ΓΙΑΤΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΔΕΝ ΕΠΙΣΤΡΕΦΟΥΝ ΤΟ ΚΑΡΟΤΣΙ ΤΟΥ ΣΟΥΠΕΡ ΜΑΡΚΕΤ;

Έχεις αναρωτηθεί ποτέ πού οφείλεται αυτή η... μάστιγα με τα καρότσια των σούπερ μάρκετ που βρίσκουμε παρατημένα δεξιά και αριστερά;

Στο πεζοδρόμιο έξω από το σπίτι μου εμφανίζονται συχνά εγκαταλελειμμένα καρότσια από τα γύρω σούπερ μάρκετ. Παρόμοιο σκηνικό συναντάω και στο παρτέρι απέναντι από τον Πυροσβεστικό Σταθμό της Δάφνης, όπου τα παρατημένα καρότσια «τοποθετούνται επιμελώς» πάνω στους θάμνους.

Μπορώ να καταλάβω κάποιον που θα τα χρησιμοποιήσει για να μεταφέρει μέχρι το σπίτι ή το αυτοκίνητό του βαριές σακούλες ή εξάδες νερά. Αυτό που δεν καταλαβαίνω είναι γιατί τα αφήνει όπου τον βολεύει, αδιαφορώντας αν εμποδίζουν έναν πεζό, αν δυσχεραίνουν το παρκάρισμα, αν καταστρέφουν ένα παρτέρι.

Ένα «γιατί» ξεπετάγεται στο μυαλό μου, κάθε φορά που συναντώ την εικόνα αυτή.

Η ψυχολόγος Hannah Waldfogel, ερευνήτρια στο Columbia Business School, αποφάσισε να απαντήσει στο ερώτημα, κάνοντας μια μικρή έρευνα. Γιατί, όπως υποστηρίζει, η επιλογή να μην επιστρέψει κάποιος το καρότσι του μπορεί να φαίνεται ασήμαντη, όμως λέει πολλά για το πώς αντιλαμβανόμαστε τη σχέση μας με τους άλλους και το τι πιστεύουμε ότι τους οφείλουμε (ή δεν τους οφείλουμε).

Συλλέγοντας στοιχεία

Πηγή των δεδομένων που συνέλεξε η ειδικός ήταν οι Cart Narcs, μια ομάδα που έχει αναλάβει να υπενθυμίζει στους καταναλωτές ότι τα καρότσια των σούπερ μάρκετ δεν επιστρέφουν μόνα τους στη θέση τους. Τα μέλη της καταγράφουν σε βίντεο τις αντιδράσεις ανθρώπων που τα εγκαταλείπουν και στη συνέχεια τους ζητούν να τα επιστρέψουν.

Η Waldfogel παρακολούθησε 564 τέτοιες καταγεγραμμένες συναντήσεις και το δείγμα ήταν αρκετά μεγάλο ώστε να αναδειχθούν επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς.

Όπως αναφέρει, οι πρώτες αντιδράσεις ήταν σχεδόν πάντα αμυντικές, όπως π.χ. «Ποιος είσαι εσύ;», «Δουλεύεις εδώ;», «Έχεις κάποια εξουσία;». Με άλλα λόγια, αντί να απαντηθεί το απλό αίτημα και να επιστραφεί το καρότσι στη θέση του, πολλοί αμφισβητούσαν το δικαίωμα του άλλου να τους κάνει την παρατήρηση. Άλλοι αντιδρούσαν πιο έντονα. Έβριζαν, απειλούσαν, κορόιδευαν, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίστηκαν ακόμη και όπλα ή μαχαίρια. Είναι εντυπωσιακό πόση ένταση μπορεί να προκαλέσει ένα αντικείμενο που χρειάζεται λιγότερο από ένα λεπτό για να επιστρέψει στη θέση του.

iStock

Οι πολυάριθμες δικαιολογίες

Πολλοί επικαλούνταν κάποιο αόριστο προνόμιο ή δικαίωμα που, κατά τη γνώμη τους, είχαν αποκτήσει. Ανέφεραν, για παράδειγμα, ότι είχαν δουλέψει χρόνια σε σούπερ μάρκετ, λες κι αυτό τους έδινε το ελεύθερο να μην μαζεύουν τα πράγματά τους.

Άλλοι αναφέρονταν σε σωματικούς περιορισμούς. Μια γυναίκα, π.χ., που είχε αφήσει το καρότσι σε θέση στάθμευσης για άτομα με αναπηρία δικαιολογήθηκε λέγοντας ότι είναι κι εκείνη ανάπηρη, ενώ μια άλλη δήλωσε ότι υποφέρει από ίλιγγο, κάτι που δεν την εμπόδισε να μπει στο αυτοκίνητό της και να φύγει.

Υπήρχαν, φυσικά, εκείνοι που βιάζονταν και δεν είχαν χρόνο. Το παράδοξο είναι ότι αρκετοί από αυτούς ξόδεψαν περισσότερα λεπτά διαφωνώντας από όσο θα χρειάζονταν για να επιστρέψουν το καρότσι.

ΤΟ ΝΑ ΜΗΝ ΕΠΙΣΤΡΕΨΕΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΤΟ ΚΑΡΟΤΣΙ ΤΟΥ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΑΣΗΜΑΝΤΟ, ΟΜΩΣ ΛΕΕΙ ΠΟΛΛΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΩΣ ΑΝΤΙΛΑΜΒΑΝΟΜΑΣΤΕ ΤΗ ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΛΛΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟ ΤΙ ΠΙΣΤΕΥΟΥΜΕ ΟΤΙ ΤΟΥΣ ΟΦΕΙΛΟΥΜΕ.

Πολλοί επίσης δικαιολογούσαν τη συμπεριφορά τους επικαλούμενοι τους υπόλοιπους, το γνωστό «όλοι έτσι κάνουν» που τόσο εύκολα ξεστομίζουν οι ενήλικες. Βέβαια, αν ένα παιδί χρησιμοποιούσε την ίδια δικαιολογία, θα βρισκόταν αντιμέτωπο με την απάντηση: Αν όλοι έπεφταν από μια γέφυρα, θα το έκανες κι εσύ;

Μια ακόμη συχνή δικαιολογία ήταν η μεταφορά της ευθύνης σε άλλους, υποστηρίζοντας ότι υπάρχουν άνθρωποι που πληρώνονται για να κάνουν τη συγκεκριμένη δουλειά. Στην πραγματικότητα, οι εργαζόμενοι δεν πληρώνονται για να κυνηγούν καρότσια στις γειτονιές, αλλά για να τα συγκεντρώνουν από τα ειδικά σημεία επιστροφής που διαθέτουν τα σούπερ μάρκετ.

Υπήρχαν, ακόμα, εκείνοι που προσποιούνταν άγνοια, λες και οι βασικοί κανόνες ευγένειας αλλάζουν από αλυσίδα σε αλυσίδα, και φυσικά εκείνοι που υποστήριζαν ότι συνήθως επιστρέφουν το καρότσι τους και πώς αυτή ήταν μία από τις ελάχιστες φορές που δεν το έκαναν.

iStock

Πώς θα αλλάξουμε συμπεριφορά

Οι ψυχολόγοι εξηγούν ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε αυτό που βλέπουμε να κάνουν οι περισσότεροι και σε αυτό που πιστεύουμε ότι πρέπει να κάνουμε. Αν ένα πάρκινγκ είναι γεμάτο παρατημένα καρότσια, ο εγκέφαλός μας λαμβάνει το μήνυμα ότι αυτή είναι η φυσιολογική συμπεριφορά. Αντίθετα, όταν όλοι τα επιστρέφουν, αυξάνονται οι πιθανότητες να κάνουμε κι εμείς το ίδιο.

Γι' αυτό και μικρές αλλαγές στο περιβάλλον μπορούν να αλλάξουν τη συμπεριφορά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το πώς σε ορισμένα σούπερ μάρκετ για να πάρεις καρότσι πρέπει να βάλεις ένα κέρμα, το οποίο παίρνεις πίσω μόνο όταν το επιστρέψεις. Το οικονομικό κίνητρο λειτουργεί σε έναν βαθμό, καθώς δεν λείπουν όσοι προσπαθούν να παρακάμψουν αυτό το σύστημα.

Η Waldfogel υποστηρίζει ότι η πιο αποτελεσματική λύση ίσως δεν είναι η επιβράβευση ούτε η τιμωρία. Αυτό που χρειάζεται να αλλάξει είναι το νόημα της ίδιας της πράξης. Οι άνθρωποι ανταποκρίνονται σε κάτι που μπορεί να μετατρέψει μια παρέμβαση σε ένδειξη φροντίδας και αφοσίωσης. Με άλλα λόγια, φρόντισε να επιστρέψεις το καροτσάκι σου, όχι επειδή έχει σημασία το ίδιο το αντικείμενο, αλλά επειδή η επιστροφή του δείχνει ότι οι άλλοι άνθρωποι έχουν σημασία.