ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΠΛΗΘΟΣ ΚΑΝΕΙ ΤΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΜΑΣ ΠΙΟ ΕΝΤΟΝΑ;

Μπορεί ένα πλήθος να κάνει τη χαρά, τον θυμό ή τον φόβο να μοιάζουν πιο έντονα; Η σύγχρονη ψυχολογία εξηγεί τι συμβαίνει όταν το συναίσθημά μας συναντά το συναίσθημα των άλλων.

Έχουμε ζήσει τρομερές συγκινήσεις χαμένοι σε πλήθη αγνώστων κι όμως τόσο οικεία. Σε συναυλίες, σε γήπεδα, στους δρόμους πανηγυρίζοντας εθνικές νίκες ή σε μεγάλες διοργανώσεις, όπως οι Ολυμπιακοί Αγώνες, άνθρωποι ξένοι μεταξύ τους αγκαλιάζονται και χοροπηδούν από χαρά, ουρλιάζουν και βιώνουν τις στιγμές πολύ πιο έντονα από έναν πανηγυρισμό στο σπίτι. Τι κάνει το συναίσθημα τόσο πιο έντονο όταν το μοιράζεσαι με το πλήθος;

Η παλαιότερη θεωρία για την «ψυχολογία του όχλου» (ή της μάζας) διατυπώθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα από τον Γάλλο Gustave Le Bon, το όνομά του οποίου «έπαιξε» πολύ την περίοδο των Αγανακτισμένων και την περίοδο της ανόδου της Χρυσής Αυγής. Ο πολυμαθής διανοούμενος μελέτησε συγκεντρώσεις με κοινωνικο-πολιτικό χαρακτήρα και έντονη συλλογική δράση (διαδηλώσεις, εξεγέρσεις, επαναστάσεις, κοινοβουλευτικές συνελεύσεις κ.ά.), και κατέληξε ότι αφ' ης στιγμής ο άνθρωπος εισχωρεί στο πλήθος:

• χάνει μέρος της αυτοσυνείδησής του και της ικανότητάς του να σκέφτεται λογικά,
• κυριαρχούν τα συναισθήματα και οι παρορμήσεις, οδηγώντας στην υπερβολή και βία,
• γίνεται εύκολο θύμα χειραγώγησης.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Με μια πρώτη ματιά, τα παραπάνω δεν ταιριάζουν στην εικόνα ενός πλήθους που πανηγυρίζει. Θα παρέπεμπαν μάλλον στην περίπτωση της οπαδικής βίας. Ωστόσο, η θεωρία του Le Bon θεωρείται σήμερα ξεπερασμένη ακόμη και σε σχέση με τις ίδιες τις περιπτώσεις πλήθους που μελέτησε. «Η αλλαγή στο συναίσθημα μέσα στα πλήθη περιλαμβάνει την προσθήκη κοινωνικών παραγόντων, όχι την αφαίρεση των διαδικασιών της σκέψης», επισημαίνει σε άρθρο του στο Psyche ο John Drury, καθηγητής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σάσεξ.

Ο Drury μελετά τη συμπεριφορά των μαζών σε κοινωνικές αναταραχές και κινήματα, πορείες, καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, θρησκευτικές συγκεντρώσεις, ουρές αναμονής, συναυλίες και αθλητικές εκδηλώσεις. Και δίνει ενδιαφέρουσες πληροφορίες για το τι μας συμβαίνει όταν χανόμαστε στο πλήθος.

ΟΙ ΠΡΩΙΜΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΛΗΘΟΥΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΘΗΚΑΝ ΩΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΑΙΗ ΚΑΤΑΣΤΟΛΗ ΔΙΑΔΗΛΩΤΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΟΜΑΔΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΣΤΥΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΣΤΡΑΤΟ.

Το συναίσθημα δεν αναιρεί τη σκέψη

Ένα από τα προβλήματα της θεωρίας του Le Bon ήταν οι πρακτικές της συνέπειες. Εφόσον το πλήθος θεωρείται από τη φύση του παράλογο και επικίνδυνο, η αντιμετώπισή του περιλαμβάνει αναπόδραστα την καταστολή. «Ήταν η λογική των πρώιμων θεωριών για την ψυχολογία του πλήθους, οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν ως επιχείρημα για την επιβολή βίας σε διαδηλωτές και άλλες ομάδες από την αστυνομία και τον στρατό».

Η σύγχρονη ψυχολογία απομακρύνεται από την αντίληψη πως το συναίσθημα λειτουργεί εις βάρος της σκέψης. Η θεωρία της αξιολόγησης (appraisal theory) υποστηρίζει ότι τα συναισθήματα διαμορφώνονται από τον τρόπο που ερμηνεύουμε μια κατάσταση σε σχέση με την ταυτότητά μας, η οποία περιλαμβάνει τις αξίες και τις πεποιθήσεις μας. «Οι ίδιες γνωστικές διαδικασίες που λειτουργούν στο άτομο όταν είναι μόνο του λειτουργούν και όταν βρίσκεται σε ένα πλήθος», αναφέρει ο Drury, σημειώνοντας ότι απλώς προστίθενται νέες κοινωνικές πληροφορίες.

Το «εμείς» μεγεθύνει θετικά και αρνητικά συναισθήματα

Η αίσθηση κοινωνικής ταυτότητας και ανήκειν σε μια κοινότητα επηρεάζει το πώς σχετιζόμαστε μεταξύ τους. Σε μια συναυλία, για παράδειγμα, οι άνθρωποι μπορεί να νιώθουν ότι υποστηρίζονται από αγνώστους που μοιράζονται τον ίδιο ενθουσιασμό. Αντίστοιχα, σε μεγάλες θρησκευτικές συγκεντρώσεις, όπως το ετήσιο προσκύνημα των Μουσουλμάνων στη Μέκκα (Χατζ), οι συμμετέχοντες αναφέρουν ότι αισθάνονται υποστήριξη από ανθρώπους που δεν γνωρίζουν προσωπικά. Μάλιστα, το μέγεθος του πλήθους είναι ανάλογο με την ένταση της αντιλαμβανόμενης υποστήριξης.

ΟΤΑΝ ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΕΝΘΟΥΣΙΑΣΜΟ Ή ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΟΡΓΗ ΣΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ, ΛΑΜΒΑΝΟΥΜΕ ΕΝΑ ΜΗΝΥΜΑ ΠΩΣ ΤΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΗΜΕΝΟ.

Έπειτα, η αίσθηση αυτή επιτρέπει  στους ανθρώπους να κάνουν πράγματα που ενδεχομένως δεν θα έκαναν μόνοι τους, όπως να χορέψουν ελεύθερα σε μια συναυλία ή να συμμετάσχουν σε μια συλλογική κινητοποίηση, όπως μια κατάληψη. «Αντί να αποτελούν παράλογες εκρήξεις συναισθήματος, τα συναισθήματα που βιώνονται σε τέτοιες περιπτώσεις συλλογικής αυτοπραγμάτωσης είναι κατανοητές και ουσιαστικές αντιδράσεις στην κοινωνική κατάσταση».

Η ιδέα θυμίζει τον «συλλογικό αναβρασμό» (collective effervescence) του κοινωνιολόγου Émile Durkheim, την έντονη εμπειρία που μπορεί να προκύψει όταν πολλοί άνθρωποι συμμετέχουν ταυτόχρονα σε μια κοινή δραστηριότητα και η οποία ενισχύει τους δεσμούς με την ομάδα.

Ωστόσο, το πλήθος μπορεί και να ενισχύει και αρνητικά συναισθήματα μέσα από έναν μηχανισμό αμοιβαίας επιβεβαίωσης. Όπως έδειξαν συνεντεύξεις που πραγματοποίησαν με φιλάθλους και διαδηλωτές, ένα άτομο που βλέπει αντίστοιχα τον ενθουσιασμό ή την οργή στα πρόσωπα των άλλων, λαμβάνει ένα κοινωνικό μήνυμα πως το συναίσθημά του είναι δικαιολογημένο. Η δική του αντίδραση, με τη σειρά της, ενισχύει την αντίδραση των άλλων. Η ίδια διαδικασία μπορεί να ενισχύσει τον φόβο, την αηδία, τη θλίψη ή το πένθος.

Μπορεί ένα συναίσθημα να είναι μεταδοτικό;

Εδώ βρίσκεται μια σημαντική διαφορά από τη δημοφιλή ιδέα της «συναισθηματικής μετάδοσης» (emotional contagion), σύμφωνα με την οποία οι άνθρωποι μπορεί να μιμηθούν αυτομάτως τις εκφράσεις των άλλων και, ως αποτέλεσμα, να αισθανθούν το ίδιο συναίσθημα. Τα δεδομένα, λέει ο Drury, δεν επαρκούν για να το υποστηρίξουν. «Η έννοια της "μετάδοσης" ως μηχανισμού ή μεταφοράς δεν εξηγεί πραγματικά πώς λειτουργεί αυτή η διαδικασία. Απλώς την παρουσιάζει σαν κάτι που μοιάζει με ασθένεια και, κατ’ επέκταση, σαν μια απλή διαδικασία που δεν απαιτεί σκέψη ή γνωστική επεξεργασία».

Σε μελέτες του Drury και της ομάδας του διαπιστώθηκε ότι η συναισθηματική ένταση στα πλήθη συνδέεται με τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την κοινή τους ταυτότητα και το νόημα μιας κατάστασης. Για παράδειγμα, στον συναγερμό στην Oxford Street το 2017 έπειτα από λανθασμένες αναφορές για πυροβολισμούς, πολλοί άνθρωποι άρχισαν να τρέχουν χωρίς να έχουν ακούσει ήχο όπλου. Βλέποντας τους γύρω τους να απομακρύνονται φοβισμένοι, προσπάθησαν να καταλάβουν τι συνέβαινε, συνδυάζοντας την εικόνα με φήμες και μηνύματα στα κινητά τους. Η αντίδρασή τους, επομένως, δεν ήταν απλώς «μετάδοση» του φόβου, αλλά αποτέλεσμα κοινωνικής αξιολόγησης.

Η ΕΝΤΟΝΗ ΧΑΡΑ Ή Ο ΘΥΜΟΣ ΠΟΥ ΠΟΛΛΟΙ ΑΠΟ ΕΜΑΣ ΕΚΦΡΑΖΟΥΜΕ ΜΕΣΑ ΣΕ ΕΝΑ ΠΛΗΘΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΞΙΣΟΥ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΥΘΕΝΤΙΚΗ ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΠΟΙΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ ΜΕ ΟΣΑ ΑΙΣΘΑΝΟΜΑΣΤΕ ΟΤΑΝ ΕΙΜΑΣΤΕ ΜΟΝΟΙ.

Ανάλογη εικόνα προέκυψε από την έρευνα για τις ταραχές στην Αγγλία το 2011, μετά τον θάνατο από αστυνομικά πυρά του 29χρονου μιγά Mark Duggan, που έδειξε πως όσα συνέβαιναν σε μια περιοχή, γίνονταν αντιληπτά ως έκφραση μιας κοινής δυσαρέσκειας. Στο Brixton, για παράδειγμα, κάτοικοι περιέγραψαν πώς ο θάνατος του Duggan και οι ταραχές που ακολούθησαν προκάλεσαν στη δική τους κοινότητα έντονο αίσθημα αδικίας και οργής απέναντι στην αστυνομία. Ακόμη και οι στόχοι των επιθέσεων, κυρίως η αστυνομία και μεγάλες επιχειρήσεις λιανικής, δεν ήταν τυχαίοι, αλλά συνδέονταν με τις ταυτότητες και τις πεποιθήσεις των συμμετεχόντων.

Το πλήθος δεν ακυρώνει το συναίσθημα

Η έρευνα του Drury αμφισβητεί την παλιά ιδέα ότι το πλήθος οδηγεί σε μια «πρωτόγονη» και παράλογη σκέψη και συμπεριφορά. Ο φίλαθλος που πανηγυρίζει ή θυμώνει μαζί με τους υπόλοιπους δεν παύει να σκέφτεται· εκφράζει ένα συναίσθημα που έχει νόημα μέσα στο πλαίσιο και την ταυτότητα της ομάδας του.

«Η έντονη χαρά ή ο θυμός που πολλοί από εμάς εκφράζουμε μέσα σε ένα πλήθος είναι εξίσου ουσιαστικά συναισθήματα και αυθεντική έκφραση του ποιοι είμαστε με όσα αισθανόμαστε όταν είμαστε μόνοι», γράφει ο Drury. Το συναίσθημα του πλήθους ή του όχλου μπορεί να είναι ένας διαφορετικός τρόπος να εκφράσουμε ποιοι είμαστε και με ποιους αισθανόμαστε ότι ανήκουμε.