ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΚΡΥΒΕΤΑΙ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΜΜΟΝΗ ΣΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΘΑΡΙΟΤΗΤΑ;

Υπάρχουν άνθρωποι που ηρεμούν σε ένα καθαρό και τακτοποιημένο περιβάλλον. Για άλλους, όμως, η καθαριότητα μπορεί να γίνει εμμονή. Πότε συμβαίνει αυτό;

Στο σπίτι που μεγάλωσα μπορούσε κανείς άνετα να τρώει από το πάτωμα. Τα μπάνια ήταν τόσο καθαρά, που ακόμα και με μεγεθυντικό φακό θα ήταν αδύνατον να βρεις τον παραμικρό κόκκο σκόνης. Ο νεροχύτης κάθε στιγμή της ημέρας έλαμπε – σα να μη ζούσαν άνθρωποι εκεί, αλλά πνεύματα. Για τη μητέρα μου, η καθαριότητα ήταν ανέκαθεν αξία απαράμιλλη. Και εμμονή οριακά καταστροφική. Όμως αυτό χρειάστηκε να περάσουν πολλά χρόνια για να το καταλάβω.

Θυμάμαι να τη βλέπω με πλαστικά γάντια μέχρι τους αγκώνες να τρίβει μανιωδώς τα μάτια της κουζίνας – θυμάμαι, όμως, και τα δικά της μάτια να είναι εκείνες τις στιγμές κόκκινα. Θυμάμαι να είναι καταχείμωνο, να βάζει ένα χοντρό μπουφάν και να βγαίνει στο μπαλκόνι για να σκουπίσει τα φύλλα από τις γλάστρες. Μεγαλώνοντας τής φώναζα ότι αυτό που κάνει είναι τρελό – ορκιζόμουν ότι ποτέ δεν θα της μοιάσω. Είναι όμως στιγμές που το να κάνω δουλειές στο σπίτι, δουλειές που δεν είναι άμεσα απαραίτητες, με εκτονώνει όσο λίγα πράγματα. Και έτσι πλέον καταλαβαίνω.

Η εμμονή με την καθαριότητα μπορεί να αποτελεί μια προσωπική επιλογή – να είσαι από τους ανθρώπους που τους αρέσει να ζουν έτσι. Που ηρεμούν σε ένα καθαρό και τακτοποιημένο περιβάλλον και που φροντίζουν να το διατηρούν έτσι, χωρίς να υποφέρουν τις μέρες που δεν προλαβαίνουν να το κάνουν. Την ίδια ώρα, ωστόσο, αυτή η εμμονή μπορεί να εκφράζει κάποια άλλη κατάσταση, κάποια διαταραχή, η οποία σε βάθος χρόνου γίνεται βασανιστική.

Τι κρύβεται πίσω από την εμμονή με την καθαριότητα;

Έπεσα πάνω στην ιστορία της Gemma Bray διαβάζοντας πρόσφατα τον Telegraph και ήταν σα να πρωταγωνιστούσε η μαμά μου. Η γυναίκα περιέγραφε πώς για πάρα πολλά χρόνια, από τη γέννηση του μωρού της και μετά, αφιέρωνε κάθε στιγμή του ελεύθερου χρόνου της στο καθάρισμα του σπιτιού. «Μόλις 6 εβδομάδες μετά τον τοκετό κι ήμουν πεσμένη στα πάτωμα του μπάνιου να τρίβω μανιωδώς με χλωρίνη τη λεκάνη. Παρά τη γενικότερη εξάντλησή μου, τη στιγμή εκείνη ένιωθα να απαλύνεται αυτή η μπάλα άγχους που είχα στο στήθος μου».

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Η Bray αποκαλύπτει στο κείμενο ότι υπέφερε από επιλόχειο άγχος, μια ψυχική πάθηση που διαφέρει από την επιλόχειο κατάθλιψη, αν και τα συμπτώματα είναι αρκετά κοινά. Το άγχος αυτό προκαλείται από σκέψεις σχετικά με την ευημερία του παιδιού (π.χ. μήπως κάποιος ή κάτι το βλάψει), καθώς και από τις πολύ υψηλές προσδοκίες που στερεοτυπικά υπάρχουν για τη μητρότητα.

Γιατί, όμως, από όλους τους πιθανούς τρόπους να επιλέγει κανείς να εκδηλώνει το άγχος του μέσα από την καθαριότητα; Η Bray το κάνει πολύ κατανοητό: Ήταν από τα λίγα πράγματα, στη δύσκολη εκείνη περίοδο της ζωής της, που μπορούσε να ελέγξει. Και αυτή η αίσθηση απόλυτου ελέγχου την ηρεμούσε.

«Με το καθάρισμα είχα μια σταθερή ρουτίνα: σκούπισμα, στρώσιμο κρεβατιών, σφουγγάρισμα μπάνιου και κουζίνας. Αυτή η συνεχόμενη ροή με ρυθμό με ηρεμούσε προσωρινά. Και μου επέτρεπε να αποδεικνύω χειροπιαστά τι έχω κάνει με τον χρόνο μου όλη την ημέρα: να αποδεικνύω ότι δεν έχω χάσει την ταυτότητά μου ως εργαζόμενη γυναίκα».

ΓΙΑ ΕΝΑ ΑΤΟΜΟ ΜΕ ΑΓΧΟΣ, ΤΟ ΚΑΘΑΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΣΠΙΤΙΟΥ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟ ΤΑ ΛΙΓΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΠΟΥ ΤΟΥ ΔΙΝΟΥΝ ΜΙΑ ΑΙΣΘΗΣΗ ΑΠΟΛΥΤΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ.

Φυσικά, η εμμονή αυτή δεν συνδέεται μόνο με το επιλόχειο άγχος, μα και με άλλες πηγές του, όπως π.χ. αυτό που προκαλεί ο φόβος για τα μικρόβια ή η λεγόμενη Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD), που οδηγεί ένα άτομο σε επαναλαμβανόμενες, εξαντλητικές «τελετουργίες» καθαρισμού οι οποίες χαρίζουν προσωρινή ανακούφιση καθώς «μαθαίνουν» λανθασμένα στον εγκέφαλο ότι ο μόνος τρόπος να παραμείνει ασφαλής, είναι το καθάρισμα.

Τέλος, μια τέτοια εμμονή μπορεί να έχει και ένα άτομο με Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή Προσωπικότητας. Το άτομο αυτό, σε αντίθεση με την περίπτωση της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής γενικά, θεωρεί τα αυστηρά πρότυπα καθαριότητας και τις υπερβολικές δουλειές που κάνει στο σπίτι σωστά και λογικά και όχι ενοχλητικά ή αγχωτικά. Συνήθως, λοιπόν, βιώνει ένα αίσθημα ικανοποίησης ή ανακούφισης (ένα «ευφορικό» αίσθημα) μετά την ολοκλήρωση του σχολαστικού καθαρίσματος, αν και αυτό μπορεί να επιβαρύνει τόσο τη σωματική υγεία του όσο και τις σχέσεις του.

Πώς καταλαβαίνεις ότι η εμμονή σου με την καθαριότητα γίνεται πρόβλημα;

Σύμφωνα με αναλυτικό άρθρο της ερευνήτριας Stephanie Εckenrode, η εμμονή με το καθάρισμα εξελίσσεται σε πρόβλημα όταν:

• Αφιερώνει κανείς πολλές ώρες καθημερινά (ή και ολόκληρα σαββατοκύριακα) στο καθάρισμα και την τακτοποίηση αντικειμένων.
• Η ενασχόληση αυτή οδηγεί σε απουσία από την εργασία, καθυστερημένη άφιξη σε ραντεβού ή αποφυγή κοινωνικών εκδηλώσεων, επειδή π.χ. δεν έχει απολυμανθεί σωστά ή τακτοποιηθεί κάποιος χώρος.
• Προκαλεί συναισθηματική δυσφορία, π.χ. εμφάνιση θυμού, πανικού ή αδυναμία ύπνου, εάν π.χ. ένα μαξιλάρι, ένα σκεύος ή κάποιο αντικείμενο δεν βρίσκεται στη θέση του.
• Προκαλεί αναγκαστική επιβολή αυστηρών τελετουργικών καθαρισμού ή απολύμανσης στα μέλη της οικογένειας ή στους συγκατοίκους, γεγονός που οδηγεί σε εντάσεις και εξάντληση.

Πώς αντιμετωπίζεται;

Στην περίπτωση της μαμάς μου, ο μοναδικός τρόπος να αντιμετωπιστεί μερικώς η εμμονή με την καθαριότητα ήταν αρχικά να μεγαλώσω εγώ και να φύγω από κοντά της, ώστε να μην την επιβαρύνω με επιπλέον κόπο, αλλά να μεγαλώσει κι εκείνη, οπότε οι ίδιες οι αντοχές της ρεαλιστικά πλέον να την περιορίζουν (κάπως).

Στην πραγματικότητα, ένα άτομο που πραγματικά υποφέρει από την κατάσταση αυτή και είναι πρόθυμο να το αναγνωρίσει, χρειάζεται ψυχοθεραπεία. Μάλιστα, «χρυσό πρότυπο» για την περίπτωση αυτή θεωρείται, σύμφωνα με τους ειδικούς, η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία καθώς αποτελεί την πιο αυστηρά ελεγμένη, βασισμένη σε επιστημονικά δεδομένα και δομικά πρακτική προσέγγιση που είναι διαθέσιμη. Η μέθοδος αυτή, αντί να εστιάζει στη διερεύνηση τραυμάτων από το μακρινό παρελθόν επικεντρώνεται στο «εδώ και τώρα», βοηθώντας τα άτομα να κατανοήσουν τον τρόπο με τον οποίο οι τρέχουσες σκέψεις, τα συναισθήματα και οι συμπεριφορές τους αλληλεπιδρούν άμεσα μεταξύ τους.

Παράλληλα, τους μαθαίνει σκόπιμα να προγραμματίζουν άλλες θετικές, ικανοποιητικές καθημερινές δραστηριότητες, ώστε να αντισταθμίζονται και να ανακουφίζονται ενεργά οι κύκλοι άγχους – και όχι στο πάτωμα του μπάνιο, τρίβοντας τη λεκάνη.

Βρείτε εδώ τα audio articles που είναι διαθέσιμα αυτή τη στιγμή.

Για να ακούτε τα άρθρα του OW που είναι διαθέσιμα σε ηχητική μορφή, μπορείτε να μας ακολουθήσετε σε Spotify και σε Apple Podcasts.