ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΗΜΕΡΑ; ΜΙΑ ΠΑΡΕΑ ΟΓΔΟΝΤΑΡΗΔΩΝ ΜΑΣ ΑΝΟΙΞΕ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΤΗΣ

Μια Κυριακή στο Ζάππειο, παρέα με τον 80χρονο μπαμπά μου και τους φίλους του, μιλήσαμε για το τι σημαίνει σήμερα Τρίτη Ηλικία. Τι σου δίνει, άραγε, χαρά και ενέργεια σε αυτή την περίοδο της ζωής και τι σκέφτεσαι για το μέλλον;

«Το ότι η μνήμη των γερόντων χάνεται για πράγματα ανούσια, αλλά πολύ σπάνια μάς προδίδει για ό,τι πράγματι μας ενδιαφέρει, είναι θρίαμβος της ζωής». Είναι Κυριακή 10:00 το πρωί και o παραπάνω στίχος του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μαρκές (από το βιβλίο του «Οι δύστυχες πουτάνες της ζωής μου») παίζει σε λούπα στο μυαλό μου.

Τα εξωτερικά τραπεζάκια της Αίγλης Ζαππείου λούζονται από έναν ευχάριστο φθινοπωρινό ήλιο. Γύρω από ένα κάπως πιο σκιερό, κάθεται μια παρέα ηλικιωμένων. Πιστοί στο μηνιαίο ραντεβού τους, οι πέντε άντρες –ανάμεσά τους και ο μπαμπάς μου– έχουν μια πανίσχυρη κοινή μνήμη να λειτουργεί σαν το λιμάνι στο οποίο, ενίοτε με δικαιολογημένες απουσίες, πάντα θα επιστρέφουν: τα σχολικά τους χρόνια στο 5ο Γυμνάσιο Αρρένων Αθηνών. Τη συγκεκριμένη Κυριακή, όμως, ήμουν κι εγώ εκεί.

Όταν πήγαινα εγώ στο Γυμνάσιο ηλικιωμένο μου φαινόταν οποιοδήποτε άτομο πάνω από σαράντα. Τα δε ογδόντα με παρέπεμπαν στο τέλος της ζωής. Έχοντας πλέον περάσει τα σαράντα, συνειδητοποιώ πως αυτά όχι μόνο μοιάζουν με το κατώφλι μιας νέας ζωής, αλλά και πως τα ογδόντα μπορούν να είναι το απόσταγμα των σημαντικότερων στιγμών που η ζωή αυτή έχει να σου προσφέρει.

Συνειδητοποιώ πως αυτό που πραγματικά με τρόμαζε κάποτε με την Τρίτη Ηλικία είναι η ανημποριά με την οποία η κοινωνία την έχει συνδέσει. Όμως εδώ, απέναντί μου, αυτή την Κυριακή και πολλές ακόμα που θα έρθουν, κάθεται η ζωντανή απόδειξη πως τα ογδόντα δεν ορίζονται μόνο από τις δυσκολίες του γήρατος –εξάλλου κάθε εποχή στη ζωή του ανθρώπου έχει τις δικές της, διαφορετικές δυσκολίες–, αλλά και από ορισμένα ζηλευτά πλεονεκτήματα, όσο υπερβολικό κι αν ακούγεται αυτό.

Δεν ζουν πια όλοι οι παλιοί συμμαθητές του μπαμπά μου. Και από αυτούς που ζουν δεν είναι όλοι αρκετά υγιείς και ακμαίοι, ώστε να δηλώνουν παρουσία στις τακτικές συναντήσεις της παρέας. Όμως –θες επειδή το προσδόκιμο ζωής ρεαλιστικά έχει αυξηθεί, θες επειδή παράλληλα είναι πιο αποτελεσματικός και ο τρόπος που αντιμετωπίζονται σήμερα τα προβλήματα υγείας– ανάμεσα σε αυτούς τους γλυκύτατους ογδοντάρηδες που έχω τη χαρά να γνωρίζω, υπάρχει ένας που μόλις μετακόμισε στις Σέρρες με τη γυναίκα του για μια νέα αρχή, ένας άλλος που απολαμβάνει ακόμα να κάνει ιστιοπλοΐα με τον σαραντάχρονο γιο του, και αυτός που οδήγησε πρόσφατα έξι ώρες μέσα σε ένα διήμερο για να μαζέψει ρόδια από το κτήμα του, να τα καθαρίσει και να μου τα φέρει. (Ναι, αναφέρομαι στον μπαμπά μου).

Σε τίποτα, λοιπόν, δεν θυμίζει η γενιά των σημερινών 80ρηδων τους ηλικιωμένους που ως παιδί είχα στο μυαλό μου. Και, δεδομένου ότι το προσδόκιμο ζωής θα συνεχίσει αυξάνεται, νομίζω ότι έχει πολύ νόημα να γνωρίζουμε τι σημαίνει να είσαι ογδόντα (και καλά στην υγεία σου) σήμερα. Τι σου δίνει ενέργεια σε αυτή την ηλικία; Ποια είναι η καλύτερη στιγμή της ημέρας σου; Τι αναπολείς από το παρελθόν και πώς σκέφτεσαι τη ζωή σου στο μέλλον;

Δεν σας κρύβω ότι οι απαντήσεις των... Baby Boomers παρακάτω όχι μόνο με συγκίνησαν, αλλά και μου έμαθαν ότι η Τρίτη αλλά και η Τέταρτη Ηλικία, με αρκετή τύχη και περισσότερη θέληση, μπορεί να είναι ευλογία. Και μια μοναδική ευκαιρία για μια γεμάτη, δημιουργική ζωή.

Η καθημερινότητα στα ογδόντα: Καλές και δύσκολες στιγμές

«Κάθε μέρα είναι μια μικρή ζωή»

Το πρώτο που ζήτησα από τους πέντε φίλους ήταν να μου μιλήσουν για την καλύτερη και τη χειρότερη στιγμή της ημέρας τους. Ομολογώ πως γλαφυρότερη ήταν η απάντηση του κ. Δημήτρη που υπογράμμισε την αξία της συντροφικότητας και της οικογένειας: «Ο ερχομός της νέας μέρας με αναζωογονεί! Το σύμπαν μού κλείνει το μάτι και μου υπόσχεται τη συνέχεια στην ύπαρξη. Είναι σαν να δίνεται μία υπόσχεση ότι έχω να περιμένω κι άλλες χαρές και εγώ καλούμαι να προλάβω να ολοκληρώσω όσα δεν πρόλαβα τη χθεσινή μέρα: να τρέξω για μικρές εξυπηρετήσεις των παιδιών μου, να ολοκληρώσω επισκευές και εκκρεμότητες που πάντα υπάρχουν σε ένα ιστιοπλοϊκό που εδώ και 33 χρόνια συντηρώ μάλλον, παρά ταξιδεύω με αυτό, να συνεχίσω την ανάγνωση του βιβλίου μου, ή να δω τη συνέχεια μίας σειράς που ξεκινήσαμε να βλέπουμε με τη Φανή, τη σύζυγό μου. Βέβαια η πρώτη μου κίνηση το πρωί είναι να ετοιμάσω το καφεδάκι μας για να το πιούμε μαζί και να… τα πούμε!»

Ουσιαστικές ήταν και οι απαντήσεις του κ. Χρήστου που νιώθει ευλογημένος όταν ξυπνά και βεβαιώνεται πως δεν πονάει κάπου και του κ. Στάθη που χαίρεται με τη «διαπίστωση ότι οι ζωτικές μου λειτουργίες είναι σε καλή σχετικά κατάσταση, τηρουμένων των… ηλικιακών αναλογιών και ότι είμαι έτοιμος να υπηρετήσω και να απολαύσω την καθημερινότητά μου την αγία, όπως μου αρέσει να την αποκαλώ. Ας μην ξεχνάμε ότι κάθε μέρα είναι μια μικρή ζωή!»

«Θα το ξεπεράσουμε κι αυτό, όπως τόσα άλλα που συναντήσαμε στη ζωή μας»

Η οπτική που έχουν για τη ζωή όλοι τους είναι αισιόδοξη, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν τους χαλούν τη μέρα οι άσχημες ειδήσεις, π.χ. από την πρωινή ενημέρωση με τις εξελίξεις που «συνθέτουν μια δυστοπική εικόνα σκληρής, αποτρόπαιας και εξαιρετικά ταραγμένης εποχής!», όπως μου λέει ο κ. Στάθης, μέχρι τα δυσάρεστα νέα που σχετίζονται με αγαπημένα πρόσωπα.

Πάνω σε αυτά ο κ. Δημήτρης απαντά πως «όταν έρχεται κάτι σοβαρό, π.χ. μία αναποδιά, μία σοβαρή ασθένεια ή μία άσχημη είδηση σκέφτομαι το… μη χειρότερο. Λέω: θα το ξεπεράσουμε και αυτό, όπως τόσα άλλα που συναντήσαμε στη ζωή μας».

Για τον μπαμπά μου, τον Βασίλη, πάντως η χειρότερη στιγμή της ημέρας του είναι όταν δεν ξέρει ή δεν έχει τι να κάνει.

Τι δείχνει αυτό; Ότι οι άνθρωποι στα ογδόντα μπορούν ακόμα να είναι γεμάτοι ενέργεια! Πού τη βρίσκουν; Στην κοινωνικοποίηση, την αίσθηση ότι έχουν ακόμα πολλά να προσφέρουν και βέβαια… στα εγγονάκια τους!

«Εγώ μετράω τις καλημέρες που θα εισπράξω, ειδικά από του νέους, βγαίνοντας κάθε πρωί από το σπίτι για την καθιερωμένη βόλτα! Αυτό μου δίνει ζωή και με εμπνέει!» μου λέει ο κ. Χρήστος. «Ο αισιόδοξος χαρακτήρας μου και η αγάπη μου για την οικογένειά μου. Η επικοινωνία με τους φίλους, η αίσθηση ότι μπορώ ακόμη και σε αυτή την ηλικία να νοιάζομαι και όπου μπορώ να συνδράμω», απαντά ο κ. Δημήτρης.

Ο κ. Στάθης «φορτίζειτις μπαταρίες του» με το εγγονάκι του, το οποίο παραλαμβάνει από το σχολείο κάθε μεσημέρι: «Η τρυφερή αγκαλιά, η αφήγηση των… κατορθωμάτων του, το κελαριστό του γέλιο, είναι που μου προκαλούν αισθήματα ανείπωτης χαράς και ευλογίας!»

«Ο ΕΡΧΟΜΟΣ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΡΑΣ ΜΕ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΕΙ! ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΜΟΥ ΚΛΕΙΝΕΙ ΤΟ ΜΑΤΙ ΚΑΙ ΜΟΥ ΥΠΟΣΧΕΤΑΙ ΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ».

Κοιτάζοντας το παρελθόν

«Δεν θα πείραζα ούτε ένα βοτσαλάκι από την παραλία της ζωής μου»

Στα σαράντα πολλά βράδια χάνεις τον ύπνο σου αναμασώντας αυτά που θα έπρεπε να είχες κάνει ή να είχες πει διαφορετικά σε στιγμές του παρελθόντος – σε «τρώνε» άραγε τέτοιες σκέψεις για όσα έπρεπε να είχες κάνει διαφορετικά στο παρελθόν, και στα ογδόντα; Οι απαντήσεις των πέντε φίλων με εξέπληξαν:

«Δεν θα άλλαζα τίποτα κοιτάζοντας πίσω», μου λέει ο κ. Χρήστος. «Όλη μας η ζωή, όπως τη ζήσαμε, έτσι έπρεπε να γίνει. Αυτό ήταν το κισμέτ, η μοίρα». Το ίδιο απαντά και ο Βασίλης, λέγοντας πως ίσως άλλαζε κάποιες συμπεριφορές του. Αλλά και ο κ. Δημήτρης, συμπληρώνει: «Όπως όλοι γνωρίζουμε στην υπαρξιακή μας διαδρομή, βιώνουμε καλές και λιγότερο καλές στιγμές, ωστόσο, αν κοιτούσα πίσω, στην μακρά πλέον πορεία μου θα μπορούσα με βεβαιότητα να πω ότι είμαι ικανοποιημένος και ότι δεν θα πείραζα ούτε ένα βοτσαλάκι από την παραλία της ζωής μου!»

Θέλετε και μία πιο «προχωρημένη» απάντηση που άκουσα από τον κ. Γιώργο; «Αν μπορούσα να αλλάξω κάτι στη ζωή μου θα έλεγα ότι επαγγελματικά θα ακολουθούσα τον ακαδημαϊκό χώρο, γιατί ένεκα χαρακτήρα μού αρέσει να βλέπω το μέλλον και να προβληματίζομαι, παρά να ασχολούμαι με τα τετριμμένα της καθημερινότητας. Με άλλα λόγια “βλέπω” καταστάσεις στο μέλλον, με βάση τις εμπειρίες του παρελθόντος».

Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει πως δεν θα έδιναν κάποιες συμβουλές στον 40χρονο εαυτό τους, με κυριότερη να τον φροντίζουν λίγο παραπάνω:

«Χρήστο, συγκρατήσου λίγο… πιο ήρεμα. Πρόσεξε λίγο και τον εαυτό σου, μη θυσιάζεσαι για το τίποτα» ή «Νομίζω ότι θα του έλεγα να αφιερώσει λίγο περισσότερο χρόνο στην οικογένειά του. Θα αφιέρωνα περισσότερες Κυριακές στα παιδιά», λέει ο κ. Δημήτρης.

Ενώ ο κ. Γιώργος θα συμβούλευε τον σαραντάχρονο εαυτό του «να μη λέει πολλά». Όπως μου εξηγεί, «αυτό μου έχει στοιχήσει στη ζωή μου, γιατί πολλοί το εκμεταλλεύτηκαν, με αποτέλεσμα παρά τις γνώσεις και την εμπειρία και με αυτά που μπορούσα να προσφέρω στη δουλειά μου, δεν κατάφερα να έχω ανάλογη εξέλιξη στην ιεραρχία».

«Προσπάθησε να αγαπάς αυτό που κάνεις», είναι η συμβουλή του μπαμπά μου στον σαραντάχρονο εαυτό του. Η ζωή έμαθε τον κ. Δημήτρη πως «τίποτε δεν είναι δεδομένο, για όλα καλούμαστε να παλέψουμε, αλλά και όταν κλείνει μία πόρτα ανοίγει κάποια άλλη. Φτάνει εμείς να είμαστε έτοιμοι να την αναγνωρίσουμε και να εκτιμήσουμε την ευκαιρία που έχουμε μπροστά μας».

«ΞΕΡΩ ΟΤΙ ΠΛΕΟΝ Ο ΧΡΟΝΟΣ ΜΠΡΟΣΤΑ ΜΟΥ ΕΞΑΝΤΛΕΙΤΑΙ ΚΑΙ ΓΙ' ΑΥΤΌ ΘΕΛΩ ΝΑ ΑΠΑΛΛΑΓΩ ΑΠΟ ΕΓΩΙΣΜΟΥΣ, ΜΕΜΨΙΜΟΙΡΙΕΣ, ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΕΣ».

Τελικά, είναι τόσο χάλια να είσαι ογδόντα;

Στην ερώτηση αυτή όλοι τους επαναστάτησαν!

«Καθόλου χάλια δεν είναι!» μου είπε ο κ. Δημήτρης. «Ίσα ίσα που δεν προλαβαίνω να κάνω όσα θέλω την κάθε μέρα. Αισθάνομαι τυχερός που είμαι πλέον ογδόντα ετών και με σχετικά καλή υγεία. Παρ’ όλα αυτά, ξέρω ότι πλέον ο χρόνος μπροστά μου βαίνει μειούμενος, εξαντλείται, και γι’ αυτό θέλω να απαλλαγώ από εγωισμούς, μεμψιμοιρίες, ανασφάλειες.

»Λέω ανασφάλειες, διότι οι οικονομικές συνθήκες που βίωσε η χώρα μας με την οικονομική κρίση και την πτώχευση, υποβάθμισαν πολύ το βιοτικό επίπεδο όλων μας και ιδιαίτερα των συνταξιούχων. Περιμένω από τις κυβερνήσεις να αναγνωρίσουν ότι από τους συνταξιούχους κλάπηκε σημαντικό μέρος, ακόμη και το 50% των συντάξιμων αποδοχών τους, και να αναβαθμίσουν την οικονομική μας θέση, που πλέον μόνο περήφανα γηρατειά δεν εξασφαλίζει».

Για τον κ. Στάθη τα χρόνια αυτά «μόνο ως ευλογία και ως άθροισμα εμπειριών μπορούν να εκληφθούν που, με συνετή διαχείριση, μάς δίνουν τη δύναμη να αντιπαλέψουμε της κατιούσας τις… ανηφοριές».

Για τον κ. Γιώργο η ζωή στα ογδόντα είναι, όπως μου λέει, πολύ ευχάριστη: «Ζω αρμονικά με τη γυναίκα μου, έχω πολύ καλή σχέση με τα δύο μου παιδιά και τα εγγόνια μου, που με υπεραγαπούν και με τα οποία μιλάω συνέχεια, ακούω τα προβλήματά τους και προσπαθώ να τα βοηθήσω. Τονίζω το γεγονός ότι αυτή στιγμή ασχολούμαι με τα "σενάρια προοπτικής – foresight scenarios" και το πώς αυτά δημιουργούνται, και μεταφράζω τα σχετικά έγγραφα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το πώς θα είναι ο κόσμος το 2040. Αυτό δίνει νόημα στα ογδόντα μου».

«Κι εσύ, μπαμπά, πώς νιώθεις που είσαι 80;» τον ρώτησα. Για να μου απαντήσει γελώντας: «Ξαφνιασμένος!»

Η επόμενη μέρα

«Εύχομαι να με θυμούνται σαν έναν καλό άνθρωπο»

Λοιπόν, ακούστε τώρα κάτι ενδιαφέρον που συνέβη στο σημείο αυτό, καθώς η κουβέντα μας όδευε προς το τέλος. Πήρα το θάρρος –αφού τους άκουσα να μου μιλούν με νοσταλγία, συμφιλιωμένοι με το παρελθόν και με ενθουσιασμό για το παρόν– να τους καλέσω να προβλέψουν το μέλλον.

Τους έκανα, λοιπόν, κάποιες δύσκολες ερωτήσεις, όπως π.χ. αν έχουν σκεφτεί πώς θα ήθελαν να είναι η ζωή τους όταν δεν θα μπορούν πια να πηγαίνουν για καφέ στο Ζάππειο, όταν δεν θα μπορούν να ζουν αυτόνομα. Και διαπίστωσα πως απέφυγαν να απαντήσουν. Μόνο ο κ. Γιώργος είχε το θάρρος να μου πει: «Στην περίπτωση ακραίας ανημποριάς, αν δεν μπορώ να αυτοεξυπηρετούμαι, προτιμώ να μη ζω!»

Πρόκειται, πράγματι, όπως έχουμε συζητήσει στο παρελθόν με τη γηρίατρο Δρ. Ευρυδίκη Κραββαρίτη, για την πιο δύσκολη –αν και αναγκαία– σκέψη για έναν ηλικιωμένο που κάπως πρεσβυωπικά κοιτάζει μια αναπόφευκτη πραγματικότητα του εγγύς μέλλοντος, χωρίς αυτό την ίδια ώρα να σημαίνει ότι στα ογδόντα δεν έχει κάπως συμβιβαστεί με την ιδέα του θανάτου.

Μπορεί, λοιπόν, να μην ήθελαν να μιλήσουν για τις δυσκολίες του γήρατος, όμως είχαν όλοι τους έτοιμη μια απάντηση όταν τους ρώτησα πώς θα ήθελαν να τους θυμούνται μια μέρα οι δικοί τους άνθρωποι:

«Ξέρω καλά πλέον ότι ο χρόνος κυλά γρήγορα, ότι η ζωή μας διαρκεί όσο ένα κλάσμα δευτερολέπτου και ότι εμείς, οι απλοί άνθρωποι, γινόμαστε μία ανάμνηση για τα παιδιά μας και ίσως αν προλάβουμε για τα εγγόνια μας. Θα θυμούνται την αύρα μας, την αγάπη που τους χαρίσαμε, τις αρετές μας και τις παραξενιές μας. Άρα,  θέλω-δεν θέλω, θα θυμούνται την εντιμότητά μου, την εργατικότητά μου, την επιδεξιότητά μου στα μαστορέματα, το ότι ποτέ δεν άφησα κάτι για αργότερα, τις γκρίνιες μου και τα πειράγματά μου», μου είπε ο κ. Δημήτρης.

«Σαν έναν γέροντα που θα τους δίνει "από ψηλά" οδηγίες και θα τους "ανοίγει δρόμους" στη ζωή τους. Θα ζήσουν τις εξελίξεις τα εγγόνια μου και θα λένε "το είπε ο παππούς μας". Το πρόβλημα είναι ότι αυτό που θα επιθυμούσα, δεν το βλέπω να γίνεται. Αυτά που γράφονται στα σενάρια προοπτικής είναι εντελώς διαφορετικά από αυτά που συνέβησαν στο παρελθόν, γιατί οι εξελίξεις είναι ραγδαίες, πράγμα που με προβληματίζει. Mε άλλα λόγια η προσπάθεια να προβλέψεις τον κόσμο του μέλλοντος θυμίζει το γνωστό σλόγκαν "οι προηγούμενες αποδόσεις δεν σημαίνει ότι θα υπάρξουν και στο μέλλον". Σύμφωνα με μελέτες του OECD (The Organization for Economic Co-operation and Development), το προσδόκιμο ζωής θα ξεπεράσει τα 100, πράγμα που διαμορφώνει άλλες καταστάσεις για τη ζωή μας», συνέχισε ο κ. Γιώργος, που –γνήσιο επιστημονικό μυαλό– κοιτάζει πάντα τη μεγαλύτερη εικόνα.

«Εύχομαι να με θυμούνται σαν έναν καλό άνθρωπο», μου είπε ο μπαμπάς μου κλείνοντας, με τον κ. Στάθη να συμπληρώνει «σαν έναν σωστό άνθρωπο, σε μια λάθος εποχή!»