TΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΓΙΑ ΣΕΝΑ ΤΟ ΝΑ ΒΑΖΕΙΣ ΤΙΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΙΚΕΣ ΣΟΥ;

Η ψυχολογία λέει ότι οι άνθρωποι που δίνουν συνεχώς προτεραιότητα στους άλλους δεν είναι απλώς γενναιόδωροι. Συχνά λειτουργούν με τη βαθιά πεποίθηση ότι οι ανάγκες όλων των άλλων μετράνε περισσότερο από τις δικές τους.

Είναι πάντα εκεί, όταν τη χρειάζεσαι. Μπορεί να αναβάλλει ακόμη και μια επαγγελματική υποχρέωση για να έρθει μαζί σου στον γιατρό. Απαντάει πάντα στα τηλέφωνα και τα μηνύματά σου και συχνά σου λέει: «θέλω να είσαι εσύ καλά». Αν το παραπάνω πρόσωπο δεν είναι η μητέρα σου, ο άνθρωπος που μπορεί να κάνει όλα τα παραπάνω για σένα, μάλλον δεν κάνει αρκετά για τον ίδιο. Και ίσως το έχεις προσέξει κι εσύ.

Μερικοί άνθρωποι δίνουν διαρκώς την ενέργεια, τον χρόνο και την προσοχή τους στους γύρω τους, μέχρι που δεν τους απομένει σχεδόν τίποτα. Αν και επιφανειακά αυτό μοιάζει με αξιοθαύμαστη γενναιοδωρία και απόλυτο αλτρουισμό, συχνά κρύβει κάτι πολύ πιο περίπλοκο και σκοτεινό: την εσωτερικευμένη, επώδυνη πεποίθηση ότι οι προσωπικές τους ανάγκες έχουν μικρότερη αξία.

Δεν ξέρω σε ποια μεριά της σχέσης βρίσκεσαι τώρα που διαβάζεις αυτό το κείμενο. Μπορεί να είσαι εκείνος που δέχεται την υπερβολική προσφορά, σχεδόν αυτοθυσία, του άλλου. Μπορεί όμως να είσαι εσύ ο άνθρωπος που συστηματικά βάζει τις ανάγκες των άλλων πάνω από τις δικές του.

Βοήθεια στους άλλους ή καταπίεση των δικών μας αναγκών;

Για να διακρίνεις με σαφήνεια τη διαφορά, θα σου δώσουμε ένα απλό παράδειγμα. Η πραγματική γενναιοδωρία μάς κάνει να νιώθουμε όμορφα, επειδή συνήθως προέρχεται από μια ελεύθερη και συνειδητή επιλογή. Υπάρχει μια ανάλαφρη αίσθηση γενναιοδωρίας όταν βοηθάμε κάποιον, εφόσον έχουμε τα συναισθηματικά ή πρακτικά αποθέματα και εφόσον τα όριά μας παραμένουν ανέπαφα. Η αληθινή καλοσύνη μοιάζει να «ρέει από ένα γεμάτο ποτήρι».

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Αντίθετα, η υποβάθμιση του εαυτού έχει εντελώς διαφορετική όψη. Συμβαίνει όταν λέμε «ναι», ενώ θέλουμε να πούμε «όχι». Το σώμα βαραίνει από την αίσθηση της υποχρέωσης και μέσα μας αρχίζει να χτίζεται μια δυσαρέσκεια. Σε αυτή την περίπτωση, το άτομο προσπαθεί να προσφέρει από ένα άδειο ποτήρι, θεωρώντας την πράξη του αρετή.

Οι άνθρωποι που λειτουργούν με αυτόν τον τρόπο έχουν συχνά χάσει την επαφή με το πότε επιλέγουν να βοηθήσουν πραγματικά και πότε το κάνουν από ψυχολογικό καταναγκασμό. Θυσιάζουν τον ύπνο, την υγεία και τα δικά τους όνειρα, με αποτέλεσμα οι σχέσεις τους να γίνονται τελικά συναλλακτικές: αυτοί δίνουν και οι άλλοι λαμβάνουν.

Πότε οι ανάγκες των άλλων είναι πιο σημαντικές;

Πώς και γιατί έγιναν έτσι; Καθώς οι ψυχολόγοι ομόφωνα συμφωνούν ότι τα πάντα έχουν τις ρίζες τους στην παιδική ηλικία, έτσι και γι' αυτό το μοτίβο συμπεριφοράς υπάρχουν ικανές εξηγήσεις. Βλέπεις, τα παιδιά είναι εξαιρετικά παρατηρητικά και κατανοούν από πολύ νωρίς τι φέρνει επιβράβευση και τι απόρριψη.

Πολλοί από τους ανθρώπους που προσφέρουν αδιάκοπα, μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα όπου η αγάπη προσφερόταν υπό όρους. Έμαθαν ότι το να είναι εξυπηρετικοί, ήσυχοι και βολικοί έκανε τους ενήλικες πιο χαρούμενους και διαθέσιμους, ενώ οι δικές τους απαιτήσεις έφερναν εκνευρισμό.

ΠΟΛΛΟΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΠΟΥ ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΑΔΙΑΚΟΠΑ, ΜΕΓΑΛΩΣΑΝ ΣΕ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΑ ΟΠΟΥ Η ΑΓΑΠΗ ΠΡΟΣΦΕΡΟΤΑΝ ΥΠΟ ΟΡΟΥΣ.

Το γονεϊκό παιδί παραμελεί τις δικές του ανάγκες

Ορισμένοι πάλι, υπήρξαν αυτό που αποκαλούμε «γονεϊκό παιδί». Πρόκειται για το παιδί που υποστηρίζει τον γονέα με διάφορους τρόπους και επιβαρύνεται ψυχικά με τεράστιο κόστος. Ο όρος «γονεϊκό παιδί» καθιερώθηκε το 1967 από τον παιδοψυχίατρο και θεωρητικό της συστημικής ψυχοθεραπείας SSalvador Minuchin, ο οποίος αναφέρθηκε στους γονείς που αναθέτουν ρόλους γονικής μέριμνας στα παιδιά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο γονιός δεν αγαπάει το παιδί του. Τις περισσότερες φορές δεν είναι καν σε θέση να αντιληφθεί ότι εκείνο αναλαμβάνει την ευθύνη για τη διατήρηση της ειρήνης στην οικογένεια ή για την προστασία του ενός γονέα από τον άλλο. Άλλοτε, το παιδί γίνεται (κατά κάποιον τρόπο) φίλος και θεραπευτής του γονιού, ή αναλαμβάνει σχεδόν σαν ενήλικας τη φροντίδα των μικρότερων αδελφών του ή την οικονομική ενίσχυση του νοικοκυριού, χάνοντας μια για πάντα την παιδική ανεμελιά και τη συνθήκη μιας ζωής κατά την οποία θα έπρεπε να είναι ο βασικός αποδέκτης της φροντίδας των άλλων.

Τα παιδιά προσαρμόζονται με κάθε πιθανό τρόπο για να διατηρήσουν τη ζωτική σύνδεση με τους φροντιστές τους. Αν το τίμημα για να λάβουν αγάπη ήταν η αυτοθυσία, το πλήρωσαν χωρίς δισταγμό. Το τεράστιο πρόβλημα είναι ότι συνεχίζουν να πληρώνουν αυτό το τίμημα και στην ενήλικη ζωή τους, εφαρμόζοντας τη λογική που είχαν ως παιδιά σε ενήλικες σχέσεις.

Όταν νιώθεις ντροπή για τις δικές σου ανάγκες

Μέσα από αυτές τις πρώιμες εμπειρίες, το άτομο μαθαίνει να νιώθει βαθιά ντροπή για τις δικές του ανάγκες. Το να ζητά την παραμικρή βοήθεια φαντάζει σαν αφόρητη επιβολή στους άλλους. Ακόμα και το να παραδεχτεί απλά ότι είναι κουρασμένο ή λυπημένο πυροδοτεί αμέσως ένα κύμα ενοχών. Υπάρχει μια υποβόσκουσα, τοξική σκέψη: «Αν έχω ανάγκες, είμαι αδύναμος. Αν τις εκφράσω, θα απορριφθώ. Αν δώσω προτεραιότητα σε μένα, είμαι κακός και εγωιστής».

Αυτό κάνει τα άτομα αυτά να «παγώνουν» ή να προσπαθούν να αλλάξουν θέμα όταν κάποιος τους ρωτά ειλικρινά τι χρειάζονται. Την ίδια στιγμή, όμως, είναι υπερβολικά ικανά να διαισθάνονται τις ανάγκες των άλλων, κατευθύνοντας όλη τους τη συναισθηματική ενέργεια μόνο προς τα έξω.

Ένα άλλο σημείο που έχει σημασία να σταθούμε είναι η σύνδεση της υπερβολικής προσφοράς με την αίσθηση της αυταξίας. Αυτοί οι άνθρωποι κλείνουν συχνά μια «αόρατη συμφωνία» με τον εαυτό τους: Μοιάζει να λένε «αν είμαι αρκετά χρήσιμος, υποστηρικτικός και ανιδιοτελής, τότε θα αξίζω να αγαπηθώ».

Όταν βοηθούν, νιώθουν μια προσωρινή ανακούφιση. Όταν δεν το κάνουν, νιώθουν τρομερό άγχος. Συνεχίζουν να προσφέρουν, ελπίζοντας ότι η αίσθηση της αξίας επιτέλους θα καταφθάσει, κάτι που φυσικά δεν συμβαίνει ποτέ. Έτσι, γεννιέται η πικρία, ειδικά όταν οι άλλοι δεν ανταποδίδουν τα ίδια. Η σκληρή αλλά λυτρωτική αλήθεια είναι ότι η αξία ενός ανθρώπου δεν κερδίζεται. Αξίζει επειδή ακριβώς υπάρχει, όχι επειδή χρησιμεύει σε κάποιον άλλο.

ΑΥΤΟΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΣΥΧΝΑ ΝΙΩΘΟΥΝ ΟΤΙ ΑΞΙΖΟΥΝ ΝΑ ΑΓΑΠΗΘΟΥΝ ΜΟΝΟ ΑΝ ΕΙΝΑΙ ΑΡΚΕΤΑ ΧΡΗΣΙΜΟΙ ΚΑΙ ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΙ.

Τι συμβαίνει με τους people pleasers;

Στη μεγάλη κατηγορία όσων βάζουν τις ανάγκες των άλλων πάνω από τις δικές τους ανήκουν και οι λεγόμενοι people pleasers, κοινώς τα «καλά παιδιά», εκείνοι που δεν μπορούν να πουν «όχι» και να βάλουν όρια. Η ψυχολογία πίσω και από αυτή τη συμπεριφορά δεν διαφέρει σημαντικά από τις παραπάνω.

Έχει παρατηρηθεί πως οι άνθρωποι που θέλουν να ευχαριστούν τους άλλους παραμελούν τις δικές τους ανάγκες συστηματικά, σαμποτάροντας άθελά τους την ψυχική τους υγεία και ανοίγοντας την πόρτα σε μια πιθανή κατάθλιψη.

Σύμφωνα με τον συμβουλευτικό ψυχολόγο Μάνο Χατζημαλωνά, στο μυαλό αυτών των ανθρώπων η αντιπαράθεση είναι συνυφασμένη με την απόλυτη εγκατάλειψη. Φοβούνται ότι αν αρνηθούν κάτι, οι άλλοι θα τους διαγράψουν από τη ζωή τους. Στην πραγματικότητα, όμως, οι υγιείς άνθρωποι σέβονται απόλυτα τα όρια.

Οι άνθρωποι που βάζουν τις ανάγκες των άλλων πάνω από τις δικές τους δεν είναι τελικά ευχαριστημένοι. Κουράζονται να είναι πάντα οι φροντιστές και συχνά νιώθουν σαν κομπάρσοι στην ίδια τους τη ζωή. Ύστερα, νιώθουν ενοχές για αυτόν τον θυμό και δίνουν ακόμα περισσότερα για να εξιλεωθούν. Οι ανέκφραστες ανάγκες, ωστόσο, δεν εξαφανίζονται. Μπορεί να μεταμφιεστούν σε παθητική επιθετικότητα ή συναισθηματική απόσταση και να φθείρουν τις σχέσεις.

ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΠΟΥ ΒΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΙΚΕΣ ΤΟΥΣ ΚΟΥΡΑΖΟΝΤΑΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΣΑΝ ΚΟΜΠΑΡΣΟΙ ΣΤΗΝ ΙΔΙΑ ΤΟΥΣ ΤΗ ΖΩΗ.

Σπάσε τον φαύλο κύκλο: Φρόντισε και τις δικές σου ανάγκες

Για να σπάσει αυτός ο φαύλος κύκλος, ο θυμός και η πικρία πρέπει να αναγνωριστούν ως πολύτιμες πληροφορίες κι όχι ως ενοχές. Στην πραγματικότητα, σου λένε ότι τα όριά σου παραβιάζονται και ότι οι δικές σου ανάγκες μετράνε εξίσου. Ο τελικός στόχος είναι να επιτρέψεις στον εαυτό σου να γίνει και αυτός που δέχεται φροντίδα, και όχι μόνο αυτός που την προσφέρει αέναα. Η πρόοδος έρχεται με μικρά βήματα που σε ξεβολεύουν.

Τα πρώτα βήματα για να το πετύχεις

• Ξεκίνησε απλά παρατηρώντας το μοτίβο. Δώσε προσοχή στο πόσο συχνά λες «ναι» όταν εννοείς «όχι». Παρατήρησε την ενοχή που εμφανίζεται όταν σκέφτεσαι να δώσεις προτεραιότητα στον εαυτό σου. Η επίγνωση από μόνη της δεν θα διορθώσει τα πάντα, αλλά δεν μπορείς να αλλάξεις αυτό που δεν βλέπεις.
• Εξασκήσου στον εντοπισμό των αναγκών σου. Πολλοί χρόνιοι «δότες» έχουν καταπιέσει τις ανάγκες τους για τόσο καιρό που πραγματικά δεν ξέρουν πια τι είναι. Ξεκίνα από τα βασικά: Είσαι κουρασμένος; Πεινάς; Θέλεις πραγματικά να το κάνεις αυτό; Τι θα σε έκανε να νιώσεις καλά αυτή τη στιγμή; Αυτές οι ερωτήσεις βοηθούν στην ανοικοδόμηση της σύνδεσής σου με τον εαυτό σου.
• Ξεκίνησε με μικρά όρια. Δεν χρειάζεται να λες ξαφνικά «όχι» σε όλα. Επίλεξε ήπιες καταστάσεις για εξάσκηση. «Δεν μπορώ να μιλήσω αυτή τη στιγμή, αλλά θα σε πάρω τηλέφωνο αύριο». «Πρέπει να φύγω μέχρι τις 8». «Δεν είμαι διαθέσιμος αυτό το Σαββατοκύριακο». Παρατήρησε ότι ο κόσμος δεν τελειώνει. Δες ποιος σέβεται τα όριά σου και ποιος αντιστέκεται.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να φανεί απίστευτα βοηθητική για να αναπτύξεις νέα, πιο υγιή πρότυπα. Να θυμάσαι ότι ο στόχος σου είναι ισορροπία. Και ισορροπία δεν σημαίνει να γίνεις εγωιστής. Σημαίνει να βρεις μια μέση οδό όπου η προσφορά προέρχεται από την πληρότητα και όχι από την εξάντληση.

Μπορείς να είσαι ευγενικός, γενναιόδωρος και στοργικός, ενώ παράλληλα σέβεσαι τις δικές σου ανάγκες. Η επιστροφή στον εαυτό σου μόλις αρχίζει..