ΓΙΑΤΙ ΚΑΠΟΙΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΖΗΤΟΥΝ;

Η δυσκολία στο να ζητάμε δεν είναι θέμα χαρακτήρα. Πώς διαμορφώνεται από τις πρώτες εμπειρίες και πώς επηρεάζει τις ενήλικες σχέσεις.

Υπάρχουν άνθρωποι που δυσκολεύονται βαθιά να ζητήσουν, όχι επειδή δεν έχουν ανάγκες, αλλά γιατί δεν έμαθαν ποτέ ότι μπορούν να τις εκφράσουν. Το να ζητά κανείς δεν είναι απλώς μια κοινωνική δεξιότητα, αλλά μια βαθιά ψυχική λειτουργία που χτίζεται πολύ νωρίς, μέσα στα πλαίσια της πρωταρχικής σχέσης.

Όταν ένα παιδί ζητά, τολμά ουσιαστικά να εκτεθεί, δείχνοντας ότι χρειάζεται τον άλλο και ότι δεν είναι αυτάρκες. Αυτή η κίνηση απαιτεί κάτι πολύ βασικό: την εμπειρία ότι ο απέναντι μπορεί να ανταποκριθεί χωρίς να απορρίψει, χωρίς να ντροπιάσει και χωρίς να αποσυρθεί. Όταν υπάρχει αυτή η ασφάλεια, το αίτημα προκύπτει φυσικά, ως ένας τρόπος σύνδεσης που δεν φέρει ούτε φόβο ούτε ενοχή.

Όταν όμως αυτή η εμπειρία απουσιάζει, το αίτημα παγώνει. Πολλοί άνθρωποι μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα όπου οι ανάγκες τους δεν αναγνωρίζονταν, θεωρούνταν βάρος ή λάμβαναν ως απάντηση την καθυστέρηση, την αδιαφορία, ίσως και την ειρωνεία. Σε τέτοια πλαίσια, το παιδί μαθαίνει από νωρίς ένα σκληρό μάθημα: ότι το να ζητά δεν οδηγεί σε ανακούφιση, αλλά σε επώδυνη έκθεση, και ότι η ανάγκη του, αντί να συναντηθεί με φροντίδα, αφήνεται να αιωρείται στο κενό. Τότε είναι που αρχίζει να προσαρμόζεται.

Σταματά να ζητά, πασχίζει να μαντέψει τι χρειάζεται ο άλλος και προσπαθεί να είναι «εύκολο» παιδί, για να μην ενοχλεί, μαθαίνοντας να τα καταφέρνει μόνο του – όχι απαραίτητα από πραγματική δύναμη, αλλά από ξεκάθαρη ανάγκη επιβίωσης. Αν και αυτή η προσαρμογή συχνά επαινείται, καθώς το παιδί βαφτίζεται «ώριμο», «ανεξάρτητο» και «καλό», ελάχιστοι διακρίνουν ότι πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται μια σιωπηλή παραίτηση από το ίδιο του το δικαίωμα να ζητά.

Πόσο «κοστίζει» στον ψυχισμό να μην ζητάς ποτέ αυτό που θες

Αυτή η παραίτηση έχει βαρύ κόστος, το οποίο στην ενήλικη ζωή συχνά μετατρέπεται σε αδυναμία να αναγνωρίσει κανείς ακόμη και τι πραγματικά χρειάζεται. Είναι σαν να έχει μάθει να στρέφει όλη του την προσοχή προς τα έξω, ξεχνώντας σταδιακά τον εσωτερικό του κόσμο, με την επιθυμία να μετατρέπεται σε κάτι ασαφές, δύσκολα προσβάσιμο και σχεδόν ξένο.

Unsplash Priscilla Du Preez

Κάποιες φορές, ακόμη κι όταν μια ανάγκη καταφέρνει να αναδυθεί, ακολουθείται αμέσως από την αμφισβήτηση: Έχω δικαίωμα να το θέλω αυτό; Μήπως ζητάω πολλά; Με αυτόν τον τρόπο, η επιθυμία φιλτράρεται, περιορίζεται και αποσύρεται πριν καν προλάβει να διατυπωθεί.

Στην πράξη, αυτοί οι άνθρωποι είναι συνήθως εκείνοι που δίνουν πολλά, φροντίζουν, είναι πάντα παρόντες για τους άλλους και αντέχουν καταστάσεις που οι περισσότεροι θα δυσκολεύονταν να διαχειριστούν. Γίνονται οι στυλοβάτες που στηρίζουν, οργανώνουν και κρατούν τις ισορροπίες, αλλά δυσκολεύονται αφόρητα να πουν «σε χρειάζομαι», «μπορείς να με βοηθήσεις;» ή «δεν τα καταφέρνω μόνος μου».

Όταν τελικά τολμούν να το δοκιμάσουν, η κίνηση αυτή συνοδεύεται από τεράστια εσωτερική ένταση, σαν να κάνουν κάτι απαγορευμένο ή σαν να εκτίθενται σε έναν παλιό, γνώριμο κίνδυνο. Το αίτημα γι' αυτούς δεν βιώνεται ως γέφυρα επικοινωνίας, αλλά ως τεράστιο ρίσκο.

ΙΣΩΣ, ΤΕΛΙΚΑ, ΤΟ ΠΙΟ ΔΥΣΚΟΛΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΒΡΕΙΣ ΤΟ ΘΑΡΡΟΣ ΝΑ ΖΗΤΗΣΕΙΣ, ΑΛΛΑ ΝΑ ΠΙΣΤΕΨΕΙΣ ΟΤΙ ΥΠΑΡΧΕΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΕΚΕΙ ΕΞΩ ΠΟΥ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΚΟΥΣΕΙ.

Συχνά μάλιστα, το αίτημα δεν εκφράζεται καν άμεσα, αλλά αναδύεται μέσα από την απογοήτευση, τη σιωπή, την απόσυρση, ή τρέφεται από τη λεπτή ελπίδα ότι ο άλλος θα καταλάβει χωρίς να χρειαστεί να ειπωθεί λέξη. Όταν όμως αυτό δεν συμβαίνει, επιβεβαιώνεται ξανά το παλιό, τραυματικό βίωμα: ότι οι ανάγκες δεν βρίσκουν χώρο και ότι ο άλλος δεν είναι διαθέσιμος με τον τρόπο που χρειάζεται, διαιωνίζοντας έναν σιωπηλό κύκλο ματαίωσης.

Unsplash Αrdalan Hamedani

Τι σηματοδοτεί η δυσκολία στο αίτημα; 

Αυτή η δυσκολία στο αίτημα δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα, αλλά μνήμη σχέσης: η βαθιά ριζωμένη μνήμη του πώς έγινε ή δεν έγινε δεκτή η ανάγκη στο παρελθόν. Γι’ αυτόν τον λόγο, δεν μπορεί να αλλάξει με απλές προτροπές του τύπου «πρέπει να ζητάς περισσότερο». Αυτό που πραγματικά χρειάζεται είναι μια διαφορετική, επανορθωτική εμπειρία. Μια σχέση όπου το αίτημα δεν αντιμετωπίζεται ως βάρος, αλλά ως κάτι απολύτως φυσιολογικό, όπου η ανάγκη δεν προκαλεί την απόσυρση του άλλου, αλλά τη ζεστή ανταπόκρισή του.

ΠΟΛΛΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΜΕΓΑΛΩΣΑΝ ΣΕ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΑ ΟΠΟΥ ΟΙ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΟΥΣ ΔΕΝ ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΟΝΤΑΝ, ΘΕΩΡΟΥΝΤΑΝ ΒΑΡΟΣ Ή ΛΑΜΒΑΝΑΝ ΩΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΗΝ ΑΔΙΑΦΟΡΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΣΗ.

Μια σχέση στην οποία η παρουσία είναι σταθερή, χωρίς να χρειάζεται να αποδείξεις ότι «δικαιούσαι» να ζητήσεις και χωρίς ο χρόνος να σε πιέζει, επιτρέπει στο αίτημα να γεννηθεί αργά, χωρίς βιασύνη και απαιτήσεις. Μέσα από τέτοιες νέες εμπειρίες, κάτι αρχίζει σιγά-σιγά να μετακινείται. Το αίτημα παύει να φαντάζει απειλή και γίνεται ξανά μια φωτεινή δυνατότητα. Μαζί του αλλάζει και κάτι πολύ βαθύτερο: η εικόνα του εαυτού μέσα στη σχέση.

Ο άνθρωπος που έπρεπε να τα καταφέρνει πάντα μόνος μεταμορφώνεται σε κάποιον που μπορεί να συνδέεται, να εμπιστεύεται και να απευθύνεται. Ίσως, τελικά, το πιο δύσκολο να μην είναι το να βρεις το θάρρος να ζητήσεις, αλλά το να πιστέψεις ότι υπάρχει κάποιος εκεί έξω που μπορεί να ακούσει και ότι η ανάγκη σου δεν είναι κάτι που πρέπει να κρύβεις, αλλά κάτι πολύτιμο, που μπορείς με ασφάλεια να μοιραστείς.

Η Κατερίνα Κοτσιφάκου είναι κλινική ψυχολόγος - αναλύτρια ομάδας και ψυχοθεραπεύτρια ζεύγους & οικογένειας.