ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΑΝ ΤΟ ΤΡΑΥΜΑ ΤΩΝ ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΙΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ: 1 ΣΤΟΥΣ 4 ΜΕ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ ΘΑΝΑΤΟΥ

Έρευνες για την ψυχική υγεία των Παλαιστίνιων προσφύγων καταγράφουν εκρηκτικά ποσοστά κατάθλιψης, αυτοκτονικού ιδεασμού και μετατραυματικού στρες και δείχνουν πώς ο πόλεμος, ο ξεριζωμός και η διαρκής αβεβαιότητα χαράσσουν βαθύ αποτύπωμα στους ανθρώπους.

Βίαιοι ξεριζωμοί, πείνα, θάνατοι, ασθένειες, επισφάλεια και αβεβαιότητα. Είναι δυόμισι χρόνια απ' όταν ξεκίνησε ο πόλεμος στη Γάζα –επτά μήνες από μια αμφίβολη εκεχειρία– και οι παλιννοστούντες Παλαιστίνιοι φοβούνται πως η κατάσταση οδηγείται εκ νέου σε γενικευμένη σύρραξη· και τότε, ξανά αναγκασμένοι να τραπούν σε φυγή, ξανά «ανεπιθύμητοι μετανάστες». Η ζωή τους φαίνεται να μην τους ανήκει, γι’ αυτό και στους τόπους που θα φτάσουν ως πρόσφυγες θα σκέφτονται εμμονικά το τέλος της.

Τον Ιούλιο του 2025, δημοσιεύτηκε έρευνα για την επίπτωση της κατάθλιψης σε εκτοπισθέντες Παλαιστινίους. Το 96,9% των προσφύγων που συμμετείχαν στην έρευνα εμφάνιζαν καταθλιπτικά συμπτώματα και οι μισοί πληρούσαν τα κριτήρια της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής. Το ψυχολογικό μοτίβο περιλάμβανε ανηδονία, αϋπνία ή υπερυπνία, εξάντληση, διαταραχές όρεξης, ενοχές και αίσθημα αποτυχίας, δυσκολία συγκέντρωσης, ψυχοκινητική ανησυχία ή επιβράδυνση και, για το 25% περίπου, αυτοκτονικό ιδεασμό σε καθημερινή βάση.

Το τελευταίο χαρακτηριστικό βρέθηκε στο επίκεντρο νεότερης μελέτης, που επιχείρησε να χαρτογραφήσει την ψυχική σφαίρα των ξεριζωμένων Παλαιστινίων, μέσα από online ερωτηματολόγια και διά ζώσης συνεντεύξεις με 558 ενήλικες, με μέση ηλικία τα 34, που είχαν καταφύγει στην Αίγυπτο μετά την έναρξη του πολέμου. Τα αποτελέσματα έδειξαν διαφορετικό ψυχολογικό αποτύπωμα ανά φύλο, ωστόσο οι επίμονες σκέψεις αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας ήταν το κεντρικό σύμπτωμα τόσο σε άντρες όσο και σε γυναίκες.

Το ψυχικό βάρος του ξεριζωμού σε άντρες και γυναίκες

Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής τη Noha Fadl, ερευνήτρια δημόσιας υγείας στο Πανεπιστήμιο της Αλεξάνδρειας, εξέτασε τα συμπτώματα άγχους, κατάθλιψης και μετατραυματικού στρες και πώς συνδέονται μεταξύ τους. Πέραν του αυτοκτονικού ιδεασμού ως κυρίαρχου συμπτώματος και στα δύο φύλα, διαπιστώθηκε ότι:

Στους άντρες

• Ακολουθούσε η έντονη απώλεια ενέργειας, κάτι που οι ερευνητές συνέδεσαν με shutdown (συναισθηματική και επικοινωνιακή απόσυρση, «κλείσιμο») λόγω χρόνιου στρες.
• Το άγχος και ο φόβος για μελλοντικές απειλές πυροδοτούσε τα καταθλιπτικά συμπτώματα.
• Σε σχέση με το μετατραυματικό στρες, οι παρεισφρητικές σκέψεις για τον πόλεμο συνδέονταν έντονα με υπερεπαγρύπνηση, δηλαδή συνεχή σωματική και ψυχική εγρήγορση.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Στις γυναίκες

• Το δεύτερο σε βαρύτητα σύμπτωμα ήταν η ψυχοκινητική διέγερση (νευρικότητα και υπερβολική κινητικότητα) ή επιβράδυνση (αργές και νωχελικές κινήσεις και ομιλία).
• Η αδυναμία να χαλαρώσουν τους στερούσε τη δυνατότητα να χαρούν (ανηδονία),
• Το άγχος δημιουργούσε ένταση και τις έκανε ευέξαπτες.
• Μετατραυματικά, οι παρεισφρητικές σκέψεις τους συνδέονταν κυρίως με εξωτερικά ερεθίσματα ή υπενθυμίσεις του πολέμου, που πυροδοτούσαν τραυματικές αναμνήσεις. Το εύρημα ευθυγραμμίζεται με άλλες μελέτες που δείχνουν ότι οι γυναίκες επηρεάζονται εντονότερα από το τραύμα του πολέμου, ιδίως όταν συνδυάζεται με απώλειες, εκτοπισμό και κοινωνική αποσταθεροποίηση.

ΟΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟΙ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΑΠΟΣΥΡΟΝΤΑΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΑ, ΑΠΟΜΟΝΩΝΟΝΤΑΙ, ΚΑΤΑΠΙΕΖΟΥΝ ΤΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΤΟΥΣ, ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΝ ΤΟΥΣ ΕΑΥΤΟΥΣ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΥΝ ΤΑ ΠΑΝΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥΣ.

Πώς διαχειρίζονται το τραύμα και την αβεβαιότητα

Λίγο καιρό νωρίτερα, η ερευνητική ομάδα είχε δημοσιεύσει άλλη σειρά ευρημάτων από τη μελέτη των 558 προσφύγων, γύρω από τους μηχανισμούς αντιμετώπισης του τραύματος και της αβεβαιότητας, όπως τη διαμόρφωναν:

• η δυσκολία εύρεσης εργασίας (85%) και στέγης (76,5%),
• η δυσκολία πρόσβασης στην εκπαίδευση (72%) και την υγειονομική περίθαλψη (6,5%),
• ο φόβος ότι θα ξεμείνουν από φαγητό (50%).

Απέναντι στις αντιξοότητες, η πλειονότητα των προσφύγων κατέφευγε στη συναισθηματική απόσυρση, επιλέγοντας την απομόνωση, την καταπίεση των συναισθημάτων τους, τις αυτοκατηγορίες και το να κρατούν τα πάντα μέσα της. Σε αντίθεση με την ανοιχτή έκφραση των συναισθημάτων και σκέψεων, που φάνηκε να δρα προστατευτικά έναντι του άγχους, το παραπάνω μοτίβο σχετίστηκε με αυξημένα επίπεδα ψυχικών διαταραχών.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΙΟΥΣ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ, Η ΙΑΣΗ ΑΦΟΡΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΔΙΕΚΔΙΚΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΤΗΤΑΣ, ΤΗΣ ΟΜΟΡΦΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΠΟΥ ΤΟΥΣ ΕΧΕΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΑ ΑΡΝΗΘΕΙ ΤΗΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ.

Η βία και η κατάθλιψη ως κανονικότητα των προσφύγων

Άνθρωποι συνηθισμένοι στον πόλεμο, καταδικασμένοι να κουβαλούν αγόγγυστα ένα διαρκές ψυχικό τραύμα. Αυτή την εικόνα δίνουν οι μελέτες από το Πανεπιστήμιο της Αλεξάνδρειας, σύμφωνα με τις οποίες η βαρύτητα της κατάθλιψης δεν επηρεάζεται πια από νέες απώλειες συγγενών και φίλων· έχει γίνει κανονικότητα.

Μετά, έρχονται οι ασφυκτικές συνθήκες διαβίωση στις δομές προσφύγων, η φτώχεια, η ανασφάλεια, η ανύπαρκτη ιδιωτικότητα και ο κοινωνικός αποκλεισμός, να διαβρώσουν τον ψυχισμό τους ή και να τους απογυμνώσουν από τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά τους. Το 2024, η έκθεση της UNICEF Silent Struggles («Σιωπηλοί Αγώνες») για την ψυχική υγεία των Παλαιστίνιων Προσφύγων στον Λίβανο αποτύπωσε ένα άγριο σκηνικό με ενδοοικογενειακή βία, κακοποιήσεις, εκφοβισμό μεταξύ συνομηλίκων, διέξοδο στη χρήση ουσιών, συναισθηματικό μούδιασμα των νέων απέναντι στις εικόνες βίας, ρατσιστικές επιθέσεις και απώλεια κάθε ελπίδας και προσδοκίας για ένα καλύτερο μέλλον.

«Οι ανάγκες των Παλαιστινίων που υποφέρουν εκτείνονται πολύ πέρα από το ψυχολογικό πεδίο· ριζώνουν βαθιά σε πολιτικές, φυλετικές, ιατρικές και κοινωνικές διαστάσεις δικαιοσύνης», ανέφερε σε άρθρο του ο Δρ Abdullah Aldiwan, Ψυχολόγος στο βρετανικό σύστημα υγείας (NHS), καταλήγοντας πως «για τους Παλαιστίνιους πρόσφυγες, η ίαση δεν αφορά μόνο την επιβίωση, αλλά και την αντοχή με νόημα απέναντι στον πόνο. Αφορά την επαναδιεκδίκηση της ανθρωπινότητας, της ομορφιάς και της αυτονομίας σε έναν κόσμο που τους έχει αρνηθεί συστηματικά την ασφάλεια και τη δικαιοσύνη. Όπως έχει πει η Rafeef Ziadah, οι Παλαιστίνιοι "διδάσκουν τη ζωή". Αυτό το μάθημα απαιτεί κάτι περισσότερο από θεραπεία – απαιτεί μετασχηματισμό».