ΜΙΑ ΒΟΛΤΑ ΣΤΙΣ ΣΤΟΕΣ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΠΟΥ ΑΞΙΖΕΙ ΝΑ ΚΑΝΕΙΣ ΚΙ ΕΣΥ

Οι στοές της Αθήνας κρύβουν ιστορίες μιας πόλης που αλλάζει με γρήγορους ρυθμούς. Ας μην εγκαταλείψουμε, λοιπόν, αυτούς τους χώρους συλλογικής μνήμης.

Έχω μεγάλη αδυναμία στις στοές των πόλεων. Δεν είναι μόνο η αρχιτεκτονική τους που παρουσιάζει ενδιαφέρον, αλλά και το παρελθόν τους, οι ιστορίες των ανθρώπων που πέρασαν από εκεί. Την ίδια στιγμή, με στενοχωρεί η εγκατάλειψη που βιώνουν πολλές από αυτές σήμερα, με τα άδεια καταστήματα τα οποία πολλαπλασιάζονται και την ησυχία που κυριαρχεί.

Με αφορμή τον αρχιτεκτονικό περίπατο «Διασχίζοντας τις στοές της Αθήνας», που διοργανώνει το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, βρεθήκαμε με την Ειρήνη Πυρπάσου, υπεύθυνη Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και της συγκεκριμένης ξενάγησης, και μεταξύ άλλων συζητήσαμε για την ανάγκη να παραμείνουν οι χώροι αυτοί ζωντανά κομμάτια της ζωής της πόλης.

– Τι σας έκανε να επιλέξετε τις στοές ως θέμα ενός αρχιτεκτονικού περιπάτου; Τι μας λένε για την Αθήνα που ίσως δεν βλέπουμε περπατώντας στους δρόμους της;

Το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς έχει ως βασικό στόχο τη διάσωση και ανάδειξη της υλικής και άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Στο πλαίσιο αυτό, το εκδοτικό του έργο περιλαμβάνει σημαντικές μελέτες για την αρχιτεκτονική, ενώ οι αθηναϊκές στοές αποτελούν ένα ιδιαίτερο κομμάτι αυτής της κληρονομιάς, καθώς συνδέονται άμεσα με τη διαμόρφωση της αστικής ταυτότητας της πόλης.

Η επιλογή τους ως θέμα ενός αρχιτεκτονικού περιπάτου δεν αφορά, όμως, μόνο την αρχιτεκτονική τους αξία. Είναι εξίσου σημαντικό να ανασύρουμε από τη λήθη τις ανθρώπινες ιστορίες που συνδέθηκαν με αυτούς τους χώρους: τους ανθρώπους που εργάστηκαν εκεί, τα επαγγέλματα που αναπτύχθηκαν και τις μικρές ιστορίες που άφησαν το αποτύπωμά τους στην πόλη. Πολλές από αυτές τις ιστορίες παραμένουν σήμερα αόρατες. Κι, όμως, με έναν παράδοξο τρόπο, εξακολουθούν να είναι ζωντανές μέσα στην απουσία τους.

Dimitris Kapantais / SOOC

– Οι στοές δεν είναι μόνο κτίρια, είναι και χώροι όπου έζησαν άνθρωποι. Υπάρχει κάποια ιστορία ανθρώπου που συνδέεται με μια αθηναϊκή στοά και σας έχει μείνει στο μυαλό;

Μια χαρακτηριστική περίπτωση είναι η Στοά Νικολούδη, που συνδέει την οδό Σταδίου με την οδό Πανεπιστημίου. Η στοά αυτή δεν ήταν απλώς ένα έργο που σχεδίασε ο μεγάλος αρχιτέκτονας Αλέξανδρος Νικολούδης. Είναι μια στοά που συνδέθηκε με την προσωπική του ζωή, καθώς ο ίδιος διέμενε στον τελευταίο όροφο μέχρι τον θάνατό του, το 1944.

ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ, Η ΣΤΟΑ ΥΠΗΡΞΕ ΣΥΜΒΟΛΟ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΔΟΥ. ΑΥΤΟ, ΟΜΩΣ, ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΣΕ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ ΜΙΑ ΔΙΑΡΚΗ ΑΠΑΙΤΗΣΗ: ΤΟ ΚΑΙΝΟΥΡΙΟ ΝΑ ΞΕΠΕΡΝΑ ΣΥΝΕΧΩΣ ΤΟ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟ.

– Κάποιες στοές παραμένουν ζωντανές, ενώ άλλες έχουν χάσει μεγάλο μέρος της παλιάς τους δραστηριότητας. Τι έχει αλλάξει στην πόλη και στη ζωή των Αθηναίων και τις έχει επηρεάσει;

Οι στοές δεν μπορούν να αποσυνδεθούν από το πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργούν και αυτό το πλαίσιο έχει μεταβληθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες. Η οικονομική κρίση, που επηρέασε βαθιά το ιστορικό κέντρο της Αθήνας, και στη συνέχεια η περίοδος της πανδημίας, με τις αλλαγές που έφερε στην καθημερινότητα, στην κατανάλωση και στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε την πόλη, δοκίμασαν ιδιαίτερα τη λειτουργία τους.

Υπάρχει, εδώ, μια ενδιαφέρουσα αντίφαση. Από τη γέννησή της, η στοά υπήρξε σύμβολο νεωτερικότητας και προόδου. Αυτό, όμως, δημιουργούσε ταυτόχρονα μια διαρκή απαίτηση: το καινούριο να ξεπερνά συνεχώς το προηγούμενο. Έτσι, νέες μορφές εμπορίου, νέες καταναλωτικές συνήθειες, νέες χρήσεις και νέοι τρόποι οργάνωσης της πόλης έρχονταν διαρκώς να αντικαταστήσουν τους προηγούμενους.

– Τι χάνουμε όταν ένας τέτοιος χώρος αδειάζει από τους ανθρώπους του, ακόμη κι αν το κτίριο παραμένει όρθιο;

Χρειάζεται να κάνουμε τη διάκριση ανάμεσα στη διατήρηση του κτιρίου και στη διατήρηση της ζωής του χώρου. Η προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς των στοών δεν σημαίνει να μετατρέψουμε τη στοά σε ένα «σκηνικό» του παρελθόντος, να τις διατηρήσουμε ως μουσειακά κελύφη. Οι στοές μπορούν να επανανοηματοδοτούνται μέσα σε ένα ζωντανό παρόν, ώστε να συνεχίζουν να φιλοξενούν ανθρώπους, χρήσεις και νέες ιστορίες.

Με αυτή την έννοια, μια ιστορική στοά μπορεί να λειτουργεί ως ένα ζωντανό παλίμψηστο, πάνω στα ίχνη του παρελθόντος να γράφονται διαρκώς νέες εμπειρίες, χωρίς να σβήνονται οι προηγούμενες.

Eurokinissi

– Τι εννοούμε όταν μιλάμε για «προστασία»; Η τουριστική εμπορευματοποίηση ενός τέτοιου χώρου μπορεί να θεωρηθεί είδος προστασίας;

Αυτό που έχει νόημα είναι η επαναξιοποίηση των στοών με τρόπο που να ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες των κατοίκων και να τις επανεντάσσει στη σύγχρονη ζωή. Η διατήρηση της αυθεντικότητας και της ταυτότητάς τους είναι, τελικά, αυτό που τις κάνει ενδιαφέρουσες και για τους επισκέπτες. Όταν ένας χώρος παραμένει αυθεντικός και ζωντανός, δεν χρειάζεται να «σκηνοθετηθεί» για να αποκτήσει αξία.

ΟΤΑΝ ΕΝΑΣ ΧΩΡΟΣ ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ ΑΥΘΕΝΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΖΩΝΤΑΝΟΣ, ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΝΑ «ΣΚΗΝΟΘΕΤΗΘΕΙ» ΓΙΑ ΝΑ ΑΠΟΚΤΗΣΕΙ ΑΞΙΑ.

– Αν κάποιος έχει χρόνο μόνο για μια σύντομη βόλτα στο κέντρο της Αθήνας, ποιες τρεις στοές θα του προτείνατε να επισκεφτεί και γιατί;

Αρχικά, τη Στοά Ανατολής (Αριστείδου 12), της οποίας χαρακτηριστικό στοιχείο είναι το θαυμάσιο εσωτερικό ακάλυπτο αίθριο που διαθέτει.

Έπειτα, τη Στοά Λυκούργου (Πειραιώς 1), όπου από το 1973 υπάρχει το βιβλιοχαρτοπωλείο Υδρόγειος, το οποίο κρατά στην πλάτη του το εμπόριο του ταλαιπωρημένου ιστορικού κέντρου.

Τέλος, τη Στοά Ορφανίδου (Σταδίου 39). Εκεί, πολλά χρόνια πριν μπουν στη ζωή μας οι ηλεκτρονικές παραγγελίες, οι νέοι περίμεναν υπομονετικά στα σκαλιά που οδηγούσαν στο υπόγειό της για να αγοράσουν τζιν από τα θρυλικά τζινάδικα της εποχής.

Eurokinissi

– Υπάρχει κάποια στοά που ακόμη και σήμερα σας κάνει να σταματάτε και να κοιτάζετε γύρω σας;

Δεν μπορώ να θυμηθώ ποια ήταν η πρώτη μου ανάμνηση από μια αθηναϊκή στοά. Είναι, όμως, πάντα εκεί παραταγμένες στην Πανεπιστημίου και στη Σταδίου για να μου προσφέρουν καταφύγιο στη βροχή και να συγχωρούν την αμέλειά μου, αφού σχεδόν ποτέ δεν κουβαλώ μαζί μου ομπρέλα.