σύγκρουση. Και αυτοί πατούν φρένο, πράγμα που επηρεάζει όλο το σύστημα.

Η προσαρμοστικότητα του πολυσύνθετου συστήματος σημαίνει ότι δεν μπορούμε απλά να κατανοήσουμε τα κομμάτια που το αποτελούν. Πρέπει να καταλάβουμε πώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.

Τα μοτίβα του παρελθόντος δεν ισχύουν εσαεί

Η τρίτη μεγάλη υπόθεση που είναι στο επίκεντρο των κοινωνικών επιστημών και της κατανόησης πολλών αλλαγών που έγιναν στο παρελθόν, λέει ο Klaas, είναι ότι τα μοτίβα του παρελθόντος μας βοηθούν να προβλέψουμε το παρόν και το μέλλον: «Πως αν κάτι προέκυψε ως μοτίβο αιτίας και αποτελέσματος στο παρελθόν, θα προκύψει ως τέτοιο και στο μέλλον. Ο φιλόσοφος David Hume (1711-1776) έκανε αυτόν τον προσδιορισμό πριν πάρα πολλά χρόνια. Το πρόβλημα όμως, είναι πως ο κόσμος σήμερα αλλάζει με πιο γρήγορους ρυθμούς από ποτέ. Οπότε είναι ελάχιστες οι πιθανότητες να ισχύουν στην παρούσα φάση ή στο μέλλον τα μοτίβα του παρελθόντος».

Χαρακτηριστικά, αναφέρεται σε παλαιότερη θεωρία που εξηγούσε πώς λειτουργούν τα απολυταρχικά καθεστώτα στη Μέση Ανατολή και γιατί είναι τόσο σταθερά. Περίπου δύο χρόνια μετά τη δημοσίευσή της έγινε η Αραβική Άνοιξη (2010-2012) και τέτοια καθεστώτα κατέρρευσαν σε διάστημα τριών μηνών.

ΜΙΑ ΘΕΩΡΙΑ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΛΑΘΟΣ ΣΗΜΕΡΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΜΗΝ ΗΤΑΝ ΛΑΘΟΣ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ. ΑΠΛΩΣ ΕΧΕΙ ΑΛΛΑΞΕΙ ΠΟΛΥ Ο ΚΟΣΜΟΣ.

«Η άμεση αντίδραση είναι να σκεφτείτε πως η θεωρία ήταν λάθος», εξηγεί ο ειδικός. «Ο άλλος τρόπος να σκεφτόμαστε για τον κόσμο είναι πως άλλαξε από το σημείο που γράφτηκε η εργασία έως αυτό της κατάρρευσης των καθεστώτων. Η θεωρία είναι λάθος, όχι όμως γιατί ήταν λάθος στο παρελθόν, αλλά γιατί έχει αλλάξει ο κόσμος, επειδή τόσα πολλά στη σύγχρονη ζωή τρέχουν σε μοντέλα που υποθέτουν πως τα μοτίβα του παρελθόντος μπορούν να προβλέψουν το μέλλον».

Όπως λέει, έτσι λειτουργεί και η τεχνητή νοημοσύνη: μαθαίνει βάσει παλαιότερων μοτίβων και μετά προσπαθεί να αναπτύξει μοντέλα μηχανικής εκμάθησης που μας βοηθούν να περιηγηθούμε στην αβεβαιότητα του μέλλοντος. Αν όμως, έχει αλλάξει ο υποκείμενος κόσμος, αυτή η ανάλυση δεν θα είναι απλά λάθος. Θα είναι επικίνδυνη. Το πρόβλημα είναι πως δεν μπορούμε να το τεστάρουμε αυτό.

«Τα πολυσύνθετα συστήματα αφορούν διαφορετικά κομμάτια, όπου τίποτα δεν είναι ενιαίο. Αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και προσαρμόζονται το ένα στο άλλο. Η ανθρώπινη κοινωνία ξεκάθαρα είναι ένα πολυσύνθετο σύστημα. Δεν είμαστε όλοι ίδιοι, δεν είμαστε ομοιόμορφοι. Είμαστε ένα τεράστιο πολυσύνθετο σύστημα στο οποίο αλληλεπιδρούν 8 δισεκατομμύρια άτομα».