ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΜΠΙΣΤΕΥΕΣΑΙ ΤΟ ΕΝΣΤΙΚΤΟ ΣΟΥ; ΤΙ ΚΡΥΒΕΤΑΙ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟ «GUT FEELING»

Μερικές φορές το ένστικτο σε προειδοποιεί πριν προλάβεις να καταλάβεις το γιατί. Άλλες, πάλι, μπορεί να σε παρασύρει. Τι συμβαίνει πραγματικά στο σώμα και τον εγκέφαλο όταν βιώνουμε τα gut feelings και πότε να τα εμπιστευτούμε;

Γνωρίζεις κάποιον για πρώτη φορά και, χωρίς να μπορείς να εξηγήσεις πώς και γιατί, κάτι πάνω του δε σου κολλάει, σε κάνει να νιώθεις άβολα. Μπορεί όμως και να σου βγάλει κάτι θετικό, τόσο που δεν διστάζεις να τον πλησιάσεις και να τον εμπιστευτείς. Αντίστοιχα, ένα εσωτερικό καμπανάκι μπορεί να χτυπήσει σε περιπτώσεις κρίσιμων αποφάσεων, όταν δεν έχεις τον χρόνο ή τις πληροφορίες να κάνεις υπολογισμούς και πρέπει να ενεργήσεις άμεσα. Να το «ακούσεις» ή μήπως αυτό που αποκαλούμε ανά περίσταση ένστικτο, διαίσθηση ή ενόρμηση, απλώς δεν υπάρχει;

Στα αγγλικά λέγεται gut feeling και παραπέμπει κυριολεκτικά στο έντερο και το πεπτικό σύστημα. Το στομάχι που γεμίζει «πεταλούδες» σε κάποιο πρώτο ραντεβού ή δένεται ξαφνικά κόμπος από τον φόβο μιας λάθος επιλογής, έχει βιολογικό υπόβαθρο. Η νευρογαστρεντερολόγος στο Χάρβαντ και ερευνήτρια Trisha Pasricha, που μελετά τη σύνδεση εγκεφάλου και εντέρου, εξηγεί σε άρθρο της πως ορισμένα ερεθίσματα, όπως το στρες, μια νέα εμπειρία ή προηγούμενες αναμνήσεις, μπορούν να ενεργοποιήσουν την αμυγδαλή και άλλες περιοχές του εγκεφάλου, προκαλώντας την απελευθέρωση της εκλυτικής ορμόνης της κορτικοτροπίνης (CRH).

Η ορμόνη CRH αποτελεί βασικό μεσολαβητή της αντίδρασης στο στρες, που πυροδοτεί μέσω του πνευμονογαστρικού νεύρου μια αλληλουχία σημάτων και μπορεί να αναστείλει απότομα τη λειτουργία του στομάχου. Τα ίδια σήματα, εξηγεί, μπορούν να προκαλέσουν σπασμούς στο παχύ έντερο, «γι' αυτό και μπορεί να σε πιάσει ναυτία μαζί με ανάγκη για τουαλέτα λίγο πριν έρθει η σειρά σου να τραγουδήσεις στο καραόκε».

Επομένως, υπάρχει πράγματι σωματική αίσθηση, χωρίς να σημαίνει πως το στομάχι μάς χαρίζει μια υπερφυσική έκτη αίσθηση. Και αφού το νευροχημικό σήμα είναι αναγνωρισμένο, πότε αξίζει να το εμπιστευτούμε;

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Μήπως το ένστικτο σε ξεγελά;

Τα «έχω διαίσθηση εγώ» και «δεν με ξεγελά το ένστικτό μου», όσο εμφατικά κι αν λέγονται, δεν φαίνεται να ανταποκρίνονται πάντα στην αλήθεια. Πολλές φορές οδηγούν σε λάθος συμπεράσματα και αποφάσεις, αλλά δεν έχει σημασία· όσοι είναι απόλυτα πεπεισμένοι για το προαίσθημά τους, θα επιμείνουν πως ό,τι τους υπέδειξε είναι σωστό.

Στις διαπροσωπικές σχέσεις, για παράδειγμα, έχει αποδειχθεί ότι οι άνθρωποι που εμπιστεύονται τυφλά το ένστικτό τους είναι πιθανότερο να παρερμηνεύσουν τα συναισθήματα των άλλων, σε αντίθεση με όσους προσπαθούν να κρίνουν μέσα από ολοκληρωμένη σκέψη. Βέβαια, το ότι κάποιος μας «μπήκε στο μάτι» με το «χαίρετε», είναι πιο πιθανό να αποτελεί αντίδραση στο κοινωνικό του σήμα, βασισμένη σε παλιότερη εμπειρία ή προκατάληψη, παρά για αξιόπιστη διαίσθηση.

Το ένστικτο μπορεί να κάνει λάθη και σε άλλα περιβάλλοντα, όπως τα νοσοκομεία. Μελέτες σε γιατρούς στα τμήματα επειγόντων, οι οποίοι καλούνται διαρκώς να παίρνουν γρήγορα αποφάσεις για τη ζωή ενός ασθενούς, έχουν δείξει πως, όταν βασίζονται στο ένστικτό τους, καταλήγουν στη σωστή διάγνωση μόνο στο 54% περίπου των περιπτώσεων.

Πότε να το εμπιστευτείς;

Για τον Joel Pearson, ερευνητή στο University of New South Wales που έχει ασχοληθεί επισταμένως με το θέμα, τα προαισθήματα και τα σήματα που δίνει το σώμα έχουν χρηστική αξία. Η διαίσθηση, λέει, «είναι η μαθημένη, παραγωγική αξιοποίηση των ασυνείδητων πληροφοριών μας, ώστε να μας βοηθούν να παίρνουμε καλύτερες αποφάσεις ή να κάνουμε καλύτερες επιλογές».

Η διαφορά βρίσκεται κυρίως στο πώς και πού έχει δημιουργηθεί αυτή η γνώση. Σύμφωνα με τον Pearson, όταν έχεις μεγάλη εμπειρία σε ένα συγκεκριμένο πεδίο, ο εγκέφαλος μπορεί να έχει μάθει να αναγνωρίζει μοτίβα χωρίς να χρειάζεται κάθε φορά να τα αναλύει συνειδητά. Ένας έμπειρος πυροσβέστης, για παράδειγμα, μπορεί να αντιληφθεί γρήγορα προς τα πού θα κινηθεί μια φωτιά, επειδή έχει ζήσει ξανά και ξανά παρόμοιες καταστάσεις. Σε τέτοιες περιστάσεις, η διαίσθηση μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη.

Δεν ισχύει το ίδιο για τις περιπτώσεις λανθασμένης διαίσθησης ή «misintuition» όπως τις αποκαλεί ο Pearson, όπου οι ασυνείδητες πληροφορίες μάς οδηγούν σε λάθος κατεύθυνση. Εν προκειμένω, μπορεί να εμπλέκονται έντονα συναισθήματα, όπως το άγχος ή η υπερβολική ευφορία. Έτσι, μια φοβία θα κάνει έναν σπάνιο κίνδυνο να μοιάζει πολύ πιθανότερος απ’ όσο είναι πραγματικά, π.χ. να σου επιτεθεί καρχαρίας στη θάλασσα, ενώ μια έντονη επιθυμία μπορεί να ξεγελά για «ένστικτο».

Σε λανθασμένα προαισθήματα μπορεί να οδηγήσει και ο συνδυασμός υπερβολικής εμπιστοσύνης στη διαισθητική σκέψη και πίστης σε θεωρίες συνωμοσίας, σύμφωνα με τον ψυχολόγο Darel Cookson. Ενώ η αναλυτική σκέψη είναι συνήθως πιο αργή αλλά ακριβέστερη, η διαισθητική είναι ταχύτερη και πιο ευάλωτη σε γνωστικές προκαταλήψεις. Έτσι, μπορεί να είναι ευκολότερο να διαβάσεις κάτι και να καταλήξεις αμέσως σε ένα συμπέρασμα, αντί να εξετάσεις πιο κριτικά τις πληροφορίες.

Πώς να αξιοποιείς τη διαίσθηση χωρίς να σε παρασύρει

Τα gut feelings, λέει η Δρ. Pasricha, είναι καλύτερα να τα αντιμετωπίζουμε σαν μια πινακίδα «STOP», που προειδοποιεί ότι το σώμα αντιδρά και πρέπει να επιβραδύνουμε και να εξετάσουμε καλύτερα τι συμβαίνει. Πολλές φορές η διαίσθηση μπορεί να αποβεί σωστήρια, όπως στην περίπτωση ασθενών της που αναζήτησαν «από ένστικτο» δεύτερη ιατρική γνώμη και έτσι βρήκαν τι ταλαιπωρούσε την υγεία τους.

Για να ηρεμήσει το σώμα και να μπορέσουμε να σκεφτούμε, η Δρ. Pasricha προτείνει:

• αργές αναπνοές, με έμφαση σε μεγαλύτερη εκπνοή
• την τοποθέτηση μιας σακούλας με παγάκια ή κατεψυγμένα λαχανικά στο πρόσωπο, κρατώντας ταυτόχρονα την αναπνοή για 15 με 30 δευτερόλεπτα,

Οι τεχνικές αυτές ρίχνουν τους παλμούς και επηρεάζουν το πνευμονογαστρικό νεύρο, επιτρέποντας στο έντερο να επανέλθει στον φυσιολογικό ρυθμό.

Μετά από αυτός, μπορείς να ξαναδείς την κατάσταση με πιο καθαρό μυαλό. Έχεις παρόμοιες εμπειρίες; Επικρατεί η ψυχραιμία ή το συναίσθημα έχει πάρει τον έλεγχο; Πρόκειται για κάτι γνώριμο, όπου έχεις μάθει να αναγνωρίζεις μοτίβα ή για κάτι εντελώς καινούργιο; Και υπάρχουν στοιχεία που να στηρίζουν αυτό που νιώθεις;

Η διαίσθηση δεν χρειάζεται να ανταγωνιστεί τη λογική· μπορεί απλώς να γίνει η αφορμή για να ψάξεις λίγο περισσότερο. Αν κάτι δεν σου κολλάει, κάνε ερωτήσεις και αναζήτησε πληροφορίες. Κι αν μια απόφαση σου φαίνεται αυτονόητη πάνω στην ένταση της στιγμής, περίμενε λίγο πριν καταλήξεις σ' αυτήν. Το ένστικτο μπορεί να χτυπήσει το καμπανάκι, όμως η τελική απόφαση χρειάζεται λίγη παραπάνω δουλειά.

Βρείτε εδώ τα audio articles που είναι διαθέσιμα αυτή τη στιγμή.

Για να ακούτε τα άρθρα του OW που είναι διαθέσιμα σε ηχητική μορφή, μπορείτε να μας ακολουθήσετε σε Spotify και σε Apple Podcasts.