ΣΥΝΑΙΝΕΣΗ: ΓΙΑΤΙ ΤΟ «ΜΟΝΟ ΤΟ ΝΑΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΝΑΙ» ΑΛΛΑΖΕΙ ΤΟΝ ΟΡΙΣΜΟ ΤΟΥ ΒΙΑΣΜΟΥ

«Μόνο το ναι σημαίνει ναι». Η φράση αυτή καταχειροκροτήθηκε στην αίθουσα του Ευρωπαϊκού Κοινβουλίου του Στρασβούργου, όταν 447 από τους 720 ευρωβουλευτές ψήφισαν υπέρ μιας έκθεσης που καλεί σε έναν κοινό ορισμό του βιασμού. Για τη συναίνεση μιλάει στο OW η Κική Πετρουλάκη, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Δικτύου κατά της Βίας.

Η κόρη μου είναι στην εφηβεία και δεν της αρέσουν οι αγκαλιές και τα φιλιά. Δεν ήταν ποτέ «αγκαλίτσας», αλλά τώρα έχει παραγίνει. Κάθε φορά που θέλω να την αγκαλιάσω –και είναι πάρα πολλές– τη ρωτάω: Αγκαλίτσα; Τις περισσότερες φορές εισπράττω ένα ολοστρόγγυλο όχι, το οποίο μετά είναι δικό μου θέμα να διαχειριστώ. Όσο κι αν θέλω να τη βουτήξω και να τη σφίξω πάνω μου, προσπαθώ έμπρακτα να της διδάξω τη σημασία της συναίνεσης.

Η λέξη που μπήκε τα τελευταία χρόνια στο λεξιλόγιό μας έχει πλέον τεράστια σημασία. Ανέκαθεν είχε, απλώς ήταν σαν να μην υπήρχε ως έννοια. Δεν τη μάθαμε ποτέ ως παιδιά, δεν την είχαμε ακούσει ούτε ως έφηβοι, όταν ξεκινούσαμε τη σεξουαλική μας ζωή. Σήμερα, αποτελεί τη θεμέλια λίθο της νομοθεσίας που αφορά τη σεξουαλική βία και επιχειρεί να μετακινήσει έστω και λίγο τις κραταιές θέσεις των στερεοτυπικών αντιλήψεων και των εγκλημάτων που τελούνται στον βωμό της πατριαρχίας.

Για να συνοψίσουμε τη σημασία της σε μία φράση: Μόνο το ναι σημαίνει ναι. Ήταν η φράση που καταχειροκροτήθηκε στην αίθουσα του Ευρωπαϊκού Κοινβουλίου του Στρασβούργου την Τρίτη 28/4/2026, όταν 447 από τους 720 ευρωβουλευτές ψήφισαν υπέρ μιας έκθεσης που καλεί σε έναν κοινό ορισμό του βιασμού.

Πώς ορίζεται ο βιασμός στην Ευρώπη

«Η σιωπή, η έλλειψη αντίστασης, η απουσία όχι, η προηγούμενη συναίνεση, η παρελθοντική σεξουαλική συμπεριφορά ή οποιαδήποτε τρέχουσα ή προηγούμενη σχέση δεν πρέπει να ερμηνεύονται ως συναίνεση», ανέφερε το Κοινοβούλιο σε δήλωσή του μετά την ψήφο.

Στην πραγματικότητα, το ψήφισμα αυτό προσπαθεί να διευκολύνει την εφαρμογή όλων των επιταγών της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης, η οποία εν έτει 2011 ήταν το πρώτο διεθνές κείμενο που επέβαλε τη μετατόπιση του νομικού ορισμού του βιασμού.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Σύμφωνα με αυτήν, ο βιασμός και κάθε άλλη σεξουαλική πράξη χωρίς αμοιβαία συναίνεση πρέπει να ποινικοποιούνται. Καταργείται η παραδοσιακή νομική απαίτηση να αποδειχθεί ότι ασκήθηκε σωματική βία, εξαναγκασμός ή απειλές για να στοιχειοθετηθεί το έγκλημα.

Η Σύμβαση ορίζει ότι η συναίνεση πρέπει να παρέχεται εκουσίως, ως αποτέλεσμα της ελεύθερης βούλησης του ατόμου, η οποία αξιολογείται πάντα με βάση τις ευρύτερες περιστάσεις. Αν δεν υπήρχε ελεύθερη βούληση, η πράξη θεωρείται βιασμός, ακόμη κι αν το θύμα δεν πρόβαλε σωματική αντίσταση.

Καθώς ορισμένες χώρες δεν έχουν κυρώσει τη σύμβαση αυτή, ενώ άλλες την έχουν κυρώσει αλλά δεν την έχουν ενσωματώσει ουσιαστικά στη νομοθεσία τους (θα αναφερθούμε αργότερα σε αυτό αναφορικά με την Ελλάδα), το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επανήλθε με νέο ψήφισμα που τώρα εισάγει μια πιο αυστηρή και σαφή οδηγία, καλώντας όλα τα κράτη-μέλη να ευθυγραμμιστούν.

«ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΠΟΥ ΙΣΧΥΕΙ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΟΤΙ ΤΗ ΣΥΝΑΙΝΕΣΗ ΤΗΝ ΟΡΙΖΕΙ ΤΟ ΑΔΥΝΑΜΟ ΜΕΡΟΣ».

«Δεν μπορούμε να έχουμε μια κατάσταση όπου ένας βιαστής που έχει βιάσει μια γυναίκα στη Γερμανία μπορεί να πάει στην Ουγγαρία και να μην διωχθεί επειδή ο νόμος είναι διαφορετικός. Και αυτό ακριβώς αφορά αυτή η έκθεση», δήλωσε η Ιωάννα Σχέουρινγκ-Βίλγκους, Πολωνή ευρωβουλευτής που ήταν μία από τις κύριες υποστηρίκτριες της πρωτοβουλίας.

Η συναίνεση οριοθετεί τη σεξουαλική βία

Η συναίνεση, μια τόσο δα λέξη, αποτελεί τον ορισμό όλης της σεξουαλικής βίας. Και δεν υπάρχει καταλληλότερος άνθρωπος να μιλήσει για τη συναίνεση στην Ελλάδα από την Κική Πετρουλάκη, ιδρύτρια και πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Δικτύου κατά της Βίας, ενός οργανισμού με κύριο στόχο την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών, με εστίαση κυρίως στην ενδοοικογενειακή και τη σεξουαλική βία.

Για να είμαστε πιο ακριβείς, η κ. Πετρουλάκη, καθηγήτρια Ψυχολογίας με πολυετή ερευνητική και κλινική εμπειρία στην ενδοοικογενειακή βία καθώς και στην κακοποίηση-παραμέληση παιδιών, είναι επίσης εκπαιδεύτρια επαγγελματιών πρώτης γραμμής (ιατρικό προσωπικό, υγεία-πρόνοια, αστυνομικοί, εκπαιδευτικοί) και σχεδιάζει προγράμματα ευαισθητοποίησης για μαθητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αλλά και στοχευμένα προγράμματα για τον ανδρικό πληθυσμό. Είναι ο άνθρωπος που παρακολουθεί τους νόμους, πηγαίνει στα δικαστήρια, ηγείται ερευνών, πιέζει τις αρμόδιες αρχές και τρέχει κάθε μέρα για να υποστηρίξει έμπρακτα τα θύματα της ενδοοικογενειακής βίας.

«ΤΟ ΝΑ ΠΑΡΑΙΤΗΘΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΑ ΑΝΤΙΣΤΑΘΕΙΣ ΚΑΜΙΑ ΦΟΡΑ ΕΙΝΑΙ ΣΩΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΣΟΥ ΤΗ ΖΩΗ. ΤΟ ΠΑΓΩΜΑ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΑΜΥΝΑΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΠΙΛΕΓΕΤΑΙ ΣΥΝΕΙΔΗΤΑ». 

Κική Πετρουλάκη: «Η συναίνεση είναι αποτέλεσμα ελεύθερης βούλησης»

«Αν διαβάσει κανείς τα σχετικά άρθρα της σύμβασης, τα πράγματα είναι πολύ ξεκάθαρα. Η συναίνεση πρέπει να παρέχεται εκουσίως ως αποτέλεσμα της ελεύθερης βούλησης του ατόμου, η οποία αξιολογείται στο πλαίσιο των περιστάσεων. Δηλαδή δεν μπορεί να θεωρηθεί ελεύθερη βούληση, για παράδειγμα, μια μητέρα που ο σύζυγός της θέλει να της επιβάλει μια σεξουαλική πράξη και εκείνη θα την αποδεχτεί, παρόλο που δεν θέλει, για να μην ξυπνήσουν τα παιδιά από τον καβγά», μου λέει.

«Επίσης, όταν μιλάμε για συναίνεση θέλω να είναι ξεκάθαρο ότι μιλάμε για ενήλικα άτομα. Δεν υπάρχει σεξουαλική ή ρομαντική σχέση ανάμεσα σε ενήλικα και παιδί. Δυστυχώς νομικά το όριο της συναίνεσης είναι κάπου γύρω στα 15, αλλά στην πραγματικότητα εξαρτάται και από τη θέση που κατέχει ο ενήλικας. Δηλαδή, αν μιλάμε για άτομο σε θέση εξουσίας, σε σύγκριση με το παιδί, εκπαιδευτικό, φροντιστή ή μέλος της οικογένειας, εξ ορισμού δεν μπορούμε να μιλάμε για συναίνεση. Το ίδιο κατά τη δική μας άποψη και όταν το ένα άτομο είναι ανήλικο και το άλλο ενήλικο. Διότι εδώ τίθεται το θέμα της αποπλάνησης».

Πώς ορίζεται ο βιασμός στην Ελλάδα;

Περιμένοντας από την Επιτροπή να καταθέσει νομοθετική πρόταση, δηλαδή άλλη μία οδηγία επ' αυτού την οποία τα κράτη μέλη θα έχουμε υποχρέωση να ενσωματώσουμε στο Δίκαιό μας, αναρωτιόμαστε τι έκανε η Ελλάδα με τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης. 

Περάσαμε τον ορισμό του βιασμού ως νόμο του κράτους μας το 2018, αλλά δεν αλλάξαμε τον Ποινικό Κώδικα, παρά μόνο προσθέσαμε και κάτι ακόμη. Έτσι, σύμφωνα με το άρθρο 336 του Ποινικού Κώδικα (νόμος 4619/2019) για τον βιασμό: 

1. Όποιος με σωματική βία ή με απειλή σοβαρού και άμεσου κινδύνου ζωής ή σωματικής ακεραιότητας εξαναγκάζει άλλον σε επιχείρηση ή ανοχή γενετήσιας πράξης τιμωρείται με κάθειρξη τουλάχιστον δέκα (10) ετών.
2. Γενετήσια πράξη είναι η συνουσία και οι ίσης βαρύτητας με αυτήν πράξεις.
3. Αν η πράξη της παρ. 1 έγινε από δύο ή περισσότερους δράστες που ενεργούσαν από κοινού ή είχε ως συνέπεια τον θάνατο του παθόντος ή αν ο παθών είναι ανήλικος, επιβάλλεται ισόβια κάθειρξη.
4. Όποιος, εκτός από την περίπτωση της παρ. 1, τελεί γενετήσια πράξη χωρίς τη συναίνεση του παθόντος, τιμωρείται με κάθειρξη έως δέκα (10) έτη.

Όπως μας είπε η κ. Πετρουλάκη, με μεγάλο αγώνα των γυναικείων οργανώσεων και άλλων φορέων, προστέθηκε μία παράγραφος: «Είναι ξεκάθαρο από τον νόμο ότι είναι τελείως διαφορετική η ποινή ενός βιασμού που γίνεται με απειλή κινδύνου ζωής και ενός άλλου που γίνεται απλώς με την απουσία συναίνεσης. Η βαρύτητα φαίνεται από τις ποινές. Στην πρώτη περίπτωση δίνει ποινή τουλάχιστον 10 ετών ενώ στη δεύτερη, που μιλάει για τη συναίνεση, ποινή έως 10 έτη. Φτιάξαμε δηλαδή βιασμούς δύο ταχυτήτων. Ξέρετε, όμως, οι συμβάσεις είναι υπερνομοθετικά κείμενα, που σημαίνει ότι υπερισχύουν των νόμων». 

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Γιατί κάποιες χώρες δεν αλλάζουν τους νόμους τους

Προσκρούει άραγε η αντίσταση κάποιων χωρών να ενσωματώσουν τον ορισμό του βιασμού στη νομοθεσία τους ή και να αποδεχθούν έναν ενιαίο για όλους νόμο σε νομικά κωλύματα, ή αποτελεί σύμπτωμα της πατριαρχίας;

«Δεν γνωρίζω ακριβώς τα νομικά επιχειρήματα των χωρών, σίγουρα όμως θα έχετε παρακολουθήσει τις διάσημες υποθέσεις σεξουαλικής βίας και ίσως έχετε δει το τι λέγεται μέσα στα δικαστήρια. Υπάρχει αυτή η κουλτούρα που ουσιαστικά προσπαθεί να αποδώσει την ευθύνη στο θύμα κι όχι στον δράστη. Όχι μόνο για το ότι βιάστηκε, αλλά και για το ότι δεν απέφυγε να βιαστεί. Αυτές οι αντιλήψεις έχουν πολύ βαθιές ρίζες. Γι'  αυτό ψάχνουμε και στην κοινωνία αλλά και στις δικαστικές αίθουσες: Τι φόραγε, τι έκανε; Γιατί πήγε; Ποιο είναι το προηγούμενο σεξουαλικό ιστορικό; Πώς συμπεριφερόταν; Πώς αντιστάθηκε; Και ξέρετε, αυτά με έναν τρόπο τροφοδοτούν το ένα το άλλο. Δηλαδή οι νομικές αποφάσεις είναι η δικαστηριακή συμπεριφορά, η οποία τροφοδοτείται στην κοινωνία και η κοινωνία τις ανατροφοδοτεί. Οπότε δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Ο οποίος κάποτε πρέπει να σπάσει.

«ΤΟ ΠΑΓΩΜΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΟΦΕΙΛΕΤΑΙ ΣΤΟ ΟΤΙ ΤΑ ΚΟΡΙΤΣΙΑ ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΞΕΚΑΘΑΡΟ ΣΤΟ ΝΟΥ ΤΟΥΣ ΠΩΣ ΤΗ ΣΥΝΑΙΝΕΣΗ ΤΟΥΣ ΤΗΝ ΑΠΟΣΥΡΟΥΝ ΟΠΟΤΕ ΤΟΥΣ ΑΡΕΣΕΙ». 

»Δηλαδή, πραγματικά, φαίνεται σαν να μην μπορεί να ανεχθεί όλο αυτό το σύστημα την αλλαγή, να μην μπορεί να αναγνωρίσει στις γυναίκες και στα κορίτσια ή στα παιδιά γενικότερα –γιατί εδώ εμπλέκονται και τα αγόρια– το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης. Είναι σαν τα διαχειρίζεται, σαν να πρέπει να τα ορίσει το πατριαρχικά δομημένο σύστημα στο οποίο ζούμε.

»Το μεγάλο πρόβλημα που ισχύει και για τη σεξουαλική παρενόχληση σε όποιο χώρο, είτε είναι εργασίας είτε άλλος, είναι ότι τη συναίνεση την ορίζει το αδύναμο μέρος. Συνήθως δηλαδή το πότε δίνω τη συναίνεση μου και το αν κάτι αποτελεί ας πούμε σεξουαλική παρενόχληση το ορίζει το θύμα.

»Αυτό είναι δύσκολο να το αντιληφθούν και να το αποδεχτούν οι άνθρωποι και συχνότερα αποτελεί πρόβλημα των αντρών. Οι γυναίκες το καταλαβαίνουν ευκολότερα. Οι άντρες το καταλαβαίνουν μόνο εάν μεταφερθεί σε επίπεδο κόρης ή κάποιας αγαπημένης γυναίκας».

Fight, flight, freeze: Οι μηχανισμοί άμυνας επιλέγονται ασυνείδητα

Στη νέα παρέμβαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, γίνεται για πρώτη φορά ξεκάθαρα αναγνώριση των αντιδράσεων του τραύματος. Δεν αναγνωρίζεται μόνο η πάλη ή η φυγή ως αντίδραση, αλλά και το πάγωμα ή η υποταγή με σκοπό την επιβίωση. Θα λέγαμε ότι επιχειρείται μια σύνδεση της επιστήμης της ψυχολογίας και του ποινικού δικαίου;

«Όχι, δεν επιχειρείται ακριβώς αυτό. Αυτό που επιχειρείται είναι να προσφερθεί στα δικαστήρια η πληροφορία, ώστε να καταλάβουν ότι δεν μπορούν να κινούνται με απαρχαιωμένες γνώσεις. Γιατί πάρα πολύ πρόσφατα, μου έχει τύχει σε δικαστική αίθουσα να ακούσω ψυχίατρο να μιλάει και να επιμένει ότι οι αντιδράσεις στο τραύμα είναι δύο. Ή θα παλέψεις ή θα φύγεις. Τελεία. Το πάγωμα –γιατί αυτό συζητείτο σε εκείνη την υπόθεση– ήταν αντιεπιστημονική άποψη και σήμαινε συναίνεση. Ενώ είναι πάρα πολύ συνηθισμένη αντίδραση όταν σου επιτίθενται να παγώσεις. Μάλιστα, το να παραιτηθείς από το να αντισταθείς καμιά φορά είναι και σωτήριο για την ίδια σου τη ζωή. Γιατί, ας θυμηθούμε την περίπτωση της Ελένης Τοπαλούδη. Δολοφονήθηκε επειδή πάλεψε. Οπότε το πάγωμα είναι ένας μηχανισμός άμυνας που δεν επιλέγεται εκείνη τη στιγμή συνειδητά». 

Και πόσο ξεκάθαρα είναι όλα αυτά στο μυαλό νέων ανθρώπων; «Καμιά φορά η μη αντίσταση μπορεί να προκύπτει επειδή ανατρέφουμε κορίτσια και γυναίκες να αναλαμβάνουν την ευθύνη για πράγματα που δεν τους αναλογούν. Έτσι, το πάγωμα μπορεί να οφείλεται στο ότι και εκείνες δεν έχουν ξεκάθαρο στο νου τους ότι τη συναίνεσή μου την αποσύρω όποτε μου αρέσει. Αρκετά κορίτσια πιστεύουν ότι αφού έφτασα σε κάποιο σημείο, πρέπει και να συνεχίσω. Οπότε αυτό που κάνει στην πραγματικότητα το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι να προσπαθεί ''να εκπαιδεύσει'' τα δικαστικά συστήματα και να τους πει ότι όλα αυτά μπορεί να συμβούν ως αντίδραση στο ψυχικό τραύμα και δεν μπορείτε να συνεχίσετε να τα αγνοείτε».

Ανοίγοντας τη μεγάλη συζήτηση για τη συναίνεση, έχει μεγάλο ενδιαφέρον να δούμε αν η χώρα μας έχει τη δυνατότητα –και την πρόθεση φυσικά– να υιοθετήσει όλες τις τροποποιήσεις και τις πρακτικές που προβλέπονται από τον νέο καθολικό ορισμό του βιασμού. Όλα αυτά όμως θα αποτελέσουν αντικείμενο μιας άλλης συζήτησης με την κ. Πετρουλάκη, σε επόμενο χρόνο.