ΜΠΟΡΕΙ Η ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΝΑ ΣΩΣΕΙ Ή ΝΑ ΣΑΜΠΟΤΑΡΕΙ ΤΗ ΣΧΕΣΗ ΣΟΥ;

Τι συμβαίνει με τις ανθρώπινες σχέσεις σε έναν κόσμο που αλλάζει; Η Δρ. Ειρήνη Λιώτου, Επίκουρη Καθηγήτρια στο τμήμα Πληροφορικής και Τηλεματικής του Χαροκόπειου Πανεπιστημίου, επιχειρεί να εντοπίσει πώς είναι ο έρωτας στα χρόνια της τεχνητής νοημοσύνης.

Η ανθρώπινη ψυχολογία είναι συναρπαστική. Είναι πραγματικά εντυπωσιακό το πόσο διαφορετικοί είμαστε οι άνθρωποι, κι όμως καταφέρνουμε να συνυπάρχουμε, να χτίζουμε σχέσεις, κοινωνίες και πολιτισμούς. Και ενώ οι ανθρώπινες σχέσεις εξελίσσονται μέρα με τη μέρα, κάπως έτσι εξελίσσεται και η τεχνολογία, χωρίς σταματημό. Μία από τις τεχνολογίες που αγγίζει τις ανθρώπινες σχέσεις με έναν νέο και συχνά απρόσμενο τρόπο είναι η τεχνητή νοημοσύνη.

Από ερωτικές συμβουλές μέχρι συντροφικότητα και συναισθηματική υποστήριξη, τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης αρχίζουν να καταλαμβάνουν έναν χώρο που μέχρι πρόσφατα ανήκε αποκλειστικά στους ανθρώπους, στους φίλους και στους ψυχολόγους.

Ένα νέο μείζον ερώτημα, κατ’ επέκταση, είναι ο αντίκτυπος της ραγδαίας εξάπλωσης της τεχνητής νοημοσύνης στις ανθρώπινες σχέσεις. Επηρεάζει άραγε η τεχνητή νοημοσύνη τη διαμόρφωση ή την εξέλιξή τους στις μέρες μας; Ξεκινώντας από τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, μπορούμε ήδη να φανταστούμε διάφορες κατευθύνσεις στις οποίες η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί ως συνδιαμορφωτής ανθρώπινων σχέσεων.

Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, με ενσυναίσθηση, καλοσύνη και 24/7 διαθεσιμότητα, είναι εκεί για να ακούσουν – ειδικά με την κατάλληλη μηνιαία συνδρομή. iStock

Από τη φαντασία στην πραγματικότητα: Η «σχέση» με την τεχνητή νοημοσύνη

Είναι πλέον πραγματικότητα, έστω και με ορισμένες ακόμη διαφορές, ο άλλοτε δυστοπικός κόσμος που αποτυπώθηκε στο σενάριο της ταινίας Her. Εκεί, ο πρωταγωνιστής Theodore είχε άμεσα αλλά και έμμεσα διαμορφώσει την ιδανική περσόνα-σύντροφό του: μια οντότητα με πλήρη κατανόηση για τον ίδιο, τις επιθυμίες και τις ανάγκες του, κυριολεκτικά πλασμένη γι' αυτόν, και διαθέσιμη 24 ώρες το 24ωρο. Σήμερα, αρκεί κανείς να δει την εφαρμογή Replika, η οποία τείνει να μετατρέπει το σενάριο της ταινίας Her σε μια εμπειρία που χωρά στην οθόνη του κινητού μας.

Θα μπορούσε αυτό να θεωρηθεί το όνειρο κάθε ανθρώπου, τουλάχιστον σε πρώτη ανάγνωση;

Δεν χρειάζεται να περιοριστούμε σε ρομαντικού τύπου σχέσεις. Άνθρωποι που βιώνουν απομόνωση, είτε λόγω πρακτικών συνθηκών (όπως διαμονή σε δυσπρόσιτες περιοχές), είτε λόγω έλλειψης κοινωνικών συνδέσεων, στρέφονται στη δημιουργία «σχέσεων», δηλαδή μορφών φιλίας ή συντροφικότητας, με συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Τα συστήματα αυτά, με ενσυναίσθηση, καλοσύνη και 24/7 διαθεσιμότητα, είναι εκεί για να ακούσουν – ειδικά με την κατάλληλη μηνιαία συνδρομή.

ΤΟ ΠΙΟ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΤΙ ΟΙ ΑΝΡΩΠΟΙ ΜΙΛΟΥΝ ΜΕ ΜΗΧΑΝΕΣ, ΑΛΛΑ ΟΤΙ ΣΥΧΝΑ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΟΥΝ ΣΕ ΑΥΤΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΔΥΣΚΟΛΕΥΟΝΤΑΙ ΝΑ ΕΚΦΡΑΣΟΥΝ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΣΤΟΥΣ ΠΙΟ ΚΟΝΤΙΝΟΥΣ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ.

Ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο δεν είναι ότι οι άνθρωποι μιλούν με μηχανές, αλλά ότι συχνά αποκαλύπτουν σε αυτές σκέψεις και συναισθήματα που δυσκολεύονται να εκφράσουν ακόμη και στους πιο κοντινούς τους ανθρώπους.

Η τεχνητή νοημοσύνη ως «σύμβουλος σχέσεων»

Μία άλλη ενδιαφέρουσα, ίσως ολίγον ανησυχητική ή ενδεχομένως ανακουφιστική κατεύθυνση, είναι η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης ως ενός άμεμπτου, αμερόληπτου (;) και συχνά δωρεάν «δικηγόρου» των ερωτικών σχέσεων.

Στις μέρες μας δεν είναι σπάνιο ζευγάρια να τροφοδοτούν σε ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης μια διαφωνία, ένα chat, έναν διαπληκτισμό ή έναν προβληματισμό και να ζητούν μια αντικειμενική κρίση.

Μία τέτοια προσέγγιση δεν μπορεί εύκολα να χαρακτηριστεί ως καλή ή κακή, ως άσπρο ή μαύρο. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου, χάρη σε μία μορφή ενσυναίσθησης που έχει ενσωματωθεί στον σχεδιασμό των μοντέλων, μπορεί να προκύψουν χρήσιμες προτάσεις για την επίλυση μιας διαφωνίας. Ίσως ο ένας σύντροφος καθίσει να «ακούσει» –να διαβάσει για την ακρίβεια– τη θέση του άλλου, φωτισμένη μέσα από την απάντηση ενός τεχνικού και αυτόνομου συστήματος.

Ωστόσο, υπάρχει και ο αντίστροφος κίνδυνος: το ίδιο περιστατικό, εάν περιγραφεί διαφορετικά από τις δύο «αντίπαλες» πλευρές, μπορεί να διογκώσει τις προστριβές, δείχνοντας μεγαλύτερη κατανόηση προς εκείνον που συνέταξε το αρχικό ερώτημα. Το «πλαίσιο» παίζει καθοριστικό ρόλο λοιπόν.

Στις μέρες μας δεν είναι σπάνιο ζευγάρια να τροφοδοτούν σε ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης μια διαφωνία, ένα chat, έναν διαπληκτισμό ή έναν προβληματισμό και να ζητούν μια αντικειμενική κρίση. iStock

Η ανάλυση συναισθημάτων και η «πρόβλεψη» της ανθρώπινης συμπεριφοράς

Η εμπλοκή της τεχνητής νοημοσύνης δεν σταματά εκεί. Παρατηρείται για παράδειγμα η τροφοδότηση μηνυμάτων σε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης με σκοπό την κατανόηση του «τι κρύβεται πίσω από τις λέξεις» ή του «τι εννοεί ο/η σύντροφός μας». Η ανάλυση γλωσσικού τόνου και συναισθήματος γίνεται ένα ακόμη εργαλείο στην καθημερινότητα.

Σε πιο προχωρημένες χρήσεις, επιχειρείται ακόμη και η πρόβλεψη μελλοντικών συμπεριφορών με βάση πρότυπα συγκεκριμένων προφίλ. Αναδύεται έτσι το ενδεχόμενο της κατηγοριοποίησης και «ταμπελοποίησης» προσωπικοτήτων.

Μπορεί, άραγε, να καταγραφεί και να προβλεφθεί η τόσο σύνθετη, πλούσια και πολυπαραγοντική ανθρώπινη αντίδραση στις καταστάσεις της ζωής; Και ακόμα κι αν μπορεί, θέλουμε πραγματικά να το αφήσουμε να γίνει;

Η ΔΙΑΘΕΣΙΜΟΤΗΤΑ ΕΝΟΣ «ΣΥΝΟΜΙΛΗΤΗ» ΠΟΥ ΔΕΝ ΚΟΥΡΑΖΕΤΑΙ ΚΑΙ ΔΕΝ ΑΠΟΡΡΙΠΤΕΙ, ΕΙΝΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΕΛΚΥΣΤΙΚΗ.

Η παρηγοριά και οι κίνδυνοι της υπερβολικής συμφωνίας

Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει ανακούφιση, ακόμη και στις τρεις το πρωί, μετά από έναν χωρισμό. Η διαθεσιμότητα ενός «συνομιλητή» που δεν κουράζεται και δεν απορρίπτει, είναι ιδιαίτερα ελκυστική.

Όμως η παρηγοριά που προσφέρει ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι πάντα ουδέτερη. Ένα σχεδιαστικό δίλημμα των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων είναι η στάθμιση ανάμεσα στην ειλικρίνεια και την καθησυχαστική υποστήριξη του χρήστη, κάτι το οποίο το μοντέλο αποφασίζει ακόμη και σε πραγματικό χρόνο όταν ερωτάται κάτι, χωρίς η μία επιδίωξη να υπονομεύει την άλλη.

Παρομοίως, μία άλλη πρόκληση είναι η τάση των μοντέλων να συμφωνούν υπερβολικά με τον χρήστη. Για παράδειγμα, η επιστημονική βιβλιογραφία αρχίζει να εκφράζει ανησυχίες για τα μονοπάτια στα οποία μπορεί να οδηγήσει ένας μακροσκελής διάλογος με ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης. Συγκεκριμένα, έχει εντοπιστεί στα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα η ιδιότητα της λεγόμενης sycophancy, δηλαδή της υπερβολικής συμφωνίας ή κολακείας προς τον χρήστη.

Με απλά λόγια, τα μοντέλα τείνουν να δίνουν απαντήσεις που εγκρίνουν ή επιβεβαιώνουν τον χρήστη, ακόμη κι όταν αυτό δεν εξυπηρετεί την ακρίβεια. Ο λόγος είναι απλός: τα μοντέλα μαθαίνουν από την ανατροφοδότηση των χρηστών τους, οι χρήστες επιβραβεύουν τις απαντήσεις που συμφωνούν μαζί τους, και έτσι τα μοντέλα εκπαιδεύονται να συμφωνούν όλο και περισσότερο.

H TEXNHTH NΟΗΜΟΣΥΝΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΕ ΑΠΟ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΚΑΙ ΚΛΗΡΟΝΟΜΗΣΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΕΥΑΙΣΘΗΣΙΑΣ. ΕΙΝΑΙ ΣΑΝ ΝΑ ΚΟΙΤΑΜΕ ΕΝΑΝ ΚΑΘΡΕΦΤΗ ΠΟΥ ΔΕΝ ΑΝΤΑΝΑΚΛΑ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΜΑΣ, ΑΛΛΑ ΤΟΝ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΜΑΣ ΕΑΥΤΟ.

Μια ανθρώπινη τεχνολογία σε έναν ανθρώπινο κόσμο

Παρά τους περιορισμούς τους, τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης καταφέρνουν, με έναν τρόπο σχεδόν απροσδόκητο, να επιδεικνύουν μια μορφή λειτουργικής ενσυναίσθησης. Μπορούν να αμβλύνουν τις διαφορές μεταξύ ανθρώπων που διαφωνούν και να τους βοηθήσουν να δουν την άλλη όψη του νομίσματος – και μάλιστα με ευγενικό και καθησυχαστικό τρόπο.

Ίσως αυτό δεν είναι τελικά τόσο παράξενο. Η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργήθηκε από ανθρώπους, και κατά κάποιον τρόπο είναι λογικό να κληρονόμησε στοιχεία της ανθρώπινης ευαισθησίας – τη γλώσσα μας, τις αξίες μας, ακόμα και τον τρόπο που παρηγορούμε ο ένας τον άλλον. Είναι σαν να κοιτάμε έναν καθρέφτη που δεν αντανακλά την εμφάνισή μας, αλλά τον καλύτερο εαυτό που θέλουμε να βλέπουμε. Μπορεί να είναι μηχανική και όχι πραγματική, όμως ίσως λειτουργεί ως ευγενική υπενθύμιση: να θυμόμαστε πώς να είμαστε καλύτεροι άνθρωποι και πώς να δείχνουμε περισσότερη ενσυναίσθηση στις σχέσεις μας.

Σε έναν κόσμο που αλλάζει με ταχύτητα, η ουσία των σχέσεων παραμένει βαθιά ανθρώπινη, και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας: να χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία χωρίς να χάσουμε την ανθρωπιά μας.

Η Δρ. Ειρήνη Λιώτου είναι Επίκουρη Καθηγήτρια στο τμήμα Πληροφορικής και Τηλεματικής του Χαροκόπειου Πανεπιστημίου.