ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ ΤΟΥ ΧΟΛΙΓΟΥΝΤ: ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΦΕΡΝΟΥΝ ΚΕΡΔΗ, ΟΙ ΑΝΤΡΕΣ ΠΑΙΡΝΟΥΝ ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΜΠΑΤΖΕΤ

Οι γυναίκες σεναριογράφοι συνδέονται με υψηλότερα κέρδη από τις κινηματογραφικές παραγωγές, αλλά τα μεγαλύτερα μπάτζετ εξακολουθούν να κατευθύνονται κυρίως σε ταινίες με άντρες δημιουργούς. Μελέτη που εξέτασε σχεδόν 200.000 ταινίες σε διάστημα 30 ετών αποκαλύπτει την αντίφαση ανάμεσα στις οικονομικές επιδόσεις και την κατανομή της χρηματοδότησης στο Χόλιγουντ.

Τα «Avatar: The Way of Water» (2022) και «Jurassic World» (2015), σε σενάρια που συνυπέγραψε η Amanda Silver, απέφεραν 2,32 δισ. δολάρια και 1,67 δισ. δολάρια παγκοσμίως. Η ταινία «Barbie» (2023), σε σκηνοθεσία και συνυπογραφή σεναρίου της Greta Gerwig, έφτασε τα 1,45 δισ. δολάρια στο παγκόσμιο box office, όσα περίπου και η ταινία «Frozen II» (2019), με συμμετοχή της Jennifer Lee στη σκηνοθεσία και το σενάριο. Πέρα από την τεράστια εισπρακτική επιτυχία, που τις κατέταξε στις πιο εμπορικές ταινίες των τελευταίων ετών, ένα ακόμη κοινό τους στοιχείο είναι η παρουσία σκηνοθετριών και γυναικών σεναριογράφων. Αλλά παρά την αποδεδειγμένη ικανότητά τους να φέρνουν χρήμα στα ταμεία, τα στούντιο εξακολουθούν να εμπιστεύονται τα υψηλότερα μπάτζετ σε άντρες δημιουργούς.

Αυτή η αντίφαση βρίσκεται στο επίκεντρο μελέτης της Anja Huwiler, ερευνήτριας στο Πανεπιστήμιο Johannes Gutenberg του Μάιντς, η οποία δημοσιεύτηκε στο Frontiers in Communication. Η ανάλυση καλύπτει γύρω στις 200.000 ταινίες που κυκλοφόρησαν παγκοσμίως από το 1994 έως το 2023 και εξετάζει πώς κατανέμονται οι ρόλοι της σκηνοθεσίας και του σεναρίου, αλλά και πώς συνδέονται με τους προϋπολογισμούς και τις οικονομικές επιδόσεις των παραγωγών.

«Οι ταινίες με γυναίκα στο σενάριο αλλά όχι στη σκηνοθεσία είχαν 34% υψηλότερα διάμεσα κέρδη από τις ταινίες όπου αυτούς τους ρόλους κατείχαν αποκλειστικά άντρες, παρά τους παρόμοιους προϋπολογισμούς», επισημαίνει η Huwiler. «Ωστόσο, 39 από τις 44 ταινίες που ανήκαν στο κορυφαίο 1% των προϋπολογισμών παραγωγής ήταν παραγωγές αποκλειστικά αντρών, ενώ καμία δεν περιλάμβανε γυναίκα σκηνοθέτρια».

Σύμφωνα με τη μελέτη, οι πέντε top ταινίες με γυναίκα σεναριογράφο κατέγραψαν διάμεσο κέρδος 930,4 εκατ. δολαρίων, έναντι 817,6 εκατ. στις αμιγώς ανδρικές παραγωγές. iStock

Τι δείχνουν τα στοιχεία για τη συμμετοχή των γυναικών

Η μελέτη καταγράφει σταδιακή πρόοδο στη συμπερίληψη γυναικών, εντούτοις περιορισμένη. «Το ποσοστό των ταινιών που αναφέρουν τουλάχιστον μία γυναίκα ως σκηνοθέτρια ή σεναριογράφο αυξήθηκε από 21,5% το 1994 σε 29,4% το 2023. Έπειτα από σχεδόν 30 χρόνια, λιγότερες από μία στις τρεις ταινίες περιλαμβάνουν γυναίκα σε έναν από τους δύο ρόλους», σημειώνει η Huwiler.

Στο σύνολο των 199.656 ταινιών, διαπιστώθηκε ότι:

• το 73,8% δεν είχε καμία γυναίκα ούτε στη σκηνοθεσία ούτε στο σενάριο,
• οι γυναίκες συμμετείχαν αποκλειστικά στο σενάριο στο 11,2% των παραγωγών,
• αποκλειστικά στη σκηνοθεσία στο 4,5%,
• στο 10,5% είχαν παρουσία και στους δύο ρόλους.

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο άνιση όσο αυξάνονται τα κεφάλαια που επενδύονται στις ταινίες. Οι παραγωγές χωρίς γυναίκες στη σκηνοθεσία ή στο σενάριο αντιπροσώπευαν:

• το 74,8% των ταινιών στο ανώτερο 10% των μπάτζετ,
• το 78,6% στο ανώτερο 5%,
• το 88,6% στο ανώτερο 1%.

Στην τελευταία κατηγορία δεν υπήρχε καμία ταινία με γυναίκα σκηνοθέτρια ή με γυναίκες και στους δύο δημιουργικούς ρόλους.

ΟΙ ΤΑΙΝΙΕΣ ΜΕ ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΕΝΑΡΙΟΓΡΑΦΟ ΕΜΦΑΝΙΣΑΝ ΥΨΗΛΟΤΕΡΑ ΔΙΑΜΕΣΑ ΚΕΡΔΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΑΠΟΔΟΣΗ ΕΠΕΝΔΥΣΗΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΑΡΑΓΩΓΕΣ ΧΩΡΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΕΝΑΡΙΟ ΚΑΙ ΤΗ ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ.

Οι γυναίκες σεναριογράφοι φέρνουν υψηλότερα κέρδη

Για την οικονομική ανάλυση, η Huwiler εξέτασε 4.245 ταινίες με διαθέσιμα στοιχεία για τον προϋπολογισμό και τα παγκόσμια έσοδά τους. Το δείγμα αφορά κυρίως εμπορικές παραγωγές με κινηματογραφική διανομή στις ΗΠΑ.

Οι ταινίες με γυναίκα σεναριογράφο και χωρίς γυναίκα στη σκηνοθεσία εμφάνισαν υψηλότερα διάμεσα κέρδη και καλύτερη απόδοση επένδυσης από τις παραγωγές χωρίς γυναίκες στους δύο ρόλους. Έχει ενδιαφέρον ότι η εν λόγω διαφορά καταγράφηκε παρά τους συγκρίσιμους προϋπολογισμούς και παρέμεινε ορατή ακόμη και στις ταινίες με τα μεγαλύτερα μπάτζετ.

Στο σύνολο του δείγματος, οι διάμεσες τιμές ήταν οι εξής:

• Κέρδη: 35,9 εκατ. δολάρια για τις ταινίες με γυναίκα σεναριογράφο, έναντι 26,8 εκατ. δολαρίων για τις παραγωγές αποκλειστικά αντρών, διαφορά 34%.
• Προϋπολογισμός: 41,4 εκατ. δολάρια στην πρώτη κατηγορία και 39,2 εκατ. στη δεύτερη.
• Απόδοση επένδυσης (ROI): 1,10 έναντι 0,88, διαφορά περίπου 25%. Ο δείκτης αποτυπώνει τη σχέση ανάμεσα στα έσοδα και στο κόστος παραγωγής.

Η εικόνα διαφοροποιείται όταν γυναίκες αναλαμβάνουν τόσο τη σκηνοθεσία όσο και το σενάριο. Εν προκειμένω, η διάμεση απόδοση επένδυσης ήταν 0,89, σχεδόν ίδια με εκείνη των παραγωγών αποκλειστικά αντρών (0,88), παρότι ο διάμεσος προϋπολογισμός ήταν περίπου ο μισός: 19,9 εκατ. έναντι 39,2 εκατ. δολαρίων.

Το οικονομικό πλεονέκτημα των ταινιών με γυναίκες σεναριογράφους καταγράφηκε και στις υψηλότερες βαθμίδες προϋπολογισμού:

• Στο ανώτερο 10%: Η διάμεση απόδοση επένδυσης ήταν 2,15, έναντι 1,62 στις παραγωγές αποκλειστικά αντρών. Τα διάμεσα κέρδη έφταναν τα 451,9 εκατ. δολάρια, περίπου 133 εκατ. περισσότερα.
• Στο ανώτερο 5%: Τα διάμεσα κέρδη ανέρχονταν σε 556,2 εκατ. δολάρια, έναντι 470,6 εκατ. στις παραγωγές αποκλειστικά αντρών.
• Στο κορυφαίο 1%: Οι πέντε top ταινίες με γυναίκα σεναριογράφο και χωρίς γυναίκα σκηνοθέτρια κατέγραψαν διάμεσο κέρδος 930,4 εκατ. δολαρίων, έναντι 817,6 εκατ. στις παραγωγές αποκλειστικά αντρών.

ΟΙ ΤΑΙΝΙΕΣ ΜΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΚΗΝΟΘΕΤΡΙΕΣ ΕΙΧΑΝ ΤΗΝ ΥΨΗΛΟΤΕΡΗ ΜΕΣΗ ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ ΣΤΟ IMDb, ΑΛΛΑ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΝΑΝ ΛΙΓΟΤΕΡΕΣ ΨΗΦΟΥΣ.

Η Huwiler διευκρινίζει ότι τα αποτελέσματα των επιμέρους κατηγοριών υψηλού προϋπολογισμού είναι περιγραφικά, καθώς οι αριθμοί των ταινιών είναι μικροί. Σε πρόσθετη ανάλυση που έλαβε υπ' όψιν το κινηματογραφικό είδος και το έτος κυκλοφορίας, το πλεονέκτημα στην απόδοση επένδυσης για τις ταινίες με γυναίκες σεναριογράφους περιορίστηκε, αλλά παρέμεινε στατιστικά σημαντικό.

Φέρνουν και υψηλότερες βαθμολογίες από το κοινό

Στο πλήρες δείγμα, οι ταινίες με γυναίκες σκηνοθέτριες είχαν την υψηλότερη μέση βαθμολογία στο IMDb, 6,66 στα 10, αλλά συγκέντρωναν λιγότερες ψήφους. Στο μικρότερο οικονομικό δείγμα, οι διαφορές στις βαθμολογίες ήταν περιορισμένες, ενώ στις ταινίες με τους υψηλότερα μπάτζετ μειώνονταν αισθητά και οι διαφορές στον αριθμό των ψήφων.

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι η αξιολόγηση απ' όσους είδαν τις ταινίες και η ευρύτερη απήχησή τους είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Η μικρότερη ορατότητα μπορεί να περιορίζει τον αριθμό των θεατών που φτάνουν να τις αξιολογήσουν, χωρίς να αποδεικνύει ότι ευθύνεται το φύλο της σκηνοθέτριας.

Γιατί η χρηματοδότηση δεν ξεφεύγει απ' το γνώριμο μονοπάτι

Η μελέτη δεν εξετάζει άμεσα για ποιους λόγους οι αποφάσεις χρηματοδότησης εξακολουθούν να ευνοούν συγκεκριμένες δημιουργικές ομάδες. Ωστόσο, η Huwiler αναφέρεται σε προηγούμενες έρευνες που δείχνουν ότι οι άνθρωποι που λαμβάνουν τις αποφάσεις συνηθίζουν να αποφεύγουν την αβεβαιότητα και προτιμούν γνώριμες επιλογές.

«Η ακραία αβεβαιότητα της χρηματοδότησης ταινιών μπορεί να κάνει τα γνώριμα πρόσωπα και τους καθιερωμένους τρόπους εργασίας να φαίνονται ασφαλέστεροι, ιδιαίτερα όταν οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων αποστρέφονται τον κίνδυνο ή την απώλεια. Αυτό μπορεί να ενισχύσει την υπάρχουσα κατάσταση, ακόμη κι όταν τα οικονομικά στοιχεία δείχνουν προς διαφορετική κατεύθυνση», υπογραμμίζει η ίδια.

Τι άλλαξε μετά το #MeToo

Η άνοδος του κινήματος #MeToo το 2017 έφερε στο προσκήνιο τη σεξουαλική παρενόχληση, την κατάχρηση εξουσίας και τις έμφυλες ανισότητες στον χώρο της ψυχαγωγίας. Η ανάλυση της Huwiler εξέτασε αν η περίοδος συνδέθηκε με κάποια μεταβολή στη συμμετοχή των γυναικών στην κινηματογραφική παραγωγή και δημιουργία. Αν και τα δεδομένα δεν έδειξαν στατιστικά σαφή επιτάχυνση της προϋπάρχουσας τάσης μετά το 2017, η ερευνήτρια αναγνωρίζει ότι το διάστημα που έχει μεσολαβήσει έκτοτε είναι αρκετά μικρό για αποκλείσει το ενδεχόμενο σταδιακών αλλαγών.

«ΜΕΤΑ ΤΟ #METOO, Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΥΝΕΧΙΣΕ ΝΑ ΑΥΞΑΝΕΤΑΙ ΣΤΑΔΙΑΚΑ, ΔΕΙΧΝΟΝΤΑΣ ΟΤΙ Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΡΑΤΟΤΗΤΑ ΕΝΟΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ ΔΕΝ ΜΕΤΑΦΡΑΖΕΤΑΙ ΑΥΤΟΜΑΤΑ ΣΕ ΘΕΣΜΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ».

Ζητήσαμε ένα σχόλιο από τη Δήμητρα Μαρή, υποψήφια διδάκτορα στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, η οποία εκπονεί τη διδακτορική της διατριβή με τίτλο «Σεξισμός και Δημόσιος Λόγος – Μιντιακές Αναπαραστάσεις του Ελληνικού Κινήματος #MeToo»:

«Μέσω της μελέτης της Anja Huwiler, η συζήτηση μετακινείται από ζητήματα εκπροσώπησης, σε ζητήματα που αφορούν στην κατανομή του κεφαλαίου. Αυτό το οποίο μπορούμε να συμπεράνουμε είναι ότι το κέρδος μιας ταινίας δεν είναι κέρδος των δημιουργών της. Χρόνο με τον χρόνο, η συμμετοχή των γυναικών γίνεται αποδεκτή. Όταν όμως βρίσκονται σε θέση ηγεσίας, τα μεγάλα κεφάλαια σπάνια τις ακολουθούν.

»Το ερώτημα, επομένως, μετατοπίζεται από τις δημιουργούς στους θεσμούς που κρατούν τα "κλειδιά" της χρηματοδότησης. Ενδεικτικό είναι ότι μετά το #MeToo η συμμετοχή των γυναικών συνέχισε να αυξάνεται σταδιακά, με παρόμοιο ρυθμό και χωρίς επιτάχυνση, αν και, όπως σημειώνεται, το διάστημα μετά το 2017 είναι ακόμη πρόσφατο – δείχνοντας ότι η δημόσια ορατότητα ενός κινήματος δεν μεταφράζεται αυτόματα σε θεσμική αλλαγή».

Το καυτό ερώτημα για τα μπάτζετ

«Πιστεύω ότι μία από τις αξίες αυτής της μελέτης είναι πως εξετάζει το ζήτημα μέσα από το οικονομικό πρίσμα και όχι μόνο ως θέμα εκπροσώπησης», σχολιάζει η Huwiler για την εργασία της, που αναδεικνύει το ερώτημα που βρίσκεται στον πυρήνα της ανισότητας: γιατί τα μεγαλύτερα κεφάλαια εξακολουθούν να κατευθύνονται κυρίως σε παραγωγές με άντρες δημιουργούς, ενώ οι ταινίες με γυναίκες σεναριογράφους εμφανίζουν υψηλότερα διάμεσα κέρδη;

«Τα στούντιο και οι επενδυτές ενδιαφέρονται για το αν οι επενδυτικές τους αποφάσεις συνάδουν με τα οικονομικά αποτελέσματα που παρατηρούν», αναφέρει, καταλήγοντας ότι τα ευρήματά της «προσφέρουν έναν λόγο να επανεξεταστούν οι υφιστάμενες πρακτικές επιλογής έργων, έγκρισης χρηματοδότησης και κατανομής προϋπολογισμών».