ΓΙΑΤΙ ΒΑΡΙΟΜΑΣΤΕ ΤΙΣ ΥΓΙΕΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ; ΜΙΑ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΕΞΗΓΕΙ

Τι φταίει και δεν μπορούμε να ξεκολλήσουμε από μια τοξική σχέση; Σύμφωνα με την Dr Τracey Marks, η απάντηση βρίσκεται στον τρόπο που ο εγκέφαλος μαθαίνει να ταυτίζει την ένταση με τη σύνδεση, και την ντοπαμίνη με τον «σωστό» άνθρωπο.

Red flags, love bombing, ghosting, τοξικότητα, νάρκισσοι... Εμπλουτίζεται διαρκώς το λεξικό για τις συμπεριφορές και σχέσεις που πληγώνουν, κυρίως αφότου αποφασίσαμε να αφήσουμε την καθολική διάγνωση για τα θύματα, δηλαδή τον μαλακομαγνήτη, για να καταπιαστούμε με την ανάλυση του θύτη, τι κουμάσι είναι και γιατί φέρεται έτσι.

Ωστόσο, αφού στο τέλος τον εαυτό μας τον γνωρίζουμε καλύτερα από τους άλλους, μήπως να επανέλθουμε στο θέμα του μαγνήτη για να καταλάβουμε, αν όχι γιατί «τραβάμε» πάνω μας ό,τι χειρότερο κυκλοφορεί εκεί έξω, τουλάχιστον γιατί νιώθουμε έλξη για ό,τι τελικά μας τρώει την ψυχή;

Το θέμα έχει ζουμί και πολύ πόνο, μα ίσως νιώσουμε λιγάκι καλύτερα αν πάρουμε απόφαση πως για το πρόβλημα με τους λάθους ανθρώπους ευθύνεται η χημεία του εγκεφάλου μας και όχι έτσι ελαφρά οι «λάθος επιλογές στην αγάπη». Όπως επισημαίνει η ψυχίατρος Dr Τracey Marks, που ανέλαβε να εξηγήσει τι συμβαίνει με βίντεό της στο YouTube, η ανάλυσή της δεν είναι συμβουλές για σχέσεις αλλά καθαρόαιμη νευροεπιστήμη.

H ντοπαμίνη αφορά την αντιμετώπιση, τα κίνητρα και την αναζήτηση ανταμοιβής. Είναι η ορμή τού να κυνηγάς αυτό που θέλεις, όχι η τελική ικανοποίηση του να το αποκτάς Pexels Alexander Mass

Εγκέφαλος μπερδεμένος και τζογαδόρος

Τη συναντάμε παντού ως «ορμόνη της χαράς» ή «της απόλαυσης», στην πράξη όμως είναι εκείνη που σε στρώνει στο κυνήγι. Όπως εξηγεί η Dr Marks, «η ντοπαμίνη αφορά την αντιμετώπιση, τα κίνητρα και την αναζήτηση ανταμοιβής. Είναι η ορμή τού να κυνηγάς αυτό που θέλεις, όχι η τελική ικανοποίηση του να το αποκτάς».

Η ΝΤΟΠΑΜΙΝΗ ΣΤΗ ΣΧΕΣΗ ΕΙΝΑΙ ΣΑΝ ΤΟΝ ΚΟΥΛΟΧΕΡΗ: ΣΕ ΚΑΝΕΙ ΝΑ ΠΑΙΖΕΙΣ ΞΑΝΑ ΚΑΙ ΞΑΝΑ, ΕΛΠΙΖΟΝΤΑΣ ΟΤΙ ΚΑΠΟΙΑ ΣΤΙΓΜΗ ΘΑ ΚΑΤΣΟΥΝ ΣΩΣΤΑ ΤΑ ΦΡΟΥΤΑΚΙΑ.

Η ντοπαμίνη εκτοξεύεται όταν η ανταμοιβή είναι αβέβαιη αλλά πιθανή. Το «άραγε θα μου στείλει μήνυμα;» παράγει πολύ περισσότερη ντοπαμίνη από τη σιγουριά της απάντησης. Σύμφωνα με την ειδικό, είναι σαν τον κουλοχέρη: η ντοπαμίνη σε κάνει να τραβάς τον μοχλό ξανά και ξανά, ελπίζοντας ότι κάποια στιγμή θα καθίσουν σωστά τα φρουτάκια. Έτσι και ο εγκέφαλος σε μια τοξική σχέση: τζογάρει και ελπίζει.

Οι απρόβλεπτοι σύντροφοι, εκείνοι που σήμερα είναι τρυφεροί και αύριο ψυχροί, δημιουργούν συνθήκες μέγιστης αβεβαιότητας που, για τον εγκέφαλο, ισοδυναμούν με τζάκποτ ντοπαμίνης. Από την άλλη, οι σταθερές, υγιείς σχέσεις ευνοούν την έκκριση ωκυτοκίνης και σεροτονίνης, ορμονών που συνδέονται με το χτίσιμο εμπιστοσύνης, γερών δεσμών και βαθιάς ικανοποίησης.

Το πρόβλημα, όπως το θέτει η Dr Marks, είναι ότι «ο εγκέφαλος μπερδεύει την υψηλή ντοπαμίνη με τον σωστό άνθρωπο. Συγχέει την ένταση ή τη λαχτάρα με βάθος σύνδεσης».

Οι σταθερές, υγιείς σχέσεις ευνοούν την έκκριση ωκυτοκίνης και σεροτονίνης, ορμονών που συνδέονται με το χτίσιμο εμπιστοσύνης, γερών δεσμών και βαθιάς ικανοποίησης. Pexels Ron Lach

Πώς πέφτεις στην παγίδα (και δε βγαίνεις)

Υπάρχουν λόγοι που κάποιοι άνθρωποι είναι πιο ευάλωτοι στο παιχνίδι της ντοπαμίνης από τοξικούς συντρόφους. Αν στην παιδική ηλικία η αγάπη συνδέθηκε με το χάος, λέει η ειδικός, ο εγκέφαλος έμαθε να ταυτίζει την αστάθεια με τη σύνδεση. Αν οι φροντιστές ήταν απρόβλεπτοι ή η στοργή δινόταν υπό όρους, το νευρικό σύστημα «ρυθμίστηκε» να θεωρεί το δράμα φυσιολογικό. Με τον καιρό, έρχεται και η «ανοχή», οπότε χρειάζεται όλο και περισσότερη αστάθεια για να νιώσουμε το ίδιο νευροχημικό σήμα. Έτσι, η υγιής σταθερότητα μοιάζει βαρετή, καθώς ο εγκέφαλος δεν την αναγνωρίζει ως ανταμοιβή.

Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΠΕΡΔΕΥΕΙ ΤΗΝ ΥΨΗΛΗ ΝΤΟΠΑΜΙΝΗ ΜΕ ΤΟΝ ΣΩΣΤΟ ΑΝΘΡΩΠΟ. ΣΥΓΧΕΕΙ ΤΗΝ ΕΝΤΑΣΗ Ή ΤΗ ΛΑΧΤΑΡΑ ΜΕ ΤΟ ΒΑΘΟΣ ΣΥΝΔΕΣΗΣ.

H Dr Marks παρουσιάζει τρία σταθερά μοτίβα που μας παγιδεύουν στις προβληματικές σχέσεις:

Η διαλείπουσα ενίσχυση

Κάποιες φορές είναι υπέροχος/η και νιώθεις μια έκρηξη ντοπαμίνης. Άλλες, ψυχραίνεται και απομακρύνεται, οπότε η μείωση της ντοπαμίνης δημιουργεί λαχτάρα. Αυτή η εναλλαγή, ένας μηχανισμός χειραγώγησης γνωστός στα άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή, είναι πιο εθιστική από οποιαδήποτε σταθερή συμπεριφορά και πείθει τον εγκέφαλο πως, με λίγη παραπάνω προσπάθεια, λίγη ακόμα υπομονή, ο/η σύντροφος θα επιστρέψει.

Το εφέ της παρ' ολίγον νίκης

Σύμφωνα με την ψυχίατρο, είναι το αίσθημα που αποτυπώνουν φράσεις όπως «σχεδόν τα πήγαμε καλά το Σαββατοκύριακο». Οι παρ' ολίγον νίκες διεγείρουν μεγαλύτερη έκκριση ντοπαμίνης από τις πραγματικές, ολοκληρωτικές νίκες, γιατί ο εγκέφαλος τις διαβάζει ως «η ανταμοιβή είναι προ των πυλών, αξίζει να συνεχίσω». «Δεν είσαι ερωτευμένος/η με αυτό που είναι πραγματικά» λέει η Dr Marks, «αλλά με αυτό που ήταν την περασμένη Τρίτη».

H κλιμάκωση της επένδυσης

Όσο περισσότερο χρόνο, ενέργεια και συναισθηματική ευαλωτότητα προσφέρουμε στη σχέση, τόσο περισσότερο προσπαθεί ο εγκέφαλος να δικαιολογήσει την επένδυση. Το «έκανα τόσες θυσίες ως εδώ, τώρα θα τα παρατήσω;» είναι το μοτίβο σκέψης που μας κρατά στο παρελθόν, εμποδίζοντας να δούμε καθαρά και να αξιολογήσουμε την τρέχουσα κατάσταση.

Το «έκανα τόσες θυσίες ως εδώ, τώρα θα τα παρατήσω;» είναι το μοτίβο σκέψης που μας κρατά στο παρελθόν, εμποδίζοντας να δούμε καθαρά και να αξιολογήσουμε την τρέχουσα κατάσταση. Pexels Ekaterina Shishkonakova

Σύμφωνα με την ειδικό, υπάρχουν 5 σημάδια ότι έχεις πέσει στην παγίδα:

• Το κυνήγι είναι σημαντικότερο από από την κατάκτηση.
• Οι σταθεροί άνθρωποι μοιάζουν βαρετοί.
• Νιώθεις άγχος όταν όλα πάνε καλά.
• Η σχέση καταλαμβάνει δυσανάλογο χώρο στο μυαλό σου.
• Ξοδεύεις περισσότερο χρόνο αναλύοντας τη συμπεριφορά του/της παρά απολαμβάνοντας τη σχέση.

5 βήματα για να αρχίσει η αλλαγή

• Κατονόμασε αυτό που συμβαίνει: Προσπάθησε να διακρίνεις την παρόρμηση και την επιλογή, αναγνωρίζοντας ότι η έξαρση από τα «ψίχουλα αγάπης» είναι ντοπαμίνη και όχι σύνδεση.
• Κατάγραψε το μοτίβο: Παρατήρησε αν νιώθεις εντονότερη έλξη μετά από απόσταση, αστάθεια ή σύγκρουση, για να καταλάβεις ότι αντιδράς σε έναν μηχανισμό χειραγώγησης ή σε μια εξιδανικευμένη εικόνα.
• Βρες άλλες πηγές ντοπαμίνης: Εφόσον ο εγκέφαλος ζητά ερεθίσματα και ανταμοιβή, αναζήτησέ τα σε δημιουργικές ασχολίες, στην άσκηση ή νέες εμπειρίες.
• Περίμενε τις ενδείξεις στέρησης: Αν απομακρυνθείς, θα έρθουν η λαχτάρα και πιθανώς εμμονές, κάτι που η Dr Marks ξεκαθαρίζει πως αποτελεί νευρολογική αντίδραση και όχι ένδειξη ότι έκανες λάθος.
• Εξοικειώσου με τη σταθερότητα: Ξεκίνα από τα απλά, περνώντας χρόνο με ανθρώπους συνεπείς και διαθέσιμους. Σταδιακά, η ασφάλεια παύει να μοιάζει βαρετή και αρχίζει να αποκτά αξία.