ΠΩΣ ΑΠΕΙΛΟΥΝΤΑΙ ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΑ ΝΕΑ ΜΕΤΑΛΛΑΓΜΕΝΑ;

Λίγες ημέρες πριν το ψήφισμα που θα επιτρέπει σε γενετικά τροποποιημένους σπόρους και προϊόντα να κυκλοφορούν χωρίς ειδική σήμανση στις αγορές της Ευρώπης, ο Μενέλαος Γαρδικιώτης, πρόεδρος του Γεωτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας, εξηγεί στο OW ποιοι κίνδυνοι υποβόσκουν για το περιβάλλον και την ελληνική γεωργία.

Στις 17 Ιουνίου 2026 θα πραγματοποιηθεί από την Ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου το ψήφισμα που αφορά τον Κανονισμό για τις Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές (New Genomic Techniques - NGTs). Με το θέμα έχουμε ασχοληθεί ξανά, αλλά αξίζει να θυμηθούμε μερικά βασικά πράγματα, επειδή η Ευρώπη και η Ελλάδα βρίσκονται μπροστά σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι: θα διαλέξουν να διασφαλίσουν τους έλληνες αγρότες, την ελληνική γεωργία, τους καταναλωτές και το περιβάλλον ή θα συμφωνήσουν στην κατάργηση των ασφαλιστικών δικλείδων;

Αν και τα μεταλλαγμένα περνούν καθημερινά τα σύνορα με τη μορφή εισαγόμενων ζωοτροφών για να συντηρήσουν την κτηνοτροφία της χώρας, το πρόβλημα ανακινήθηκε φέτος, αφού τα μεταλλαγμένα απέκτησαν νέα μορφή και έγιναν «νέα μεταλλαγμένα». Ως «νέα μεταλλαγμένα» (ή ΓΤΟ νέας γενιάς) αναφέρονται στον δημόσιο διάλογο τα φυτά που έχουν υποστεί γενετική επεξεργασία με τη βοήθεια των νέων γονιδιωματικών τεχνικών, χωρίς την προσθήκη ξένου DNA από άλλα είδη.

Επιστημονικά και νομικά η ΕΕ επιχειρεί τώρα να διαχωρίσει τα νέα φυτά από τους παλιούς Γενετικά Τροποποιημένους Οργανισμούς. Ο νέος κανονισμός διαχωρίζει τα φυτά που προκύπτουν από New genomic techniques (NGTs) σε δύο βασικές κατηγορίες:

• Κατηγορία 1. Αφορά φυτά στα οποία έχουν γίνει περιορισμένες, στοχευμένες τροποποιήσεις (έως 20 γενετικές αλλαγές) που «θα μπορούσαν να προκύψουν και φυσικά ή μέσω παραδοσιακών μεθόδων διασταύρωσης», όπως διατυπώνεται ο ισχυρισμός. Αυτά τα φυτά πλέον θα εξισώνονται με τα συμβατικά.
• Κατηγορία 2. Αφορά φυτά με πιο πολύπλοκες γενετικές τροποποιήσεις, που ναι μεν προκύπτουν από τις νέες τεχνικές, αλλά θα συνεχίσουν να υπάγονται στην υφιστάμενη, αυστηρή νομοθεσία περί ΓΤΟ (υποχρεωτικοί έλεγχοι κινδύνου, ιχνηλασιμότητα, αυστηρή σήμανση στο ράφι για τον καταναλωτή).

iStock

Γιατί τα νέα μεταλλαγμένα απειλούν την ελληνική γεωργία;

«Αν οι ευρωβουλευτές ανοίξουν την κερκόπορτα των μεταλλαγμένων, τότε τάσσονται ξεκάθαρα υπέρ των συμφερόντων μιας χούφτας πολυεθνικών ομίλων οι οποίοι μέσω των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας αποκτούν τον έλεγχο των σπόρων μας και, κατά συνέπεια, της διατροφής μας, και επιδιώκουν να οδηγήσουν τους καλλιεργητές και τα αγροκτήματα σε νέες εξαρτήσεις αλλά και πιθανές νομικές αγωγές εις βάρος τους» αναφέρει η Μυρτώ Πισπίνη, υπεύθυνη προγραμμάτων του ελληνικού γραφείου της Greenpeace.

Με τη βοήθεια της οργάνωσης, μιλήσαμε με τον Μενέλαο Γαρδικιώτη, γεωπόνο βιοτεχνολόγο, πρόεδρο Γεωτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας (ΓΕΩΤ.ΕΕ) για τις επιπτώσεις και τους κινδύνους τόσο στα οικοσυστήματα, όσο και στην ελληνική γεωργία.

Η ελληνική γεωργία ξεχωρίζει παγκοσμίως για την ανώτερη ποιότητα των προϊόντων της, χάρη στον μοναδικό συνδυασμό του μεσογειακού κλίματος, της μοναδικής βιοποικιλότητας, του ιδιαίτερου ανάγλυφου της χώρας και της μακράς παράδοσης. Σε σύγκριση με χώρες που βασίζονται στη μαζική παραγωγή, το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα της Ελλάδας δεν είναι η ποσότητα ή η χαμηλή τιμή, αλλά η ποιοτική υπεροχή.

Οι νέες γενοδιωματικές τεχνικές παράγουν γενετικά τροποποιημένα φυτά. Αν απελευθερωθούν οι νέοι μεταλλαγμένοι οργανισμοί, ο κίνδυνος να επιμολυνθούν συμβατικές και βιολογικές μη μεταλλαγμένες καλλιέργειες είναι μεγάλος διότι η φύση δεν γνωρίζει σύνορα.

– Έχετε πει ότι η Ελλάδα έχει τη μεγαλύτερη βιοποικιλότητα ποσοστιαία στην Ευρώπη. Τι σημαίνει αυτό και κατά πόσο παράγουμε πράγματι προϊόντα υψηλής διατροφικής ποιότητας;

Η υψηλή ποικιλομορφία που έχουμε, η βιοποικιλότητά μας, είναι το κομμάτι το οποίο μας δίνει μεγάλη παραλλακτικότητα σε διάφορα είδη. Mας δίνει τη δυνατότητα να παράγουμε πολλά ποιοτικά και εξειδικευμένα είδη. Ένα καλό παράδειγμα είναι τα gluten-free προϊόντα, τα οποία προέκυψαν σιγά-σιγά. Διαβάζοντας το ανθρώπινο DNA αντιληφθήκαμε την ευαισθησία που είχαν ορισμένοι άνθρωποι. Βρήκαμε ότι ένας από τους δικούς μας σπόρους της παλαιάς ελληνικής υπαίθρου ανταποκρινόταν πάρα πολύ καλά και παρήγαγε gluten-free προϊόντα.

iStock

Αυτό σημαίνει ότι έχουμε δυνατότητες. Τις οποίες όμως σήμερα δεν εκμεταλλευόμαστε. Γιατί οι βάσεις τις οποίες έχουμε όσον αφορά τους σπόρους, αλλά και η έρευνα η οποία γίνεται και η εξέλιξη όλων αυτών, είναι σε πάρα, μα πάρα πολύ πρωτόλειο στάδιο. Θα έπρεπε να έχει προχωρήσει τάχιστα και η έρευνα αλλά και η στοχευμένη ανάπτυξη όλων αυτών των ιδιαιτεροτήτων. Η χώρα θα πρέπει να έχει ως στρατηγική τα υψηλής διατροφικής αξίας προϊόντα. Δεν μπορεί να πάει σε μία μαζική γεωργία για να ανταγωνιστεί χώρες οι οποίες έχουν πολύ μεγάλες εκτάσεις και πάρα πολύ χαμηλά εργατικά κόστη.

– Ποιες είναι οι πιθανές επιπτώσεις της απελευθέρωσης των νέων γονιδιωματικά τροποποιημένων καλλιεργειών στα οικοσυστήματα και στη βιοποικιλότητα;

Οι επιπτώσεις μπορεί να είναι πολύ σοβαρές με τον τρόπο που πάει να γίνει αυτή η απελευθέρωση. Διότι αυτή τη στιγμή που συζητάμε, δεν έχει γίνει καμία μελέτη πρόβλεψης κινδύνων. Δεν έχει εξεταστεί δηλαδή τι μπορεί να προκαλούν ως κόστος στη φύση όλες αυτές οι γενετικά τροποποιημένες διαδικασίες. Θα τις καλλιεργήσουμε μαζικά και τότε θα διαπιστώσουμε αν προκαλούν κάποιο πρόβλημα. Για να σας δώσω ένα παράδειγμα, αν μέσα από μία γενετική τροποποίηση επηρεάζεται η μέλισσα, επηρεάζεται το νούμερο 1 είδος το οποίο βοηθά στην επικονίαση των φυτών. Άρα τα προβλήματα μπορεί να είναι και ολέθρια.

«ΤΟ ΨΗΦΙΣΜΑ ΠΟΥ ΠΑΕΙ ΝΑ ΠΕΡΑΣΕΙ ΩΣΤΕ ΝΑ ΜΗΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΗΜΑΝΣΗ ΜΕΧΡΙ ΤΙΣ 20 ΓΕΝΕΤΙΚΕΣ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ, ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΑΦΑΙΡΕΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΤΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ».

– Για τι είδους προβλήματα μιλάμε;

Ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα που μπορεί να προκαλέσει αυτή η απελευθέρωση είναι σε ζώα όπως είναι η μέλισσα. Η μέλισσα, όπως σας είπα, έχει ως βασικό ρόλο την επικονίαση της καλλιέργειας, δηλαδή παίρνει τη γύρη από το ένα φυτό και πηγαίνει να γονιμοποιεί ένα άλλο. Αν λοιπόν έχουμε απώλειες στον πληθυσμό της μέλισσας, επειδή η γύρη που παίρνει μπορεί να είναι βλαπτική προς την ίδια και έχουμε θάνατο της μέλισσας, σημαίνει ότι δεν θα μπορούν να επικονιαστούν τα φυτά, άρα δεν θα έχουμε παραγωγή. Μάλιστα όχι μόνο στα γενετικά τροποποιημένα, αλλά και σε αυτά που έχουμε σήμερα.

Γίνεται λοιπόν να πηγαίνουμε σε μια μαζική εφαρμογή χωρίς να έχουμε πάει σε πιλοτική; Αυτά τα πράγματα πρώτα έρχονται σε εργαστηριακό επίπεδο και μετά σε ένα μικρό επίπεδο καλλιέργειας ώστε να μπορέσουμε να δούμε τι προκαλούν και να εκτιμηθούν οι κίνδυνοι. Αυτή τη στιγμή δεν έχουμε τίποτα τέτοιο. Δηλαδή, δεν έχουμε ούτε πιλοτική εφαρμογή, ούτε μικρής εμβέλειας εφαρμογή. Θα πάμε να τα βγάλουμε κατευθείαν σε μαζική παραγωγή. Άρα, αν υπάρχει οποιοσδήποτε κίνδυνος θα τον ζήσουμε στο μέγιστο βαθμό.

– Υπάρχουν αξιόπιστες μέθοδοι ανίχνευσης για να ξεχωρίσουμε ένα φυτό που έχει υποστεί επεξεργασία CRISPR από ένα φυτό που προέκυψε από φυσική μετάλλαξη;

Βεβαίως υπάρχουν. Το θέμα όμως δεν είναι αν μπορούμε να ανιχνεύσουμε αυτά τα φυτά. Το θέμα είναι ότι βάσει της νέας νομοθεσίας δεν θέλουμε να λέμε ποια είναι. Λέμε ότι δεν χρειάζεται η σήμανσή τους. Άρα μιλάμε για κάτι ανήθικο, δηλαδή να μην ξέρει ο καταναλωτής από τι έχει προκύψει αυτό που καταναλώνει. Ουσιαστικά δεν του δίνουμε το δικαίωμα της επιλογής. Αντίθετα, στα τροποποιημένα που διατίθενται σήμερα υπάρχει ξεκάθαρο νομοθετικό πλαίσιο, το οποίο υπαγορεύει ότι πρέπει να υπάρχει σήμανση. Με αυτή την έννοια, το ψήφισμα που πάει να περάσει ώστε να μην υπάρχει σήμανση μέχρι τις 20 γενετικές τροποποιήσεις ουσιαστικά αφαιρεί από τον καταναλωτή το δικαίωμα της επιλογής.

«ΤΗΝ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ, Η ΟΠΟΙΑ ΔΕΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΤΑΙ ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ, ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΕΙΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΖΟΜΕΝΟΣ ΣΤΙΣ ΝΕΕΣ ΚΛΙΜΑΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ. ΟΧΙ ΜΕ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ».

– Πώς η κατοχύρωση πατεντών στις νέες τεχνολογίες επηρεάζει την ανεξαρτησία των αγροτών και τον έλεγχο της παγκόσμιας αλυσίδας της διατροφικής από λίγες πολυεθνικές;

Θα σας δώσω ένα απλό παράδειγμα. Ας υποθέσουμε ότι αυτή τη στιγμή υπάρχει μία πολυεθνική η οποία έχει έναν σπόρο μη γενετικά τροποποιημένο, που χρησιμοποιούν μαζικά οι αγρότες. Αύριο παράγει έναν σπόρο με γενετική τροποποίηση –έως 20 γενετικές μεταλλάξεις– και βγαίνει στην αγορά και λέει «κύριοι, από τον σπόρο που χρησιμοποιούσατε μέχρι σήμερα, έχω έλλειψη, μπορώ να προσφέρω όμως τον νέο». Έχει ορίσει την αγορά και την έχει εξαναγκάσει να πάει κάπου;

Σκεφτείτε τώρα ότι επιλέγει στην Ελλάδα να δημιουργήσει μια τεχνητή έλλειψη. Αυτό ξέρετε τι σημαίνει; Αν βάλουμε στη γεωργία γενετικά τροποποιημένα και μετά υπάρξει μια τεχνητή έλλειψη, δεν θα μπορούμε να καλλιεργούμε. Άρα, αυτός που έχει την πατέντα δημιουργεί ένα πανίσχυρο προϊόν. Για να μην συζητήσουμε και το άλλο: Με μία και μόνο μετάλλαξη από το άγριο είδος, το οποίο άγριο είδος είναι η περιουσία της ανθρωπότητας, μετατρέπεται σε περιουσία μιας πολυεθνικής, ενός οποιουδήποτε ιδιωτικού συμφέροντος. Άρα, ανοίγουμε πάρα πολλές κερκόπορτες για να είμαστε ετερο-εξαρτώμενοι από τις πολυεθνικές αυτές και να καθορίζουν το τι θα καλλιεργείται παγκοσμίως.

iStock

– Το επιχείρημα, ωστόσο, είναι ότι η κλιματική αλλαγή απαιτεί άμεσες λύσεις. Τι έχετε να πείτε γι' αυτό;

Θα ήθελα να τους ρωτήσω από αυτά τα προϊόντα, τα οποία είναι περίπου 92, πόσα έχουν να κάνουν με την κλιματική αλλαγή; Μιλάμε για μόλις 2 προϊόντα! Άρα όλα αυτά είναι προφάσεις εν τη αμαρτία. Αν θέλουμε να μιλήσουμε για την κλιματική αλλαγή, η οποία δεν παρουσιάζεται πρώτη φορά στον πλανήτη, την αντιμετωπίζεις προσαρμοζόμενος στις νέες κλιματικές συνθήκες. Και πάλι, αν θέλουμε να καλλιεργήσουμε κάτι γενετικά τροποποιημένο, δεν απαγορεύεται. Απλώς πρέπει να υπάρχει σήμανση και να γνωρίζει ο καταναλωτής από πού προέρχεται το προϊόν. Άρα, δεν είναι η κλιματική αλλαγή το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι ότι θέλουν να εξαφανίσουν τη σήμανση και τον εντοπισμό, για να μπορέσουν να πάνε σε μαζικότερες καταναλώσεις και να δημιουργήσουν μεγαλύτερη εμπορική αξία.

«ΤΟ ΝΑ ΤΑΪΣΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΕΥΡΩΠΑΙΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ ΜΕ ΑΧΥΡΟ ΔΕΝ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΟΤΙ ΤΟΥΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΜΕ ΜΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ, ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΟΧΗ ΚΙΟΛΑΣ ΠΟΥ ΟΛΟΕΝΑ ΦΑΙΝΕΤΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ».

– Ποιες είναι οι βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις που προτείνει η σύγχρονη γεωπονική επιστήμη για την αντιμετώπιση των ασθενειών των φυτών;

Ας μην εμπλέκουμε τις ασθένειες των φυτών με τα γενετικά τροποποιημένα. Μια συγκεκριμένη ασθένεια δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα μας οδηγήσει σε μαζική παραγωγή ενός υβριδίου. Οι σύγχρονες γεωπονικές επιστήμες και όλη η διαδικασία ελέγχου των ασθενειών των φυτών μιλάει κυρίως για τη χρήση εφαρμοσμένης ευφυούς γεωργίας, για να προλαμβάνουμε πριν την εξάπλωση τους και να επεμβαίνουμε σε μικρό αριθμό. Σήμερα, που υπάρχουν ευρείας κλίμακας αισθητήρες, όταν εισέλθει ένα έντομο σε ένα θερμοκήπιο, εντοπίζεται από τους αισθητήρες θερμότητας και υπάρχει επέμβαση τοπικά στο σημείο, πριν προλάβει να πολλαπλασιαστεί και να κατακλύσει την καλλιέργεια.

Όπως επίσης, αν είχε ανακαλυφθεί ένα υβρίδιο με τρομερή ανθεκτικότητα σε μια βασική ασθένεια της ντομάτας, θα είχε μπει σε ευρεία καλλιεργητική εφαρμογή και ας είχε τη σήμανση του γενετικά τροποποιημένου. Τόσο μεγάλο θα ήταν το όφελος. Άρα, η σύγχρονη γεωπονία μιλάει για πρόληψη. Μιλάει για χρήση πολύ λιγότερων φυτοφαρμάκων, γιατί καταφέρνει να χτυπήσει σημειακά την προσβολή και δεν μιλάει για οριζόντια ανθεκτικότητα. Ξέρετε, δεν έχουμε μία ασθένεια μόνο σε κάθε φυτό, έχουμε πολλαπλές.

– Υπάρχει κάτι που θα θέλατε να απευθύνετε στο κοινό, κλείνοντας αυτή την κουβέντα, αναφορικά με τα νέα μεταλλαγμένα;

Αυτό που θα πρέπει να καταλάβει το κοινό είναι ότι το αφορά το τι καταναλώνει και ότι υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ του ασφαλούς και του ωφέλιμου τροφίμου. Δηλαδή, από το δεν είναι επικίνδυνο μέχρι το είναι ωφέλιμο υπάρχει έχει τεράστια διαφορά. Και το άχυρο μπορεί να μην είναι επικίνδυνο, αλλά δεν σημαίνει ότι είναι ωφέλιμο. Το να ταΐσουμε λοιπόν τους Ευρωπαίους πολίτες με άχυρο δεν σημαίνει ότι τους δημιουργούμε μια ποιότητα ζωής, σε μια εποχή κιόλας που ολοένα φαίνεται ο ρόλος της διατροφής στην πρόληψη της υγείας.

Λίγο πριν αυτή η συνέντευξη δει το φως της δημοσιότητας, το ελληνικό γραφείο της Greenpeace, μας έστειλε μία δήλωση της υπεύθυνης προγραμμάτων Μυρτώς Πισπίνη, με την οποία αξίζει να κλείσουμε: «Αυτήν την ιστορική στιγμή, στο παρά πέντε καλούμε τους Ευρωβουλευτές και τις Ευρωβουλεύτριες να καταψηφίσουν τον εν λόγω Κανονισμό για τα νέα γενετικά τροποποιημένα και να ψηφίσουν υπέρ της προστασίας της ελληνικής γεωργίας, των αγροκτημάτων, της βιομηχανίας τροφίμων, των εκατομμυρίων καταναλωτών και του περιβάλλοντος».