ΝΕΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΟΙΑ: ΤΙ ΙΣΧΥΕΙ ΓΙΑ ΤΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δημοσίευσε τον επικαιροποιημένο οδηγό για τη μείωση του κινδύνου άνοιας. Οι οδηγίες περιλαμβάνουν στοιχεία για την αποτελεσματικότητα παρεμβάσεων, όπως τα συμπληρώματα διατροφής, και για τους νέους παράγοντες κινδύνου.

Τη δεύτερη έκδοση των οδηγιών του για τη μείωση του κινδύνου γνωστικής έκπτωσης και άνοιας δημοσίευσε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ.), επτά χρόνια μετά την πρώτη, το 2019.

Στον εκτενή οδηγό, που ξεπερνά τις 150 σελίδες, παρουσιάζονται επικαιροποιημένες και τεκμηριωμένες συστάσεις γύρω από παρεμβάσεις που μπορούν να μειώσουν τις πιθανότητες εμφάνισης των νευρολογικών διαταραχών, αναδεικνύονται τομείς που χρήζουν περαιτέρω έρευνας λόγω ανεπαρκών στοιχείων, όπως τα συμπληρώματα διατροφής, και προστίθενται 7 νέοι παράγοντες κινδύνου στους ήδη αναγνωρισμένους 12.

7 νέοι παράγοντες κινδύνου και παρεμβάσεις

Οι πρώτες οδηγίες του Π.Ο.Υ. περιλάμβαναν 12 τροποποιήσιμους παράγοντες που επηρεάζουν τις πιθανότητες εμφάνισης άνοιας, χωρισμένους σε:

• Παρεμβάσεις για προαγωγή υγιεινών συμπεριφορών, όπου περιλαμβάνονταν η σωματική δραστηριότητα, η υγιεινή διατροφή, η κοινωνική και γνωστική δραστηριότητα, η μείωση της κατανάλωσης αλκοόλ και η διακοπή του καπνίσματος.
• Προβλήματα υγείας που απαιτούν διαχείριση και περιλάμβαναν την υπέρταση, τον διαβήτη, τη δυσλιπιδαιμία, την παχυσαρκία, την απώλεια ακοής και την κατάθλιψη.

Στη νέα έκδοση των οδηγιών προστέθηκαν οι παρακάτω 6 παράγοντες κινδύνου:

• το εγκεφαλικό επεισόδιο
• η κρανιοεγκεφαλική κάκωση
• οι διαταραχές της όρασης
• ο ύπνος
• ο HIV
• η ατμοσφαιρική ρύπανση

Παράλληλα, εφιστά για πρώτη φορά προσοχή στην ορμονική θεραπεία υποκατάστασης στην εμμηνόπαυση, την οποία έχουν συνδέσει μελέτες με μικρότερο κίνδυνο άνοιας και νόσου Αλτσχάιμερ. Ο ΠΟΥ ξεκαθαρίζει πως, στις γυναίκες 65 ετών και άνω, πρέπει να χρησιμοποιείται αποκλειστικά για την ανακούφιση των συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης (εξάψεις, εφιδρώσεις, ουρογεννητικά προβλήματα κ.α.) και όχι ως εργαλείο πρόληψης της γνωστικής έκπτωσης ή της άνοιας, λόγω συσχετισμού με αυξημένους κινδύνους υγείας (π.χ. θρομβώσεις, εγκεφαλικά, καρκίνο). Για τις νεότερες γυναίκες, τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επαρκούν για σύσταση υπέρ ή κατά.

Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, η κατάθλιψη και οι διαταραχές του ύπνου μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να μην αποτελούν απλώς παράγοντες κινδύνου, αλλά και μέρος των πρώιμων αλλαγών που προηγούνται των συμπτωμάτων άνοιας. Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Άλλο ισχυρή σύσταση, άλλο ισχυρά δεδομένα

Οι συστάσεις του Π.Ο.Υ. συνοδεύονται από δύο διαφορετικές αξιολογήσεις: Την ισχύ της σύστασης και τη βεβαιότητα των επιστημονικών δεδομένων που την υποστηρίζουν. Έτσι, η διακοπή του καπνίσματος έχει ισχυρή σύσταση, παρότι η βεβαιότητα των δεδομένων χαρακτηρίζεται χαμηλή. Για τη σωματική δραστηριότητα σε ανθρώπους χωρίς γνωστική διαταραχή, η σύσταση είναι επίσης ισχυρή, με μέτριας βεβαιότητας τεκμηρίωση.

Στη διαχείριση της υπέρτασης και του διαβήτη η εικόνα αλλάζει. Αν και παράγοντες που συνδέονται με τη συνολική αγγειακή υγεία και γι' αυτό θα αποτελούσαν εύλογα κομμάτι της πρόληψης, τα δεδομένα χαρακτηρίζονται από πολύ χαμηλή βεβαιότητα. Για παράδειγμα, για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της υπέρτασης ο Π.Ο.Υ. αναφέρει πως έχει μηδενική έως ελάχιστη επίδραση στην επίπτωση της άνοιας, μπορεί όμως να συντελέσει σε βελτιώσεις στη γνωστική λειτουργία.

Τι λένε οι οδηγίες για άσκηση και διατροφή;

Ο Π.Ο.Υ. αξιολόγησε 44 κλινικές μελέτες που πραγματοποιήθηκαν από το 2012 έως το 2025 με αντικείμενο τις πολυπαραγοντικές παρεμβάσεις. Πρόκειται για προγράμματα που συνδυάζουν διαφορετικές προσεγγίσεις, όπως σωματική άσκηση, διατροφή, γνωστική εξάσκηση και έλεγχο αγγειακών παραγόντων κινδύνου.

Τα διαθέσιμα δεδομένα δεν έδειξαν ουσιαστική μείωση στον επιπολασμό άνοιας στους υγιείς ενήλικες, ενώ τα οφέλη στη γνωστική λειτουργία ήταν μικρά. Παρόμοια ήταν η εικόνα και στους ανθρώπους με ήπια νοητική εξασθένηση, όπου τα οφέλη παρέμεναν περιορισμένα και διέφεραν ανάλογα με τον δείκτη που εξεταζόταν.

ΟΙ ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ Β ΚΑΙ Ε, ΤΑ Ω-3 ΛΙΠΑΡΑ ΟΞΕΑ ΚΑΙ ΤΑ ΣΚΕΥΑΣΜΑΤΑ ΠΟΛΥΒΙΤΑΜΙΝΩΝ Ή ΠΟΛΥΜΕΤΑΛΛΩΝ ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΙ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗ ΜΕΙΩΣΗ ΤΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΑΝΟΙΑΣ, ΕΚΤΟΣ ΑΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΑΓΝΩΣΜΕΝΗ ΕΛΛΕΙΨΗ.

Παρά τα περιορισμένα μεγέθη των επιδράσεων, ο Π.Ο.Υ. εξακολουθεί να τις αντιμετωπίζει ως σημαντικά πεδία παρέμβασης για τη μείωση τροποποιήσιμων παραγόντων κινδύνου. Θεωρούνται ασφαλείς και με εύκολα εφαρμόσιμες, ενώ η κατεύθυνση των αποτελεσμάτων ήταν γενικά θετική. Σε επίπεδο πληθυσμού, ακόμη και μικρές μεταβολές μπορεί να αποκτούν μεγαλύτερη σημασία.

Σε σχέση με τη διατροφή, ο Π.Ο.Υ. δίνει έμφαση στα συνολικά διατροφικά πρότυπα και όχι σε μεμονωμένα θρεπτικά συστατικά ή τρόφιμα. Μοτίβα όπως η μεσογειακή διατροφή μπορούν να προσαρμοστούν στις τοπικές διατροφικές συνήθειες και στα διαθέσιμα τρόφιμα, με έμφαση στα λαχανικά, τα όσπρια, τα δημητριακά ολικής άλεσης και τα ακόρεστα λιπαρά και περιορισμό των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων. Όπως επισημαίνει ο οδηγός, η υγιεινή διατροφή δεν είναι πάντα αποκλειστικά θέμα ατομικής επιλογής, αλλά αποτέλεσμα διαθεσιμότητας και κόστους τροφίμων.

Σε σχέση με τα διατροφικά συμπληρώματα, η ομάδα εμπειρογνωμόνων του Π.Ο.Υ. καταλήγει, με ισχυρή σύσταση και μέτρια βεβαιότητα τεκμηρίωσης, ότι οι βιταμίνες Β και Ε, τα ω-3 λιπαρά οξέα και τα σκευάσματα πολυβιταμινών ή πολυμετάλλων δεν πρέπει να λαμβάνονται ειδικά για τη μείωση του κινδύνου άνοιας, εκτός αν υπάρχει διαγνωσμένη έλλειψη.

ΚΑΠΟΙΟΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΜΦΑΝΙΖΟΝΤΑΙ ΩΣ ΠΙΘΑΝΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ ΓΙΑ ΑΝΟΙΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΚΑΙ ΠΡΩΙΜΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΙΔΙΑΣ ΤΗΣ ΝΟΣΟΥ.

Κάποιοι «παράγοντες κινδύνου» μπορεί να είναι και συμπτώματα

Ο Π.Ο.Υ. εφιστά την προσοχή και στο πώς πρέπει να διαβάζουμε αυτά τα ευρήματα. Η στατιστική συσχέτιση ενός παράγοντα με την άνοια δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο παράγοντας την προκαλεί. Μάλιστα, ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες ηλικίες, ορισμένες αλλαγές μπορεί να αποτελούν πρώιμες εκδηλώσεις της ίδιας της νόσου.

Για παράδειγμα, το αυξημένο βάρος στη μέση ηλικία συνδέεται με υψηλότερο κίνδυνο άνοιας, ενώ η απώλεια βάρους σε μεγαλύτερη ηλικία μπορεί να αποτελεί πρώιμη ένδειξη γνωστικής έκπτωσης.

Παρόμοια, η κατάθλιψη και οι διαταραχές του ύπνου μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να μην αποτελούν απλώς παράγοντες κινδύνου, αλλά και μέρος των πρώιμων αλλαγών που προηγούνται της εμφάνισης των συμπτωμάτων. Η σχέση, επομένως, ανάμεσα σε αρκετούς από τους παράγοντες που εξετάζει ο Π.Ο.Υ. και την άνοια είναι αμφίδρομη και σύνθετη.

Υπάρχει, τέλος, ένα σημαντικό κενό στην ίδια τη βάση των δεδομένων. Περισσότερο από το 60% των ανθρώπων με άνοια παγκοσμίως ζουν σε χώρες χαμηλού ή μεσαίου εισοδήματος, ενώ το μεγαλύτερο μέρος των επιστημονικών στοιχείων στα οποία βασίζονται οι συστάσεις προέρχεται από χώρες υψηλού εισοδήματος. Η πρόληψη, καταλήγει, δεν είναι μόνο ζήτημα του τι γνωρίζουμε, αλλά και του κατά πόσο οι γνώσεις αυτές μπορούν να εφαρμοστούν σε διαφορετικούς πληθυσμούς και συστήματα υγείας.