ΑΡΚΟΥΝ 7 ΛΕΠΤΑ ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΛΑΒΕΙΣ ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΠΡΟΩΡΟΣ ΓΑΜΟΣ ΓΙΑ ΕΝΑ ΚΟΡΙΤΣΙ ΡΟΜΑ;

Ένα ντοκιμαντέρ φωτίζει τους πρόωρους γάμους και την πρόωρη μητρότητα στις κοινότητες Ρομά στην Ελλάδα μέσα από τη φωνή μιας γυναίκας. Μιλήσαμε με τους σκηνοθέτες για την ταινία και τις προκλήσεις της.

Πίσω από τους πρόωρους γάμους και την πρόωρη μητρότητα στις κοινότητες Ρομά δεν υπάρχουν μόνο αριθμοί και στερεότυπα. Υπάρχουν κορίτσια και γυναίκες με προσωπικές ιστορίες και το δικαίωμα να αποφασίζουν για το μέλλον τους. Πώς όμως αφηγείσαι μια τόσο σύνθετη πραγματικότητα χωρίς να αναπαράγεις προκαταλήψεις ή να μιλάς εκ μέρους των ανθρώπων που αφορά;

Το επτάλεπτο ντοκιμαντέρ με τον μακροσκελή τίτλο «Όνομα: Ουρανία. Ρομά influencer μιλά για τους πρόωρους γάμους και την πρόωρη μητρότητα στις κοινότητες Ρομά στην Ελλάδα» επιχειρεί να προσεγγίσει το ζήτημα μέσα από τη ματιά μιας γυναίκας που το γνωρίζει, αποφεύγοντας να αντιμετωπίσει τις κοινότητες αυτές ως ένα ομοιογενές σύνολο. Η Ουρανία, μία από τις 20 Ρομά που εκπαιδεύτηκαν στο πλαίσιο του έργου «Δίκτυο Roma Influencers», παίρνει τον λόγο και ανοίγει μια δύσκολη συζήτηση, δίνοντας χώρο σε γυναίκες να μιλήσουν.

Το ντοκιμαντέρ προβλήθηκε στο πλαίσιο του 14ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων, το οποίο φιλοξένησε περίπου 400 ταινίες διαφορετικών ειδών και θεματικών. Με αφορμή την προβολή του, μίλησα με τους σκηνοθέτες Εύα Γιαννέλου και Σταύρο Ανδρέα Κωστάκη για τις προκλήσεις της κινηματογραφικής καταγραφής μιας ευαίσθητης κοινωνικής πραγματικότητας και την ευθύνη απέναντι στους ανθρώπους που βρίσκονται μπροστά στην κάμερα.

Πότε καταλάβατε ότι οι πρόωροι γάμοι και η πρόωρη μητρότητα στις κοινότητες Ρομά ήταν μια ιστορία που θέλατε να αφηγηθείτε κινηματογραφικά;

Η ενασχόλησή μας με το ζήτημα ξεκίνησε μέσα από μια πρωτοβουλία της ΚΛΙΜΑΚΑ ως Συντονιστή εταίρου στο έργο «Roma Influencers, βάζοντας τέλος στον κύκλο των πρώιμων γάμων και της πρώιμης μητρότητας στις κοινότητες των Ρομά». Κατά τη διάρκεια των εκστρατειών ευαισθητοποίησης και των συναντήσεών μας με γυναίκες Ρομά, συνειδητοποιήσαμε ότι πίσω από ένα ζήτημα που συχνά αντιμετωπίζεται μέσα από αριθμούς, γενικεύσεις και κοινωνικές αναλύσεις, υπάρχουν διαφορετικές προσωπικές ιστορίες.

Η Ουρανία ήταν μία από αυτές τις γυναίκες. Αυτό που μας ενδιέφερε δεν ήταν μόνο όσα είχε βιώσει, αλλά κυρίως ο τρόπος με τον οποίο επέλεγε να μιλήσει για αυτά. Δεν θέλαμε να δημιουργήσουμε ακόμη ένα ντοκιμαντέρ που θα εξηγούσε στους θεατές τι συμβαίνει στις κοινότητες αυτές. Θέλαμε να ακούσουμε έναν άνθρωπο που γνωρίζει την πραγματικότητα από μέσα και έχει κάτι δικό του να πει.

Ποια ήταν η πρώτη εικόνα που σας γεννήθηκε όταν γνωρίσατε την Ουρανία; Ποια από τις αρχικές σας εντυπώσεις άλλαξε περισσότερο όσο τη γνωρίζατε;

Αυτό που μας έκανε αρχικά εντύπωση ήταν η αμεσότητά της, ο τρόπος που μιλούσε, χωρίς να προσπαθεί να παρουσιάσει μια διαφορετική εικόνα του εαυτού της ή να πει αυτό που ενδεχομένως περιμέναμε να ακούσουμε.

Όσο τη γνωρίζαμε, αυτό που άλλαξε δεν ήταν τόσο η εικόνα που είχαμε για την ίδια, όσο η κατανόησή μας για την πολυπλοκότητα της πραγματικότητάς της. Είναι πολύ εύκολο να προσεγγίσεις έναν άνθρωπο μέσα από μια συγκεκριμένη κοινωνική ιδιότητα: γυναίκα, Ρομά, μητέρα. Όμως, κανένας άνθρωπος δεν εξαντλείται σε αυτούς τους χαρακτηρισμούς.

Η Ουρανία έχει αντιφάσεις, χιούμορ, απόψεις, επιθυμίες και έναν δικό της τρόπο να αντιμετωπίζει όσα συμβαίνουν γύρω της. Νομίζω πως αυτό είναι και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του ντοκιμαντέρ, το ότι δηλαδή δεν προσπαθεί να χωρέσει την πρωταγωνίστριά του σε έναν συγκεκριμένο ρόλο.

Τι αλλάζει όταν η γυναίκα που βρίσκεται στο επίκεντρο μιας κοινωνικής συζήτησης γίνεται η ίδια αφηγήτρια της ιστορίας της;

Η ιδιότητα της Ουρανίας ως Roma influencer συνδέεται, στο πλαίσιο του project, με την ενεργή συμμετοχή στη συζήτηση για την αλλαγή. Στην «Ουρανία», η ίδια ανοίγει τη συζήτηση και οι γυναίκες που συναντά μιλούν για τη ζωή και τις απόψεις τους. Το ενδιαφέρον αυτής της προσέγγισης είναι ότι ο διάλογος αναπτύσσεται ανάμεσα στους ανθρώπους που αφορά. Η Ουρανία εκφράζει θέση, ακούει και ρωτά. Έτσι, ο θεατής συναντά πρόσωπα με δικό τους λόγο, σχέσεις και επιθυμίες για το μέλλον.

ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΟ ΝΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΕΝΑΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΜΙΑ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΙΔΙΟΤΗΤΑ: ΓΥΝΑΙΚΑ, ΡΟΜΑ, ΜΗΤΕΡΑ. ΟΜΩΣ, ΚΑΝΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΔΕΝ ΕΞΑΝΤΛΕΙΤΑΙ ΣΕ ΑΥΤΟΥΣ ΤΟΥΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΥΣ.

Πώς κινηματογραφείς μια πραγματική ζωή χωρίς να τη μετατρέπεις σε θέαμα;

Για εμάς, μια υπεύθυνη κινηματογραφική προσέγγιση χρειάζεται να κρατά τον άνθρωπο και το πλαίσιο της ζωής του στο κέντρο. Η δυσκολία δεν αρκεί από μόνη της για να δικαιολογήσει ένα πλάνο. Σημασία έχει τι καταλαβαίνει ο θεατής για το πρόσωπο, αν ακούγεται η δική του θέση και αν η εικόνα διατηρεί την αξιοπρέπειά του. Στη συγκεκριμένη ταινία, οι συνομιλίες και οι διαφορετικές φωνές δίνουν τη δυνατότητα να προχωρήσουμε πέρα από μια στιγμιαία συγκίνηση και να ακούσουμε τι θέλουν οι ίδιοι οι άνθρωποι να αλλάξει.

Πώς προσεγγίσατε ένα τόσο ευαίσθητο ζήτημα χωρίς να αναπαράγετε την εικόνα μιας κοινότητας ως «προβλήματος»;

Η ταινία εστιάζει σε συγκεκριμένους ανθρώπους και συνομιλίες. Μέσα στις ίδιες τις συναντήσεις ακούγονται φωνές που αμφισβητούν τον πρώιμο γάμο και μιλούν για το σχολείο και το μέλλον των κοριτσιών. Το ευρύτερο project συνδέει το ζήτημα με τον αποκλεισμό, την πρόσβαση στην εκπαίδευση, τις έμφυλες ανισότητες και τις κοινωνικές συνθήκες. Αυτή η διάσταση χρειάζεται να παραμένει ορατή και στη συζήτηση γύρω από την ταινία. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε την ερμηνεία κάθε θεατή. Μπορούμε, όμως, να επιμένουμε στην ιδιαιτερότητα κάθε ιστορίας και να αποφεύγουμε συμπεράσματα για όλους τους Ρομά από λίγα πρόσωπα.

Σας απασχόλησε το ενδεχόμενο κάποιος θεατής να δει την ταινία και να επιβεβαιώσει τις προκαταλήψεις που ήδη έχει;

Φυσικά και μας απασχόλησε, ιδίως επειδή γνωρίζουμε ότι οι προκαταλήψεις απέναντι στους Ρομά είναι βαθιά ριζωμένες στην ελληνική κοινωνία. Από την αρχή θέλαμε να αποφύγουμε δύο εξίσου προβληματικές προσεγγίσεις: τη δαιμονοποίηση και την εξιδανίκευση. Δεν χρειάζεται να παρουσιάσεις μια κοινότητα ως ιδανική για να την αντιμετωπίσεις με σεβασμό.

Οι πρώιμοι γάμοι και η πρώιμη μητρότητα είναι πραγματικά ζητήματα, με σημαντικές συνέπειες στη ζωή πολλών κοριτσιών και γυναικών. Το να μιλήσουμε γι' αυτά, όμως, δεν σημαίνει ότι χαρακτηρίζουμε μια ολόκληρη κοινότητα μέσα από αυτά. Οι κοινότητες Ρομά δεν αποτελούν ένα ομοιογενές σύνολο. Υπάρχουν διαφορετικές εμπειρίες, αντιλήψεις, επιλογές και συνθήκες ζωής. Αυτό που προσπαθήσαμε να κάνουμε ήταν να αφήσουμε χώρο σε μία συγκεκριμένη φωνή, χωρίς να ισχυριζόμαστε ότι εκπροσωπεί τους πάντες.

Σίγουρα ένας θεατής μπορεί να προσεγγίσει την ταινία έχοντας ήδη διαμορφωμένες προκαταλήψεις. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε τον τρόπο με τον οποίο θα ερμηνεύσει όσα βλέπει. Μπορούμε όμως να είμαστε προσεκτικοί με τον τρόπο που εμείς επιλέγουμε να αφηγηθούμε την ιστορία. Ίσως το ζητούμενο να είναι όχι το να πείσουμε τον θεατή τι να σκεφτεί, αλλά να τον κάνουμε, έστω για λίγο, να αμφισβητήσει κάτι που θεωρούσε δεδομένο.

ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΜΙΑ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΩΣ ΙΔΑΝΙΚΗ ΓΙΑ ΝΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙΣ ΜΕ ΣΕΒΑΣΜΟ.

Τι δεν χώρεσε στα 7 λεπτά της «Ουρανίας» και θα θέλατε να είχε ειπωθεί;

Επτά λεπτά είναι ελάχιστος χρόνος για να γνωρίσεις έναν άνθρωπο, πόσο μάλλον για να κατανοήσεις τις εμπειρίες, τις αντιφάσεις και τις συνθήκες που έχουν διαμορφώσει τη ζωή του.

Η μικρή διάρκεια μάς επιτρέπει να πλησιάσουμε και να ανοίξουμε μια συζήτηση που έχει πολύ μεγαλύτερο βάθος. Θα θέλαμε να υπάρχει περισσότερος χώρος για τις διαδρομές των κοριτσιών, για τη σχέση τους με το σχολείο και για όσα χρειάζονται ώστε να μπορούν να επιλέξουν το μέλλον τους. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον θα είχε και η συνέχεια αυτών των συνομιλιών στον χρόνο.

Η Ουρανία είναι μια από τις 20 Ρομά που εκπαιδεύτηκαν για να γίνουν φορείς αλλαγής των αντιλήψεων μέσα στις κοινότητές τους, στο πλαίσιο του έργου «Roma Influencers, βάζοντας τέλος στον κύκλο των πρώιμων γάμων και της πρώιμης μητρότητας στις κοινότητες των Ρομά» με το ακρωνύμιο «Δίκτυο Roma Influencers», που υλοποιήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος Erasmus+ με Συντονιστή Εταίρο την ΚΛΙΜΑΚΑ και 5 οργανισμούς από συνολικά 4 χώρες.

Ενόψει της Παγκόσμιας Ημέρας για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών (25/11), το ντοκιμαντέρ θα προβληθεί στη Δημοτική πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων στο Μεταξουργείο. Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να επισκεφθείτε την ιστοσελίδα του Δήμου.