ΠΩΣ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΟΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ΑΛΛΑΞΑΝ ΑΠΟΨΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΫΠΝΙΑ

Η αϋπνία είναι γνωστή στην ανθρωπότητα από τα αρχαία χρόνια, ωστόσο την τελευταία εικοσαετία οι επιστήμονες έχουν σημειώσει τεράστια πρόοδο όσον αφορά την κατανόησή της. Πώς και γιατί άλλαξαν τον τρόπο που αντιλαμβάνονται τη χρόνια στέρηση ύπνου; Σε ποιες καινούργιες θεραπείες έχουν οδηγηθεί;

Ίσως σου φαίνεται αδιάφορο, αν όχι απίστευτο, ότι η αϋπνία βασανίζει τους ανθρώπους από αρχαιοτάτων χρόνων. Στο Έπος του Γκιλγκαμές (περίπου 2100 π.Χ.), ένα από τα αρχαιότερα γνωστά λογοτεχνικά έργα, υπάρχουν αναφορές στη στέρηση ύπνου. Επιπλέον, έχουν βρεθεί σφηνοειδείς γραφές των Βαβυλωνίων που περιέχουν «ξόρκια» και προσευχές για την καταπολέμηση της αϋπνίας, η οποία συχνά αποδιδόταν σε δαίμονες ή κακά πνεύματα.

Από τότε μέχρι σήμερα, που η στέρηση ύπνου είναι ένα από τα πιο διαδεδομένα αναφερόμενα προβλήματα ψυχολογικής φύσης (περίπου το ένα τρίτο του ενήλικου πληθυσμού μόνο στην Αγγλία αναφέρει συχνά συμπτώματα αϋπνίας), έχουν περάσει χιλιάδες χρόνια και οι επιστήμονες έχουν διατυπώσει αρκετές απόψεις.

Στο μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, η αϋπνία αντιμετωπιζόταν συχνά ως κατάρα ή τιμωρία από τους θεούς, ως ηθική αδυναμία ή ως σύμπτωμα κάποιας άλλης σωματικής ασθένειας. Όταν οι άνθρωποι κατάλαβαν ότι η αϋπνία σπάνια εμφανίζεται από μόνη της, η αντιμετώπιση άρχισε να αλλάζει: έγινε πιο επιστημονική.

Είναι πλέον γνωστό ότι η συντριπτική πλειοψηφία των ατόμων με αϋπνία έχουν συχνά άλλες παθήσεις ψυχικής και σωματικής υγείας, όπως διαβήτη, υπέρταση, χρόνιο πόνο, νόσο του θυρεοειδούς, γαστρεντερικά προβλήματα, άγχος ή κατάθλιψη. Με βάση αυτή τη διαπίστωση, η αϋπνία ονομάστηκε δευτερογενής αϋπνία. Θεωρήθηκε δηλαδή συνέπεια των άλλων, υποκείμενων παθήσεων. Ποιο ήταν το αποτέλεσμα; Ότι μέχρι αρκετά πρόσφατα οι γιατροί δεν προσπαθούσαν να θεραπεύσουν τη δευτερογενή αϋπνία.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Πότε η δευτερογενής αϋπνία έγινε απλώς... αϋπνία

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, τόσο τα στοιχεία της έρευνας όσο και της κλινικής πρακτικής άρχισαν να δείχνουν ότι αυτή η προσέγγιση ήταν λάθος. Οι επιστήμονες υποστήριξαν ότι η αϋπνία θα μπορούσε να προηγηθεί ή να επιβιώσει για πολύ καιρό μετά από μια πρωτογενή πάθηση. Η εγκατάλειψη της διάκρισης μεταξύ πρωτοπαθούς και δευτεροπαθούς αϋπνίας ήταν μια σημαντική πρόοδος για την επιστημονική κοινότητα. Αναγνωρίζοντας την αϋπνία ως ανεξάρτητη διαταραχή, που απαιτεί τη δική της θεραπεία, άνοιξε ο δρόμος για τη... δική της θεραπεία.

Πλέον, υπάρχουν πολλές ισχυρές ενδείξεις ότι βοηθώντας τους ανθρώπους στα προβλήματα ύπνου, οι γιατροί θα μπορούσαν να συμβάλουν στη βελτίωση πολλών καταστάσεων υγείας. Ο χρόνιος πόνος, η χρόνια καρδιακή ανεπάρκεια, η κατάθλιψη, η ψύχωση, η εξάρτηση από το αλκοόλ, η διπολική διαταραχή, το PTSD (διαταραχή μετατραυματικού στρες), όλα μπορούν να βελτιωθούν για τους ασθενείς εάν αντιμετωπιστούν τα προβλήματα ύπνου τους.

ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΚΟΙΝΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΣΕ ΠΕΡΙΟΔΟΥΣ ΑΫΠΝΙΑΣ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΞΑΠΛΩΝΕΙΣ ΣΤΟ ΚΡΕΒΑΤΙ, ΠΡΟΣΠΑΘΩΝΤΑΣ ΝΑ ΚΟΙΜΗΘΕΙΣ. ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΟΔΗΓΗΣΕΙ ΣΕ ΠΑΡΑΤΕΤΑΜΕΝΗ ΔΙΕΓΕΡΣΗ ΠΟΥ, ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΙΡΟ, ΔΙΔΑΣΚΕΙ ΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΣΟΥ ΝΑ ΜΗΝ ΣΥΝΔΕΕΙ ΤΟ ΚΡΕΒΑΤΙ ΜΕ ΤΟΝ ΥΠΝΟ.

Ποιοι είναι οι πιο ευάλωτοι

Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, έχουν συλλεχθεί πιο αξιόπιστα διεθνή δεδομένα που δείχνουν πόσο «πανταχού παρούσα» είναι η αϋπνία. Ενώ μπορεί να επηρεάσει σχεδόν τους πάντες, οι γυναίκες, οι ηλικιωμένοι και τα άτομα με χαμηλότερο κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο είναι σαφώς πιο ευάλωτοι. Αυτές οι ομάδες βιώνουν έναν συνδυασμό βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων κινδύνου που προκαλούν μακροχρόνιες διαταραχές ύπνου.

Για παράδειγμα, οι γυναίκες συχνά βιώνουν οξείες ορμονικές διακυμάνσεις – εγκυμοσύνη, τοκετός-λοχεία, θηλασμός, εμμηνόπαυση, ενδοοικογενειακή βία, ρόλοι φροντίδας, υψηλότερος επιπολασμός κατάθλιψης και άγχους, όλα αυτά μπορούν να οδηγήσουν σε περισσότερες πιθανότητες εκδήλωσης αϋπνίας.

ΜΕΧΡΙ ΤΑ ΤΕΛΗ ΤΗΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΤΟΥ 1990, ΟΙ ΓΙΑΤΡΟΙ ΔΕΝ ΠΡΟΣΠΑΘΟΥΣΑΝ ΝΑ ΘΕΡΑΠΕΥΣΟΥΝ ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΤΗΝ ΑΫΠΝΙΑ, ΠΙΣΤΕΥΟΝΤΑΣ ΟΤΙ ΘΑ ΥΠΟΧΩΡΟΥΣΕ ΑΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΤΑΝ Η ΒΑΣΙΚΗ ΝΟΣΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΠΡΟΗΛΘΕ.

Πώς ορίζεται η χρόνια αϋπνία

Υπάρχουν ακόμα πολλά που οι ειδικοί συνεχίζουν να μελετούν για την αϋπνία. Για παράδειγμα, υπάρχουν ενδείξεις ότι η δυσκολία στην έναρξη του ύπνου (σε αντίθεση με τη δυσκολία στη διατήρησή του κατά τη διάρκεια της νύχτας ή το πολύ πρωινό ξύπνημα) συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης. Η έρευνα συνεχίζεται επίσης εντατικά σχετικά με το πώς αλλάζει η εγκεφαλική δραστηριότητα, ο καρδιακός ρυθμός και οι ορμόνες του στρες κατά τη διάρκεια της αϋπνίας.

Ωστόσο, οι μέχρι τώρα έρευνες βοήθησαν ώστε να κατανοήσουν οι επιστήμονες ορισμένες πρακτικές που μπορούμε να εφαρμόζουμε για να αποτρέψουμε τυχόν επεισόδια τα οποία αν εξελιχθούν σε χρόνια αϋπνία, θα είναι πιο δύσκολο να αντιμετωπιστούν. «Επισήμως, ως χρόνια αϋπνία ορίζεται η κατάσταση κατά την οποία είτε έχω δυσκολία να αποκοιμηθώ είτε, αν ξυπνήσω μέσα στη νύχτα, παραμένω ξύπνιος, είτε ξυπνάω νωρίτερα από το σύνηθες και δεν μπορώ να ξανακοιμηθώ. Αυτό πρέπει να ισχύει για τουλάχιστον 3 μήνες και να συμβαίνει τουλάχιστον 3 φορές την εβδομάδα, στον βαθμό που αυτά τα συμπτώματα επηρεάζουν την καθημερινότητά μου», έχει πει στο OW o Δρ Ελισσαίος Καραγεωργίου, νευρολόγος με ειδίκευση στις διαταραχές ύπνου και μνήμης.

Δεν κοιμάσαι καλά; Τι βοηθάει και τι όχι

Μία από τις πιο κοινές και βλαβερές συνήθειες που αναπτύσσονται σε περιόδους αϋπνίας είναι να ξαπλώνεις στο κρεβάτι, προσπαθώντας να κοιμηθείς. Κάτι τέτοιο μπορεί να οδηγήσει σε παρατεταμένη διέγερση, που με τον καιρό διδάσκει τον εγκέφαλό σου να σταματήσει να συνδέει το κρεβάτι και τον ύπνο.

Έτσι, αν δεν μπορείς να κοιμηθείς το βράδυ ή αν ξυπνάς στις 4 τα ξημερώματα και δεν μπορείς να ξανακοιμηθείς, σήκω από το κρεβάτι και κάνε κάτι άλλο που θα απορροφήσει τις σκέψεις σου και θα σε χαλαρώσει: διάβασε, άκουσε λίγη μουσική, κάνε μερικές ασκήσεις αναπνοής, γράψε ή σκίτσαρε κάτι, αλλά μην σκρολάρεις! Όταν νυστάξεις ξανά, επίστρεψε στο κρεβάτι. Εάν είσαι κουρασμένος/η την επόμενη μέρα, ένας σύντομος υπνάκος των 20 λεπτών το μεσημέρι θα βοηθήσει. Όμως μην το παρακάνεις με τον ύπνο μέσα στην ημέρα, γιατί μάλλον θα σου κλέψει τη βραδινή νύστα.

Ποια είναι η πιο εξειδικευμένη θεραπεία;

Η CBTi, που σημαίνει Cognitive Behavioral Therapy for Insomnia, είναι ίσως η πιο αποτελεσματική μέθοδος και σίγουρα η πιο στοχευμένη. Πρόκειται για ένα πακέτο τεχνικών που έχουν σχεδιαστεί για να μεγιστοποιούν τη νύστα πριν από τον ύπνο. Δεν μοιάζει με κλασική ψυχοθεραπεία, είναι πιο πολύ σαν workshop. Περιλαμβάνει 4 συνεδρίες για τον περισσότερο κόσμο, εφόσον δεν υπάρχουν άλλες ψυχικές συνοσηρότητες, κι εκεί μαθαίνεις τι είναι ο ύπνος, πώς λειτουργεί, τι μας κάνει να κοιμόμαστε και τι τον εμποδίζει. Για παράδειγμα, οι καταστροφικές σκέψεις για τη διαδικασία του ύπνου είναι κάτι πολύ συνηθισμένο και, μεταξύ άλλων, αυτές στοχεύει να αλλάξει η συγκεκριμένη θεραπεία.

Η «ΝΕΑ» ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΥΠΝΑΓΩΓΩΝ ΧΑΠΙΩΝ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΔΙΠΛΟΙ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ ΥΠΟΔΟΧΕΑ ΟΡΕΞΙΝΗΣ. ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΙΟ ΑΣΦΑΛΗ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΑ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ ΗΡΕΜΙΣΤΙΚΑ, ΑΛΛΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΔΕΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ ΑΚΟΜΗ.

Μαζί με τις σκέψεις υπάρχουν συνήθως και κάποιες συμπεριφορές. Το πρωτόκολλο της θεραπείας περιλαμβάνει πολύ συγκεκριμένες οδηγίες για να τις τροποποιήσεις. Για παράδειγμα:

• Δεν θα πηγαίνεις στο κρεβάτι αν δεν νυστάζεις.
• Θα έχεις μια σταθερή ώρα έγερσης κάθε μέρα. 
• Θα σηκώνεσαι από το κρεβάτι αν παραμένεις ξύπνιος για περισσότερο από 20 λεπτά.

Υπάρχουν γύρω στις 10 τεχνικές που εφαρμόζονται με τον θεραπευτή. Μελέτες που έχουν γίνει δείχνουν ότι μετά από 2-3 μήνες η αποτελεσματικότητα της θεραπείας είναι αντίστοιχη με μία πολύ δυνατή φαρμακοθεραπεία με υπναγωγά.

Η CBTI παραμένει σε μεγάλο βαθμό μη διαθέσιμη στην κλινική πρακτική, κυρίως λόγω της μη εξοικείωσης των γιατρών με το πρόγραμμα θεραπείας και της περιορισμένης χρηματοδότησης. Στην Ελλάδα εφαρμόζεται στο Νευρολογικό Ινστιτούτο Αθηνών, έναν ιδιωτικό φορέα που ασχολείται με την έρευνα και τη θεραπεία νευρολογικών προβλημάτων, ενώ υπάρχουν και δημόσια κέντρα ύπνου σε μεγάλα νοσοκομεία, που όμως δεν εφαρμόζουν όλα το πρωτόκολλο – θα πρέπει να απευθυνθείς εκεί και να ρωτήσεις.

Αυτό ωθεί τους ασθενείς προς τα υπναγωγά χάπια, τα οποία δεν αποτελούν μακροπρόθεσμη λύση. Τα υπναγωγά χάπια σχετίζονται με γνωστική και κινητική εξασθένηση, αυξημένο κίνδυνο πτώσεων, εξάρτηση, ανοχή και συμπτώματα στέρησης, λήθαργο κατά τη διάρκεια της ημέρας, ζάλη και πονοκεφάλους.

Η CBTi, ΠΟΥ ΣΗΜΑΙΝΕΙ COGNITIVE BEHAVIORAL THERAPY FOR INSOMNIA, ΕΙΝΑΙ Η ΠΙΟ ΣΤΟΧΕΥΜΕΝΗ ΜΕΘΟΔΟΣ. ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΓΙΑ ΕΝΑ ΠΑΚΕΤΟ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΣΧΕΔΙΑΣΤΕΙ ΓΙΑ ΝΑ ΜΕΓΙΣΤΟΠΟΙΟΥΝ ΤΗ ΝΥΣΤΑ.

Τα νέα υπναγωγά χάπια και η εναλλακτική

Η «νέα» κατηγορία υπναγωγών χαπιών είναι οι διπλοί ανταγωνιστές υποδοχέα ορεξίνης (DORAs), που φαίνεται να είναι πιο ασφαλή σε σχέση με τα παραδοσιακά ηρεμιστικά. Ο εγκέφαλός μας παράγει ένα πεπτίδιο που λέγεται ορεξίνη, το οποίο μας κρατάει ξύπνιους, σε εγρήγορση και δραστήριους. Τα φάρμακα DORAs μπλοκάρουν προσωρινά τη δράση της ορεξίνης. Με απλά λόγια, αντί να «πατάνε το γκάζι» του ύπνου με το ζόρι, όπως κάνουν τα κλασικά ηρεμιστικά, «πατάνε το φρένο» της εγρήγορσης, επιτρέποντας στον οργανισμό να αποκοιμηθεί με τον δικό του, φυσιολογικό ρυθμό.

Τα DORAs δεν είναι ακίνδυνα ή «ήπια» χάπια. Είναι σχετικά νέα στην αγορά. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA) έχει εγκρίνει από την άνοιξη του 2022 τη δραστική ουσία δαριδορεξάντη (daridorexant), η οποία ανήκει στη νέα γενιά των ανταγωνιστών ορεξίνης (DORAs), αλλά στην Ελλάδα δεν κυκλοφορεί ακόμη με τη μορφή κάποιου χαπιού.

Διόλου ασυνήθιστο για τη χώρα μας, όπου τα καινοτόμα φάρμακα αργούν να φτάσουν. Υπάρχει συνήθως μεγάλη χρονοκαθυστέρηση μεταξύ της κεντρικής ευρωπαϊκής έγκρισης και της εμπορικής κυκλοφορίας/τιμολόγησης στην Ελλάδα, καθώς οι εταιρείες πρέπει να περάσουν από τη διαδικασία διαπραγμάτευσης τιμής με τις αρμόδιες εθνικές επιτροπές του Υπουργείου Υγείας.

Επίσης, δεν έχουμε και επαρκή δεδομένα για να αξιολογήσουμε την ασφάλειά τους για μακροχρόνια χρήση σε άτομα με αϋπνία. Μια αξιοπρεπής εναλλακτική λύση είναι η διαδικτυακή CBTi, που διατίθεται σε πλατφόρμες όπως το Sleepful, στις οποίες η πρόσβαση είναι δωρεάν.