ΟΤΑΝ ΤΑ ΟΝΕΙΡΑ ΜΟΙΑΖΟΥΝ ΜΕ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ: Η ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΠΟΥ ΣΕ ΚΑΝΕΙ ΝΑ ΞΥΠΝΑΣ ΕΞΑΝΤΛΗΜΕΝΟΣ

Σε κάποιους ανθρώπους, τα όνειρα δεν είναι απλώς ζωντανά ή έντονα. Είναι τόσο ρεαλιστικά και συνεχόμενα, ώστε να μοιάζουν με πραγματικές αναμνήσεις, αφήνοντας πίσω τους πνευματική και σωματική εξάντληση. Σύμφωνα με τους ερευνητές, ο εγκέφαλος φαίνεται να δυσκολεύεται να «απενεργοποιήσει» την ονειρική δραστηριότητα.

Είναι λαχταριστός ένας καλός, γεμάτος νυχτερινός ύπνος. Σε αναζωογονεί, σε ξεκουράζει και αν τύχει να σου χαρίσει κανένα όμορφο όνειρο, σου φτιάχνει τη διάθεση για την επόμενη ημέρα. Αλλά ένα-δυο καλά ή έστω ήσυχα όνειρα, όχι παραπάνω. Γιατί, και τίποτα το σπουδαίο ή εξωπραγματικό να μη συμβαίνει στις μίνι ταινίες που φτιάχνει ο εγκέφαλός σου, οι non-stop προβολές μπορεί να σου χαλάσουν τον ύπνο.

Σε πρόσφατη επιστημονική δημοσίευση, τον Ιούνιο του 2026, ο Καθηγητής Pierre A. Geoffroy, Ψυχίατρος & Ερευνητής Ύπνου, Πανεπιστήμιο Paris Cité, με την ομάδα του σύστησαν τον όρο «υπερονειρισμός» (hyperonirism), για να περιγράψουν την κατάσταση ανθρώπων που βιώνουν ασταμάτητα, υπερβολικά ρεαλιστικά και δομημένα όνειρα καθ' όλη τη διάρκεια της νύχτας, με αποτέλεσμα να ξυπνούν σωματικά και πνευματικά εξαντλημένοι.

Το φαινόμενο ήταν ήδη γνωστό στη διεθνή βιβλιογραφία και ως «επικά όνειρα» (epic dreaming), όρος που προτάθηκε το 1955 από τους ερευνητές του ύπνου Carlos H. Schenck και Mark W. Mahowald. Έκτοτε ακολούθησαν κι άλλες έρευνες για τη διαταραχή.

Μία από αυτές, που εξέτασε 28 ανθρώπους με τη διαταραχή, διαπίστωσε ότι τα ολονύχτια επικά όνειρα διακρίνονται σε δύο κατηγορίες:

• όνειρα με αφηγηματική πλοκή (story),
• όνειρα αποσπασματικά χωρίς συναισθηματικό φορτίο (non-story).

Ακόμα, διαπίστωσε πως, παρά τα φυσιολογικά αποτελέσματα μελέτης ύπνου, υπήρχε μια μετατόπιση προς τον ελαφρύ ύπνο (αύξηση σταδίων 1+2 και μείωση βαθιού ύπνου και REM), με τη συνεχή ονειρική δραστηριότητα να καταγράφεται τόσο σε στάδια REM όσο και NREM.

Οι άνθρωποι με υπερονειρισμό βιώνουν ασταμάτητα, υπερβολικά ρεαλιστικά και δομημένα όνειρα καθ' όλη τη διάρκεια της νύχτας, με αποτέλεσμα να ξυπνούν σωματικά και πνευματικά εξαντλημένοι. iStock

Άλλη μελέτη, που δημοσιεύτηκε το 2026 στο SLEEP, παρείχε ενδείξεις περί οικογενειακού και κληρονομικού υποβάθρου, καθώς έχουν καταγραφεί παρόμοια μοτίβα ονείρων σε συγγενείς πασχόντων. Στην ίδια έρευνα, αναφέρεται ότι φάρμακα όπως τα αγχολυτικά και τα συμπληρώματα μελατονίνης μπορούν να προσφέρουν ανακούφιση.

Ο ύπνος μοιάζει με διπλοβάρδια

Όπως αποτυπώνεται σε πρόσφατες δημοσιογραφικές αναφορές και κλινικές καταγραφές, η ειδοποιός διαφορά του υπερονειρισμού από τους συνηθισμένους εφιάλτες έγκειται στη φύση του περιεχομένου. Ενώ ένας εφιάλτης τρομάζει, προκαλεί οξεία συναισθηματική αντίδραση και συχνά ξυπνά το άτομο, τα επικά όνειρα σπάνια είναι τρομακτικά ή αλλόκοτα. Αντιθέτως, χαρακτηρίζονται από πεζές, επαναλαμβανόμενες, εξαιρετικά λεπτομερείς και αδιάκοπες καταστάσεις της καθημερινότητας.

Η Δρ Ivana Rosenzweig, Διευθύντρια του Sleep and Brain Plasticity Centre, στο King's College του Λονδίνου, έχει εστιάσει το ερευνητικό της ενδιαφέρον στη διαταραχή των επικών ονείρων. Για να περιγράψει την μπαναλιτέ τους, ανατρέχει στην περίπτωση ενός ασθενή της, έναν πρώην ποδοσφαιριστή που έβλεπε κάθε νύχτα ότι αγωνιζόταν σε έναν ατελείωτο αγώνα ποδοσφαίρου μεταξύ Αγγλίας και Γερμανίας, όπου κανείς δεν σφύριζε τη λήξη. Ο ίδιος ξυπνούσε κάθε πρωί εξαντλημένος, σαν να είχε μόλις καλύψει χιλιόμετρα στο γήπεδο.

«Το εντυπωσιακό χαρακτηριστικό δεν ήταν ο τρόμος, αλλά η ατελείωτη διάρκεια», λέει η Rosenzweig. «Ο αγώνας δεν έφτανε σε ένα κανονικό τελικό σφύριγμα· το σκορ γινόταν απίστευτα υψηλό, κι όμως έπρεπε να συνεχίσει να τρέχει, να μαρκάρει αντιπάλους, να πασάρει και να συγκεντρώνεται. Ξυπνούσε όχι φοβισμένος, με τον τρόπο που συνήθως συνδέουμε με τους εφιάλτες, αλλά εξαντλημένος, σαν ο ύπνος να είχε μετατραπεί σε μια ακόμη εξαντλητική βάρδια».

Ένας πρώην ποδοσφαιριστής έβλεπε κάθε βράδυ πως αγωνιζόταν σε έναν ατελείωτο αγώνα ποδοσφαίρου μεταξύ Αγγλίας και Γερμανίας, όπου έτρεχε, μάρκαρε και πάσαρε, χωρίς να ακούγεται ποτέ το σφύριγμα της λήξης. iStock

Αυτή η διαρκής ροή ονείρων (overflow) δημιουργεί στους ασθενείς την αίσθηση ότι δεν σταμάτησαν να δουλεύουν ούτε λεπτό. Πολλοί αναφέρουν ότι το πρωινό ξύπνημα συνοδεύεται από την αίσθηση ότι έχουν ήδη ζήσει μια ολόκληρη επιπλέον ημέρα.

Ο ύπνος μοιάζει πολύ φυσιολογικός

Θα περίμενε κανείς ότι μια τέτοια ονειρική δραστηριότητα θα συνοδευόταν από δραματικές αλλαγές στο στάδιο REM, όπου λαμβάνει χώρα η πλειονότητα των ζωντανών ονείρων. Ωστόσο, η κλινική μελέτη της ομάδας του Δρ Geoffroy, η οποία εξέτασε τέσσερις ενήλικες ασθενείς σε εξειδικευμένα κέντρα ύπνου και ψυχιατρικής, έδειξε ότι τα αντικειμενικά ευρήματα του ύπνου ήταν στην πλειοψηφία τους φυσιολογικά, με τη διάρκεια του σταδίου REM να είναι τυπική ή ακόμη και ελαφρώς μειωμένη.

Για να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ υποκειμενικής εξάντλησης και εργαστηριακών μετρήσεων, πρότειναν για πρώτη φορά συγκεκριμένα διαγνωστικά κριτήρια:

• Υπερβολική ονειρική παραγωγή (dream overflow), Συνεχής, εμβυθιστική και παρεισφρητική δραστηριότητα ονείρων υψηλής συχνότητας.
• Μη αναζωογονητικός ύπνος με κόπωση και υπνηλία την υπόλοιπη ημέρα. Επίμονη αίσθηση σωματικής και πνευματικής εξάντλησης κατά την αφύπνιση.
• Διαφοροποίηση από εφιάλτες. Το περιεχόμενο δεν είναι απαραιτήτως αρνητικό ή τρομακτικό, αλλά εξαντλητικά πεζό και αδιάκοπο.
• Γνωστική επιβάρυνση. Μειωμένη προσοχή, γνωστική δυσλειτουργία και συναισθηματική δυσφορία.
• Διάκριση από συννοσηρότητες. Αν και ο υπερονειρισμός συνυπάρχει συχνά με κατάθλιψη, άγχος ή αϋπνία, αυτά δεν αρκούν για να εξηγήσουν την έντονη παραγωγή ονείρων.

Κάποιοι μπερδεύουν τα όνειρα με πραγματικές αναμνήσεις

Πέραν της ημερήσιας κόπωσης, παρατηρείται σε πολλά άτομα με υπερονειρισμό σύγχυση μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας (dream-reality confusion). Επειδή τα σενάρια των ονείρων είναι υπερβολικά ρεαλιστικά και αφορούν καθημερινές αλληλεπιδράσεις, η γραμμή που διαχωρίζει τις αναμνήσεις από τις ονειρικές προσομοιώσεις καταρρέει.

Σύμφωνα με τους ειδικούς, τα όρια μεταξύ ονείρου και εγρήγορσης της μνήμης μπορεί να θολώσουν, ειδικά όταν τα όνειρα είναι επαναλαμβανόμενα, εμβυθιστικά ή περιλαμβάνουν εξαιρετικά ρεαλιστικές καθημερινές καταστάσεις. iStock

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση μιας 38χρονης γυναίκας από το Παρίσι, η οποία εξομολογήθηκε ότι τα όνειρά της αφήνουν τόσο ισχυρό αποτύπωμα, που τα αναπολεί για ημέρες ή εβδομάδες ως γεγονότα που συνέβησαν. Άλλοι ασθενείς αναγκάζονται να κάνουν μια πρωινή ιεροτελεστία ελέγχου της πραγματικότητας: ελέγχουν τα γραπτά μηνύματα και τα email τους για να βεβαιωθούν αν μια συνομιλία ή αλληλεπίδραση υπήρξε στα αλήθεια, ή ήταν απλώς προϊόν της ενύπνιας φαντασίας.

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Σύμφωνα με το νευροβιολογικό μοντέλο MÖBIUS (Mnemonic Oscillatory Binding of Internally Unverified Sequences) που προτείνει η Δρ Rosenzweig, είναι πιθανό ο εγκέφαλος να δυσκολεύεται να διατηρήσει σαφή όρια ανάμεσα στις εσωτερικές εμπειρίες, όπως τα όνειρα, και στα γεγονότα που συνέβησαν στην πραγματικότητα.

Κατά τη διάρκεια του ύπνου REM, όπου εμφανίζονται τα πιο έντονα όνειρα, ο εγκέφαλος διαθέτει ένα νευρωνικό «τείχος προστασίας» (firewall) που εμποδίζει να αποθηκευτούν ως πραγματικές αναμνήσεις. Όταν δεν λειτουργεί αποτελεσματικά, τα όνειρα μπορεί να αφήνουν ισχυρότερα ίχνη στη μνήμη.

Ένας από τους βασικούς μηχανισμούς αφορά τον ιππόκαμπο, την περιοχή του εγκεφάλου που βοηθά στη δημιουργία και οργάνωση των αναμνήσεων. Φυσιολογικά, βοηθά να ξεχωρίζουμε αν μια εμπειρία προήλθε από την πραγματική ζωή ή από τη φαντασία και τα όνειρα. Όταν αυτή η διάκριση εξασθενεί, όπως στον υπερονειρισμό, ένα πολύ ζωντανό όνειρο μπορεί να αποθηκευτεί ή να ανακληθεί σαν πραγματικό γεγονός.

Ένα από τα διαγνωστικά κριτήρια που συστήνουν οι ερευνητές είναι ο μη αναζωογονητικός ύπνος με κόπωση και υπνηλία την υπόλοιπη ημέρα. iStock

Παράλληλα, αλλαγές στη δραστηριότητα συγκεκριμένων νευρωνικών κυκλωμάτων κατά τον ύπνο μπορεί να ενισχύουν τη διατήρηση των ονειρικών εικόνων και συναισθημάτων. Έτσι, ένα όνειρο με έντονη αφήγηση και λεπτομέρειες μπορεί, με τον χρόνο, να μοιάζει περισσότερο με προσωπική ανάμνηση παρά με προϊόν της φαντασίας.

Δεν είναι απλώς πολλά ή ζωηρά όνειρα

Η αναγνώριση του υπερονειρισμού αποτελεί ένα σημαντικό βήμα τόσο για την ιατρική του ύπνου όσο και για την ψυχιατρική. Για δεκαετίες, άνθρωποι που βίωναν την ασταμάτητη ονειρική δραστηριότητα αντιμετωπίζονταν με σκεπτικισμό, με τα συμπτώματά τους να αποδίδονται στη ζωηρή φαντασία.

«Οι παρατηρήσεις μας υποδηλώνουν ότι η διαταραχή του υπερονειρισμού δεν είναι απλώς το "να βλέπει κανείς περισσότερα όνειρα"», λέει ο Δρ Geoffroy. «Τα όρια μεταξύ ονείρου και εγρήγορσης της μνήμης μπορεί να θολώσουν, ειδικά όταν τα όνειρα είναι επαναλαμβανόμενα, εμβυθιστικά ή περιλαμβάνουν εξαιρετικά ρεαλιστικές καθημερινές καταστάσεις».

Όπως επισημαίνει η Δρ Rosenzweig, «ο υπερονειρισμός δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί επίσημα στον ίδιο βαθμό με τη διαταραχή εφιαλτών και δεν θα πρέπει να θεωρούμε παθολογικά τα περιστασιακά ζωντανά όνειρα, τα οποία είναι φυσιολογικά και συνηθισμένα. Ωστόσο, ο επίμονος υπερονειρισμός δεν πρέπει να απορρίπτεται ως "έντονα όνειρα” ούτε να αντιμετωπίζεται ως ταυτόσημος με τους εφιάλτες. Η κλινική του εικόνα είναι διαφορετική».