ΟΣΑ ΠΕΤΥΧΕ ΚΑΙ ΟΣΑ ΘΥΣΙΑΣΕ Ο ΝΟΛΑΝ ΣΤΗ ΔΙΑΣΚΕΥΗ ΤΗΣ «ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ»
Τι διατήρησε και τι άφησε εκτός ο Κρίστοφερ Νόλαν στη μεταφορά της «Οδύσσειας»; Ένας ειδικός αναλύει τις επιλογές της ταινίας και τα μηνύματα του έπους.
Προφανώς όλοι έχουμε το δικαίωμα να έχουμε γνώμη για την κινηματογραφική εκδοχή της «Οδύσσειας» σε σκηνοθεσία του Κρίστοφερ Νόλαν, αφού το ηρωικό έπος του Ομήρου ανήκει στη διδακτέα ύλη του ελληνικού σχολείου. Πόσοι όμως θυμόμαστε το περιεχόμενο; Αυτό είναι άλλου παπά Ευαγγέλιο.
Εν πάση περιπτώσει, είναι γνωστό πως ό,τι κι αν μεταφέρεται από γραπτό λόγο στη μικρή ή τη μεγάλη οθόνη εμπεριέχει μια καλλιτεχνική προσέγγιση που έχει ως στόχο το θέαμα και όχι να αποδοθεί στο 100% η ψυχή του όποιου αριστουργήματος.
Από ό,τι φαίνεται, η διασκευή του Νόλαν κέρδισε το στοίχημα, δεδομένης της θριαμβευτικής πρεμιέρας της ταινίας. Το πρώτο Σαββατοκύριακο της προβολής, οι εισπράξεις διεθνώς ξεπέρασαν τα 264.000.000 δολάρια, ενώ τα social media κατακλύστηκαν από εικόνες της παραγωγής, με την πλειάδα των σταρ που υποδύονται τους ήρωες του Ομήρου.
Τελικά, «έπιασε» ο Άγγλος σκηνοθέτης, σεναριογράφος και παραγωγός ταινιών τα μηνύματα της «Οδύσσειας»; Σε αυτή την ερώτηση απάντησε αφότου είδε την ταινία ο Κωνσταντίνος Λουκόπουλος, υποψήφιος διδάκτορας Κλασικής Αρχαιολογίας, συγγραφέας και ο γνωστός στα social media ως Mythologist.
Σε σχετικό βίντεο στο YouTube εξηγεί πού πέτυχε και πού δεν πέτυχε τόσο ή απέτυχε ο Νόλαν, αναγνωρίζοντας αρχικά πως «είναι μία διασκευή της Οδύσσειας του Ομήρου και αυτό έχει τη δική του σημασία, διότι οι διασκευές δεν στοχεύουν τόσο στην πιστότητα με το πρωτότυπο. Αν κάποιος περιμένει στις διασκευές να δει την απόλυτη πιστότητα στο πρωτότυπο έργο, τότε έχει απαιτήσεις που, πολύ απλά, δεν πρόκειται ποτέ να ικανοποιηθούν. Εκ των πραγμάτων άλλωστε, ήδη από την αρχαιότητα και διαχρονικά μέχρι σήμερα, έχουν γίνει δεκάδες εκατοντάδες διασκευές των έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και η αξία τους δεν έγκειται καθόλου στην πιστότητα, όπως άλλωστε βλέπουμε ας πούμε και στις αρχαίες τραγωδίες».
Οι επισημάνσεις του Mythologist για την κινηματογραφική «Οδύσσεια»
«Για μένα λοιπόν το πραγματικό κριτήριο δεν είναι η πιστότητα, αλλά η ποιότητα της διασκευής», λέει ο Κωνσταντίνος Λουκόπουλος. «Το κατά πόσο διασώζει και αναδεικνύει την ουσία του έπους. Παρέμεινε η ουσία της Οδύσσειας του Ομήρου στην Οδύσσεια του Νόλαν; Η σύντομη απάντηση είναι πως ναι, ο Νόλαν κατάφερε να διασώσει τα σημαντικότερα μηνύματα της Οδύσσειας».
«Το πρώτο πράγμα που θα ήθελα να δω ήταν αν ο Νόλαν θα κατάφερνε να αποδώσει το σημαντικότερο ίσως θέμα ολόκληρης της Οδύσσειας: τον νόστο», εξηγεί. «Και εδώ κατά τη γνώμη μου τα κατάφερε εξαιρετικά. Ο νόστος δεν είναι απλώς η επιστροφή ενός ανθρώπου στην πατρίδα του. Είναι η επιστροφή του στον ίδιο του τον εαυτό.
»Το ταξίδι του Οδυσσέα δεν είναι μόνο γεωγραφικό, είναι συμβολικό και προσωπικό. Σε κάθε σταθμό ο ήρωας δοκιμάζεται, χάνει, μαθαίνει και αλλάζει. Ο Οδυσσέας του Νόλαν δεν παρουσιάζεται, σε καμία περίπτωση, ως ένας ανίκητος ήρωας που απλώς ξεπερνά εμπόδια μέχρι να φτάσει στην Ιθάκη. Κουβαλά το βάρος των επιλογών του, έρχεται αντιμέτωπος με τις συνέπειές τους, βασανίζεται από όσα συνέβησαν στην Τροία και δείχνει να αναζητά όχι μόνο τον δρόμο προς το σπίτι του, αλλά και έναν τρόπο να συμφιλιωθεί με τον ίδιο του τον εαυτό. Αυτό για μένα ίσως είναι η καρδιά της Οδύσσειας και πραγματικά χαίρομαι που ο Νόλαν επέλεξε συνειδητά να εστιάσει εκεί».
«Η ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΤΡΟΙΑΣ ΔΕΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΤΑΙΝΙΑ ΩΣ ΕΝΑΣ ΕΝΔΟΞΟΣ ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΑΠΛΑ, ΑΛΛΑ ΩΣ ΕΝΑ ΗΘΙΚΟ ΤΡΑΥΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΤΟΝ ΟΔΥΣΣΕΑ ΣΕ ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΟΥ».
Κάτι άλλο που θεωρεί ότι η ταινία αποδίδει εξαιρετικά είναι η έννοια της φιλοξενίας: «Για εμάς σήμερα, η φιλοξενία μπορεί να ακούγεται σαν μια απλή κοινωνική αρετή, άντε και κάτι που σχετίζεται με τον τουρισμό. Στον κόσμο όμως του Ομήρου και των αρχαίων Ελλήνων ήταν κάτι πολύ μεγαλύτερο: ήταν ένας ιερός νόμος του Δία, ένα μέτρο με το οποίο κρινόταν ο χαρακτήρας ενός ανθρώπου και μιας ολόκληρης κοινωνίας. […] Ο Νόλαν το καταλαβαίνει αυτό. Σε όλη τη διάρκεια της ταινίας γίνεται ξεκάθαρο ότι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεις έναν ξένο έχει συνέπειες. Όσοι σέβονται τον άγραφο αυτό νόμο ανταμείβονται. Όσοι τον παραβιάζουν, αργά ή γρήγορα πληρώνουν το τίμημα.
»Έτσι, η τελική τιμωρία των μνηστήρων δεν παρουσιάζεται απλώς ως μια προσωπική εκδίκηση του Οδυσσέα, αλλά ως αποκατάσταση μιας ηθικής τάξης που είχε διαταραχθεί. Και αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα της Οδύσσειας, το οποίο η ταινία, κατά τη γνώμη μου, μεταφέρει με πολύ μεγάλη επιτυχία».
Το τρίτο στοιχείο που θεωρεί ότι ο Νόλαν αναδεικνύει επίσης με μεγάλη επιτυχία είναι η ύβρις και οι συνέπειές της: «Η ύβρις είναι μία από τις σημαντικότερες έννοιες ολόκληρης της αρχαίας ελληνικής σκέψης και δεν σημαίνει απλώς αλαζονεία, όπως μπορεί να νομίζουμε. Είναι η υπέρβαση του μέτρου, η στιγμή που ο άνθρωπος πιστεύει ότι μπορεί να αγνοήσει τους θεούς, να συγκριθεί μαζί τους, που αγνοεί τους ηθικούς νόμους και τα όρια του ίδιου του κόσμου. Και η Οδύσσεια είναι γεμάτη από τέτοια παραδείγματα. Και αυτό είναι κάτι που ο Νόλαν αναδεικνύει εξαιρετικά.
»Η άλωση της Τροίας δεν παρουσιάζεται στην ταινία ως ένας ένδοξος θρίαμβος απλά, αλλά ως ένα ηθικό τραύμα που ακολουθεί τον Οδυσσέα σε ολόκληρο το ταξίδι του. Δεν παλεύει μόνο με τα κύματα ο Οδυσσέας, με τα τέρατα και τους θεούς, παλεύει και με τις μνήμες, τις ενοχές και τις συνέπειες όσων συνέβησαν στην Τροία. Και αυτό κατά τη γνώμη μου είναι μία από τις πιο εύστοχες αναγνώσεις της Οδύσσειας που κάνει η ταινία.
»Οπότε, κατάφερε ο Νόλαν να αναδείξει τα κύρια μηνύματα του Ομήρου και της Οδύσσειας; Θα έλεγα πως σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό ναι και μπράβο του».
Τι έχασε ο Νόλαν από την «Οδύσσεια»
Ο Mythologist εξήγησε πως ο Νόλαν πήρε κάποιες καλλιτεχνικές ελευθερίες, ως κινηματογραφική επιλογή, προκειμένου να διατηρήσει τον ρυθμό της αφήγησης, έτσι άφησε κάποιες στιγμές εκτός ταινίας.
«Παρ’ όλα αυτά, θεωρώ ότι σε ορισμένα σημεία χάθηκε κάτι ουσιαστικό από το μεγαλείο του ομηρικού κόσμου. […] Μία από τις μεγαλύτερες αφαιρέσεις της ταινίας είναι ολόκληρο το επεισόδιο των Φαιάκων. Δεν υπάρχει Ναυσικά, δεν υπάρχει Αλκίνοος, δεν υπάρχει καν το ίδιο το νησί τους. Στο έπος, ο Οδυσσέας φθάνει στο νησί των Φαιάκων και φιλοξενείται από αυτούς πριν φύγει για την Ιθάκη κι εκεί τους διηγείται τις περιπέτειές του».
«Η ΜΟΝΗ ΘΕΑ ΠΟΥ ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ ΕΙΝΑΙ Η ΑΘΗΝΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΑ ΤΗ ΒΛΕΠΕΙ ΜΟΝΟ Ο ΟΔΥΣΣΕΑΣ, ΑΛΛΑ ΣΕ ΚΑΝΕΝΑ ΣΗΜΕΙΟ ΔΕΝ ΕΝΙΩΣΑ ΤΗ ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ. ΤΗ ΣΟΦΙΑ ΤΗΣ, ΝΑΙ, ΤΗΝ ΕΙΔΑ».
Όπως τονίζει, οι Φαίακες δεν είναι απλώς ένας τυχαίος σταθμός. Είναι ο κόσμος που επιτρέπει στον Οδυσσέα να αφηγηθεί ο ίδιος την ιστορία του. Και εκεί γεννιέται ουσιαστικά ο αφηγητής Οδυσσέας.
«Αυτό περιορίζεται, χάνεται ουσιαστικά και έτσι χάνεται και κάτι από τη δομή της Οδύσσειας. Ακόμα κι αν στην ταινία ο ήρωας τα αφηγείται τελικά αυτά στην Καλυψώ», εξηγεί ο Mythologist.
«Επίσης, ο Οδυσσέας στη σπηλιά του Κύκλωπα ούτε χρησιμοποιεί το παρατσούκλι Κανένας, ούτε κρασί του δίνει για να τον μεθύσει, να τον κοιμίσει και να τον τυφλώσει. Το παιχνίδι αυτό με το όνομα Κανένας δεν είναι απλώς ένα έξυπνο κόλπο. Είναι το σημείο ακριβώς, όπου η ευφυΐα νικά τη βία και αυτό είναι σημαντικό στοιχείο του Οδυσσέα και πάνω στο οποίο χτίζεται και η ύβρις του μετά, όταν αποκαλύπτει, όπως είπαμε, την πραγματική του ταυτότητα. Στην ταινία τώρα, η ύβρις του Οδυσσέα ήταν το ότι δεν έδειξε συμπόνοια στον Κύκλωπα».
«Είχα πει μέσα από τα τρέιλερ πως ανησυχούσα γι’ αυτό που μου φαινόταν ως απουσία των θεών», συνεχίζει ο ίδιος. «Έχοντας πια δει την ταινία, έχω να πω ότι ούτε επιβεβαιώθηκα, αλλά ούτε διαψεύστηκα εντελώς. Η μόνη θεά που εμφανίζεται είναι η Αθηνά και φυσικά τη βλέπει μόνο ο Οδυσσέας, αλλά σε κανένα σημείο δεν ένιωσα τη δύναμή της. Τη σοφία της, ναι, την είδα και την κατάλαβα. Τη συναισθηματική της πλευρά; Ναι. Τη δύναμή της; Όχι.
»Η Αθηνά στην ταινία λειτουργεί περισσότερο ως εσωτερική φωνή και λιγότερο ως θεότητα που μπορεί πραγματικά να αλλάξει την πορεία των γεγονότων. Και αυτό αλλάζει αρκετά την αίσθηση του ομηρικού κόσμου, όπου οι θεοί δεν συμβουλεύουν απλώς τους ανθρώπους, παρεμβαίνουν συνεχώς και διαρκώς στη ζωή τους.
»Δεν εμφανίζεται Δίας, δεν εμφανίζεται Ποσειδώνας, αλλά κατά κάποιο τρόπο είναι παρόντες στην ταινία. […] Φαντάζομαι ότι ο Νόλαν ήθελε να δώσει έμφαση στον άνθρωπο. Το είχαμε δει και στην ταινία Τροία αυτό, αλλά ως λάτρης της ελληνικής μυθολογίας θα ήθελα λίγο περισσότερο θεϊκό στοιχείο».
Οι μεγαλύτερες απογοητεύσεις του ειδικού
Ο Κωνσταντίνος Λουκόπουλος έχει εντρυφήσει στο θέμα του Κάτω Κόσμου και όσα συνέβαιναν κατά τους αρχαίους, μετά το θάνατο. Έχει γράψει μάλιστα και σχετικό βιβλίο με τίτλο «Συγχαρητήρια! Πέθανες».
«Μία από τις πιο βασικές σκηνές της Οδύσσειας, αλλά και μία από τις πιο βασικές σκηνές για τις αντιλήψεις των ανθρώπων της εποχής για τον Κάτω Κόσμο, προκύπτει μέσα από τη ραψωδία λ της Οδύσσειας. Τη λεγόμενη Νέκυια, όπου ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Άδη για να πάρει πληροφορίες από την ψυχή του μάντη Τειρεσία. Εκεί, ο Οδυσσέας συναντά το παρελθόν του, αντικρίζει το μέλλον του και έρχεται αντιμέτωπος με το ίδιο το νόημα της ανθρώπινης ζωής. Θα ήθελα αρχικά αυτή η ενότητα να είχε περισσότερο χώρο και χρόνο να αναπνεύσει.
«ΜΟΥ ΕΛΕΙΨΕ Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ ΣΤΟΝ ΑΔΗ. ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΓΙΑ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΕΜΒΛΗΜΑΤΙΚΕΣ ΣΚΗΝΕΣ ΟΛΟΚΛΗΡΗΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ».
»Η ραψωδία αυτή στο έπος έχει δύο συγκλονιστικά στιγμιότυπα: στη Νέκυια ο Οδυσσέας συναντά τη μητέρα του, την Αντίκλεια, η οποία πέθανε όσο εκείνος πολεμούσε και περιπλανιόταν. Εκεί μαθαίνει για πρώτη φορά ότι πέθανε, και μάλιστα ότι δεν πέθανε από κάποια ασθένεια ή από κάτι το βίαιο, αλλά από τον καημό της για να δει τον γιο της. Προσπαθεί ο Οδυσσέας τρεις φορές να την αγκαλιάσει, αλλά δεν μπορεί, γιατί είναι άυλη ως ψυχή. Είναι μία από τις πιο συγκινητικές σκηνές ολόκληρου του έπους και μας θυμίζει ουσιαστικά ότι ο Τρωικός πόλεμος δεν κατέστρεψε μόνο πόλεις, κατέστρεψε και οικογένειες. Η απουσία εντελώς, παντελώς αυτής της σκηνής από την ταινία ήταν από τις μεγαλύτερες απογοητεύσεις μου».
«Ακόμα περισσότερο όμως, μου έλειψε η συνάντηση του Οδυσσέα με την ψυχή του Αχιλλέα στον Άδη», προσθέτει. «Δεν υπήρχε ούτε αυτή η σκηνή και πρόκειται για μία από τις πιο εμβληματικές σκηνές, όχι μόνο της Οδύσσειας, αλλά ολόκληρης της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας.
»Ο Αχιλλέας, ο άνθρωπος που επέλεξε συνειδητά μια σύντομη ζωή με αιώνια δόξα, αντί για μια μακρά και ήσυχη ζωή, δηλώνει ως ψυχή πλέον στον Οδυσσέα ότι θα προτιμούσε να είναι ο πιο ταπεινός ζωντανός άνθρωπος, παρά ο βασιλιάς όλων των νεκρών. Με μία μόνο φράση, ο Όμηρος αμφισβητεί το ίδιο το ηρωικό ιδεώδες που κυριάρχησε στο άλλο το έπος, στην Ιλιάδα. Η δόξα αποδεικνύεται ότι δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ίδια τη ζωή.
»Προφανώς μια κινηματογραφική διασκευή δεν μπορεί να χωρέσει κάθε επεισόδιο του έπους. Παρ’ όλα αυτά, η συγκεκριμένη απουσία με στεναχώρησε ιδιαίτερα, γιατί θεωρώ ότι στερεί από τον θεατή μία από τις πιο βαθιές και διαχρονικές σκέψεις που μας άφησε ο Όμηρος».
SLOW MONDAY NEWSLETTER
Θέλεις να αλλάξεις τη ζωή σου; Μπες στη λογική του NOW. SLOW. FLOW.
Κάθε Δευτέρα θα βρίσκεις στο inbox σου ό,τι αξίζει να ανακαλύψεις.
