ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΣΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΣΟΥ ΟΤΑΝ ΒΛΕΠΕΙΣ ΑΛΛΕΠΑΛΛΗΛΑ REELS;

Ίσως είναι νωρίς ακόμα για να κατανοηθούν πλήρως οι επιπτώσεις που έχει η παρακολούθηση αλλεπάλληλων βίντεο στα social media, όμως τα πρώτα σημάδια δεν είναι αισιόδοξα.

Το λες και «κάψιμο». Είναι αυτό που συμβαίνει όταν εκεί που έχεις αράξει και χαζεύεις στα social media πετυχαίνεις ένα αστείο, ενδιαφέρον ή που κάπως-σε-αφορά βιντεάκι, το οποίο ακολουθείται από ένα ακόμα, ίσως εξίσου ελκυστικό, που στη συνέχεια σε οδηγεί σε ένα άλλο και κάπως έτσι καταλήγεις πολλή ώρα αργότερα να παρακολουθείς reels με Ιάπωνες κεραμίστες –λέγονται yakimono παρεμπιπτόντως– να παρουσιάζουν τις τεχνικές τους. Αλήθεια τώρα, τι σε νοιάζουν οι Ιάπωνες κεραμίστες; Είναι δυνατόν να χάνεις τον ύπνο σου ή την ανάγνωση κάποιου βιβλίου γι’ αυτό;

Και δεν είναι μόνο αυτά που χάνεις. Γεγονός είναι πως προς το παρόν υπάρχει ελάχιστη έρευνα σχετικά με τις επιπτώσεις των reels στον ανθρώπινο νου. Και αυτό δίνει «πάτημα» στις εταιρείες τεχνολογίας να συνεχίζουν να λανσάρουν τέτοιες εφαρμογές. Ωστόσο, τα πρώτα στοιχεία από τις λίγες διαθέσιμες μελέτες προκαλούν ανησυχία – η δε άγνοια των χρηστών για το τι τους συμβαίνει επιδεινώνει την κατάσταση.

Τι δείχνουν οι πρώτες έρευνες για την επίδραση των reels στον εγκέφαλο;

Η διεξαγωγή έρευνας σχετικά με την επίδραση των reels στη γνωστική λειτουργία δεν είναι απλή υπόθεση: Οι μελέτες σε ανθρώπους τείνουν να είναι χρονοβόρες και δαπανηρές, ενώ οι ακαδημαϊκοί διστάζουν να αφιερώσουν χρόνο στη μελέτη εφαρμογών που ενδέχεται να έχουν ξεπεραστεί όταν θα φτάσουν να δημοσιευτούν τα αποτελέσματα.

Εξάλλου, στις Η.Π.Α. τουλάχιστον, η κυβέρνηση δεν έχει δώσει προτεραιότητα στη χρηματοδότηση ερευνών για συμπεριφορές που ενέχουν κίνδυνο εθισμού, όπως ο τζόγος και η χρήση μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό είναι κάτι που θα μπορούσε να κάνει ο ίδιος ο κλάδος, δηλαδή οι ίδιες οι εταιρείες τεχνολογίας που θα ηγούνταν μάλιστα αυτής της ερευνητικής προσπάθειας, δεδομένου ότι διαθέτουν αποκλειστικά και πολύτιμα δεδομένα. Ωστόσο, γιατί να μπουν στη διαδικασία να χρηματοδοτήσουν έρευνες που θα μπορούσαν να αναδείξουν τις επιζήμιες επιπτώσεις των εξαιρετικά κερδοφόρων προϊόντων τους; Μέχρι στιγμής, έχουν επιλέξει στην πλειονότητά τους να κρατούν απόρρητες τις εσωτερικές τους έρευνες.

iStock

Από τα λίγα στοιχεία που έχουν έρθει στο φως της δημοσιότητας είναι μια πλημμελώς επεξεργασμένη καταγγελία στο πλαίσιο αγωγής κατά του TikTok το 2024, η οποία αποκάλυψε μέρος της εσωτερικής έρευνας της εταιρείας: αυτή έδειξε ότι η ψυχαναγκαστική χρήση της εφαρμογής «σχετίζεται με μια σειρά αρνητικών επιπτώσεων στην ψυχική υγεία, όπως η απώλεια αναλυτικών δεξιοτήτων, ικανότητας σχηματισμού μνήμης, σκέψης με βάση το πλαίσιο, βάθους της συνομιλίας και ενσυναίσθησης, καθώς και η αυξημένη αγωνία». (Εκείνη την περίοδο, εκπρόσωπος του TikTok υποστήριξε ότι τα έγγραφα ήταν παρωχημένα και ότι τα κείμενα που παρατίθεντο στην καταγγελία ήταν αποσπασματικά επιλεγμένα.)

Ένα ακόμα πρόβλημα με αυτές τις έρευνες πάνω στα reels είναι ότι στερούνται στιβαρής τεκμηρίωσης. Σε μελέτη που διεξήχθη πρόσφατα στο Πανεπιστήμιο Zhejiang της Κίνας 56 νεαροί ενήλικες περιηγήθηκαν σε μια σειρά από σύντομα βίντεο (όχι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης) ενώ ήταν ξαπλωμένοι σε μηχάνημα μαγνητικής τομογραφίας.

Διαπιστώθηκε ότι δύο περιοχές του εγκεφάλου, οι οποίες εμπλέκονται στην εκτέλεση γνωστικά απαιτητικών εργασιών, παρουσίαζαν αυξημένη δραστηριότητα όταν οι συμμετέχοντες απέρριπταν τα βίντεο (κάνοντας «swipe») πριν αυτά φτάσουν στη μέση της διάρκειάς τους, σε σύγκριση με τις περιπτώσεις που τα παρακολουθούσαν μέχρι το τέλος. Τι επετεύχθη με αυτό; Δημοφιλείς λογαριασμοί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να προβάλουν τη μελέτη ως απόδειξη ότι τα reels αμβλύνουν τη νοητική μας οξύτητα!

Ένα μόνο ειδησεογραφικό μέσο παρουσίασε την έρευνα με τον τίτλο: «Τα Instagram Reels και το TikTok σε κάνουν χαζό και καταθλιπτικό», όμως, όπως επισήμαναν αρκετοί νευροεπιστήμονες, η μελέτη δεν έδειχνε κάτι τέτοιο. Αντίθετα, διαπίστωνε ότι οι περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη λήψη αποφάσεων και την εκτέλεση ενεργειών ενεργοποιούνταν όταν ο συμμετέχων ή η συμμετέχουσα επέλεγε να προχωρήσει στο επόμενο βίντεο.

Τέλος, η μελέτη στερούνταν ομάδων ελέγχου, εξίσωνε την ολοκλήρωση της παρακολούθησης ενός βίντεο με την απόλαυσή του και δεν καθόρισε ποτέ το σημείο αναφοράς με το οποίο συγκρινόταν η εγκεφαλική δραστηριότητα, η οποία υποτίθεται ότι είχε αλλοιωθεί από τη χρήση βίντεο.

ΟΙ ΕΡΕΥΝΕΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΚΟΜΑ ΠΟΛΛΕΣ ΚΑΙ ΕΚΤΕΝΕΙΣ, ΟΜΩΣ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΕΙΧΝΟΥΝ ΟΤΙ ΤΑ ΑΛΛΕΠΑΛΛΗΛΑ REELS ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗ ΜΝΗΜΗ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΟΤΑΤΑ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΔΙΑΣΠΑΣΗ.

Είναι σπάνιες, λοιπόν, οι αξιόπιστες μελέτες πάνω σε αυτό το θέμα, πάντως οι λίγες που υπάρχουν συγκλίνουν με αυτή την αίσθηση που έχουμε όλοι μας έπειτα από αυτό το «κάψιμο» στα reels: Ερευνητές από Πανεπιστημίου του Μπρίστολ, για παράδειγμα, κατέληξαν πέρυσι στο συμπέρασμα ότι η συνεχής εναλλαγή πλαισίου –εγγενές χαρακτηριστικό των reels– ενδέχεται να υποβαθμίζει τη «μελλοντική μνήμη», δηλαδή την ικανότητα να ανακαλούμε κάτι που έχουμε σκοπό να κάνουμε.

Η Caty Enders, υποψήφια διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο του Νέου Μεξικού, διαπίστωσε επίσης ότι οι φοιτητές που χρησιμοποιούσαν το TikTok πολλές ώρες αντιμετώπιζαν περισσότερα προβλήματα τόσο με τη μνήμη εργασίας (τις πληροφορίες που χρειάζεται κανείς για μια δεδομένη στιγμή) όσο και με την επεισοδιακή μνήμη (που αποθηκεύει σημαντικά προσωπικά γεγονότα του παρελθόντος).

Τέλος, μελέτη του 2024, η οποία διεξήχθη στο Πανεπιστήμιο Sigmund Freud της Αυστρίας, έδειξε ότι οι συμμετέχοντες που ανέφεραν ότι παρακολουθούσαν βίντεο μικρής διάρκειας για περισσότερες από τέσσερις ώρες την ημέρα παρουσίαζαν νευρολογική δραστηριότητα που υποδηλώνει γνωστική ανωμαλία.

Οι παραπάνω μελέτες είναι μικρής κλίμακας, οπότε τα ευρήματά τους θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με κάποια επιφύλαξη, πάντως δεν είναι λίγοι οι ψυχολόγοι και νευροεπιστήμονες που έχουν υποστηρίξει ότι τα βίντεο μικρής διάρκειας πιθανότατα έχουν μια ιδιαίτερα ισχυρή και επικίνδυνη επίδραση, καθώς η συνεχής ροή ασύνδετων μεταξύ τους θεμάτων και έντονων οπτικών ερεθισμάτων προκαλεί υπερδιέγερση, ενώ παράλληλα δεν υπάρχει ανώτατο όριο στον χρόνο που μπορεί να αφιερώσει κανείς σε αυτά.

iStock

Δεν έχει, ωστόσο, διευκρινιστεί αν οι αρνητικές επιπτώσεις αυτών των βίντεο οφείλονται σε αυτό που κάνουν στον εγκέφαλο ή στο γεγονός ότι ο χρόνος σε αυτά περιορίζει άλλες υγιείς συνήθειες, όπως ο ύπνος. Σε κάθε περίπτωση, οι ειδικοί τονίζουν πως οτιδήποτε κάνουμε καθημερινά για πολλή ώρα, κάποια στιγμή θα φτάσει να έχει επίδραση στον εγκέφαλό μας.

Το ερώτημα είναι: θα ασχοληθούν κάποια στιγμή οι επιστήμονες και οι κυβερνήσεις σοβαρά με τις επιπτώσεις των reels στον εγκέφαλο; Ή θα παραμείνουμε με αυτή τη διάχυτη και ασαφή αίσθηση του brain rotting, χωρίς χειροπιαστές αποδείξεις;

Ο Luiz Pessoa, νευροεπιστήμονας στο Πανεπιστήμιο του Maryland, μιλώντας πάντως σε άρθρο για τις αδυναμίες της πρόσφατης μελέτης του Πανεπιστημίου Zhejiang, πιστεύει ότι βρισκόμαστε σαφώς αντιμέτωποι με μια «επιδημία διάσπασης προσοχής», παρά την περιορισμένη κατανόηση του φαινομένου από την επιστημονική κοινότητα.

Όπως είπε, ο ίδιος και η έφηβη κόρη του παρακολουθούν συχνά βίντεο με τις καλύτερες στιγμές των αγώνων της Formula 1 και, την ώρα που το κάνουν, εκείνη κοιτάζει παράλληλα το κινητό της. «Είναι προφανές ότι επιδιδόμαστε σε ταυτόχρονη εκτέλεση πολλαπλών, τριπλών ή και τετραπλών εργασιών, με τρόπους που δεν συνέβαιναν πριν από τουλάχιστον 20 ή 30 χρόνια».

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς νευροεπιστήμονας για να υποψιαστεί ότι υπάρχουν όρια στο πόσο μπορεί να καταπονηθεί ο εγκέφαλος προσπαθώντας να διαχειριστεί τόσα πολλά ταυτόχρονα.