ΓΙΑΤΙ ΑΡΑΓΕ ΕΠΙΛΕΓΟΥΜΕ ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΤΕΣ ΗΓΕΤΕΣ;

Γιατί επιλέγουμε ναρκισσιστές ηγέτες και πώς επηρεάζουν τη ζωή μας; Υπάρχει τρόπος να βάλουμε φρένο στην άνοδό τους;

Όταν ακούμε στον κοινωνικό μας κύκλο ότι ένας άνθρωπος είναι ναρκισσιστής, συνήθως κάνουμε ό,τι μπορούμε για να τον αποφύγουμε. Αντιλαμβανόμαστε, σχεδόν ενστικτωδώς, ότι η συναναστροφή μαζί του θα μας κουράσει, θα μας φθείρει και τελικά θα μας αφήσει με περισσότερα νεύρα παρά οφέλη. Περιμένουμε εγωκεντρική συμπεριφορά, έλλειψη ενσυναίσθησης, χειριστικότητα. Ξέρουμε ότι θα κάνει τη ζωή μας δύσκολη χωρίς να έχουμε κάτι ουσιαστικό να κερδίσουμε, οπότε απομακρυνόμαστε.

Eνώ σε προσωπικό επίπεδο κρατάμε αποστάσεις από τέτοιους ανθρώπους, γιατί δεν κάνουμε το ίδιο όταν έρχεται η στιγμή να επιλέξουμε ηγέτες; Είτε μιλάμε για τον επαγγελματικό χώρο είτε για την πολιτική, συχνά εμπιστευόμαστε ανθρώπους με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά.

Ναι, στο μυαλό μου (και κατά πάσα πιθανότητα και στο δικό σου) έρχονται συγκεκριμένα πρόσωπα. Ο Τραμπ, για παράδειγμα, είναι μια εύκολη και όχι άδικη αναφορά. Θα αποφύγω, ωστόσο, να επεκταθώ σε εγχώριους πολιτικούς, όχι τίποτα άλλο, αλλά υπάρχει και μια τάση τελευταία να απειλούνται και να μηνύονται δημοσιογράφοι, και δεν είμαστε τώρα για  τρεχάματα.

Ποιες συνθήκες ευνοούν τους ναρκισσιστές ηγέτες

Ως ενήλικες, θεωρητικά, γνωρίζουμε τι σημαίνει ναρκισσισμός. Αν πάλι δεν το έχουμε πλήρως ξεκαθαρίσει μέσα μας, ο Adam Grant, καθηγητής στο Wharton School του Πανεπιστημίου της Πενσιλβανίας με εξειδίκευση στην οργανωσιακή ψυχολογία, το θέτει με σαφήνεια: «Οι μεγάλοι ηγέτες θέτουν την αποστολή τους πάνω από το εγώ τους. Οι ναρκισσιστές κάνουν το αντίθετο. Βλέπουν τον εαυτό τους ως ξεχωριστό και ανώτερο και τοποθετούν το εγώ τους πάνω από οτιδήποτε άλλο».

Πώς, λοιπόν, πέφτουμε στην παγίδα τους; Ίσως η απάντηση να βρίσκεται στο πλαίσιο μέσα στο οποίο ζούμε. Διανύουμε μια περίοδο έντονης και παρατεταμένης αναταραχής. Μια πανδημία κόστισε τη ζωή σε εκατομμύρια ανθρώπους, ενώ πόλεμοι συνεχίζουν να έχουν θύματα καθημερινά. Η κλιματική αλλαγή απειλεί τον τρόπο ζωής μας και η τεχνητή νοημοσύνη το επαγγελματικό μας μέλλον. Το αποτέλεσμα είναι ένα διάχυτο και έντονο αίσθημα αβεβαιότητας και άγχους.

Αυτό ακριβώς το περιβάλλον αποτελεί ιδανικό έδαφος για να ανθίσουν συγκεκριμένοι τύποι ηγεσίας. Από τη μία, αυταρχικοί που υπόσχονται να βάλουν σε τάξη στο χάος. Από την άλλη, ναρκισσιστές που αποπνέουν μια σχεδόν μεθυστική αυτοπεποίθηση και χαρισματικότητα. Μιλούν με βεβαιότητα, κινούνται με σιγουριά, δείχνουν να έχουν απαντήσεις, ακόμη κι όταν δεν έχουν.

iStock

Οι ναρκισσιστές ηγέτες δεν είναι απλώς ενοχλητικοί

Η αλήθεια είναι ότι μια μικρή δόση μεγαλομανίας δεν είναι απαραίτητα κακή. Μπορεί να βοηθήσει στη διαμόρφωση μεγάλων, τολμηρών ιδεών. Όμως, τα δεδομένα δείχνουν ότι όσο αυξάνονται τα επίπεδα ναρκισσισμού, τόσο μειώνεται η ποιότητα της ηγεσίας, καθώς οι άνθρωποι αυτοί είναι πιο πρόθυμοι να χειραγωγήσουν, να παρακάμψουν κανόνες και, αν χρειαστεί, να παραβιάσουν νόμους προκειμένου να εξυπηρετήσουν τα δικά τους συμφέροντα. Αν ρίξεις μια ματιά στη σύγχρονη ιστορία, θα βρεις άφθονα παραδείγματα.

Παλαιότερη μελέτη, στην οποία ειδικοί αξιολόγησαν Αμερικανούς προέδρους ως προς τον βαθμό ναρκισσισμού τους, κατέταξε στις τρεις πρώτες θέσεις τους Λίντον Τζόνσον, Ρίτσαρντ Νίξον και Άντριου Τζάκσον. Αν δεν θυμάσαι την παρακαταθήκη τους, να πούμε ότι ο Τζάκσον αψήφησε το Ανώτατο Δικαστήριο και εκτόπισε βίαια ιθαγενείς πληθυσμούς, ο Τζόνσον κλιμάκωσε τον πόλεμο του Βιετνάμ παρά τις προειδοποιήσεις και ο Νίξον έμεινε στην ιστορία για ένα από τα μεγαλύτερα πολιτικά σκάνδαλα. Οποιαδήποτε ομοιότητα με τη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα είναι, φυσικά, τυχαία.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στην πολιτική. Στον επιχειρηματικό κόσμο, οι ναρκισσιστές ηγέτες αφήνουν πίσω τους χάος, εξηγεί ο Grant. Αναφέρει, γα παράδειγμα, τράπεζες που διοικούνταν από τέτοιους ανθρώπους, οι οποίες ακολούθησαν πιο ριψοκίνδυνες στρατηγικές και χρειάστηκαν περισσότερο χρόνο για να ανακάμψουν μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008.

Τα ναρκισσιστικά στελέχη δεν προσαρμόζουν εύκολα τις αποφάσεις τους με βάση την πραγματικότητα. Αντίθετα, «μεθούν» από τον έπαινο και την επιβεβαίωση, γεγονός που τα ωθεί σε ακόμη μεγαλύτερα ρίσκα, τονίζει.

Οι ναρκισσιστές δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολο να εντοπιστούν. Καυχιούνται, αυτοπροβάλλονται, διεκδικούν συνεχώς προσοχή. Νιώθουν ότι δικαιούνται ειδική μεταχείριση και, όταν δεν την έχουν, υιοθετούν τον ρόλο του «παρεξηγημένου» ή του «θύματος».

iStock

Γιατί πέφτουμε στην παγίδα τους;

Όσο χαμηλότερη είναι η αυτοεκτίμησή μας, τόσο πιο ελκυστικοί μας φαίνονται οι ναρκισσιστές ηγέτες. Όταν νιώθουμε ανασφάλεια, η υπερβολική τους αυτοπεποίθηση λειτουργεί σχεδόν καθησυχαστικά. Υποστηρίζοντάς τους, νιώθουμε κι εμείς κάπως «ξεχωριστοί». Μάλιστα, το μοτίβο ξεκινά από νωρίς. Μελέτη σε μαθητές δημοτικού και γυμνασίου έδειξε ότι, στη συντριπτική πλειονότητα των τάξεων, τα παιδιά με πιο ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά είχαν περισσότερες πιθανότητες να αναδειχθούν σε ηγετικές θέσεις.

ΑΝ ΘΕΛΟΥΜΕ ΝΑ ΠΕΡΙΟΡΙΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΑΝΟΔΟ ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΤΩΝ ΣΕ ΘΕΣΕΙΣ ΗΓΕΣΙΑΣ, ΙΣΩΣ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΝΑ ΕΣΤΙΑΣΟΥΜΕ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΣΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΚΑΙ ΤΑ ΑΤΟΜΙΚΑ ΤΟΥΣ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΣΤΗ ΣΥΝΕΙΣΦΟΡΑ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΣΥΝΟΛΟ.

Τι μπορούμε να κάνουμε;

Σε προσωπικό επίπεδο, αν δουλεύεις με έναν ναρκισσιστή ηγέτη, υπάρχει μια απλή στρατηγική που μπορεί να σε βοηθήσει να διαχειριστείς εν μέρει την κατάσταση. Ποια; Φρόντισε να προσφέρεις θετικό feedback σε τομείς που δεν σχετίζονται με αυτόν που θες να αξιολογήσεις. Με άλλα λόγια, «χάιδεψε» το εγώ του πριν θίξεις κάτι ουσιαστικό.

Σε συλλογικό επίπεδο, ένα πρώτο βήμα είναι να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο αναδεικνύουμε ηγέτες. Αντί να περιμένουμε από τους πιο φιλόδοξους να διεκδικούν θέσεις, θα μπορούσαμε να εξετάζουμε όσους είναι κατάλληλοι, ακόμη κι αν δεν αυτοπροτείνονται. Αυτή η απλή μετατόπιση μπορεί να περιορίσει την παρουσία ναρκισσιστικών προσωπικοτήτων.

Επιπλέον, η ποικιλομορφία, ιδιαίτερα η μεγαλύτερη συμμετοχή γυναικών, συνδέεται με πιο σταθερές και αποτελεσματικές μορφές ηγεσίας. Χώρες με περισσότερες γυναίκες σε νομοθετικά σώματα είναι λιγότερο πιθανό να εμπλακούν σε πολέμους, ενώ οι ειρηνευτικές συμφωνίες στις οποίες συμμετέχουν γυναίκες έχουν μεγαλύτερη διάρκεια. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, περιοχές που διοικούνταν από γυναίκες παρουσίασαν χαμηλότερα ποσοστά θνησιμότητας, εν μέρει λόγω καλύτερης ισορροπίας ανάμεσα στην αποφασιστικότητα και την ενσυναίσθηση.

Τέλος, αξίζει να επενδύσουμε σε ανθρώπους που έχουν βιώσει πραγματικές δυσκολίες στη ζωή τους. Όσοι έχουν ξεκινήσει από πιο ταπεινά σημεία ή έχουν περάσει κρίσεις, τείνουν να είναι πιο αποτελεσματικοί και πιο ηθικοί ηγέτες.

Φυσικά, τίποτα από αυτά δεν είναι απόλυτο. Οι γενικεύσεις έχουν όρια και κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός. Ωστόσο, αν θέλουμε να περιορίσουμε την άνοδο ναρκισσιστών σε θέσεις ηγεσίας, ίσως χρειάζεται να εστιάσουμε λιγότερο στα πρόσωπα και τα ατομικά τους επιτεύγματα και περισσότερο στη συνεισφορά τους στο σύνολο.