Η ΓΙΩΤΑ ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΝΑΡΩΤΙΕΤΑΙ ΤΙ ΚΕΡΔΙΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΤΙ ΧΑΝΟΥΜΕ ΜΕ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ
Με αφορμή τη «ΒΑΒΕΛ», τη νέα της παράσταση στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, η Γιώτα Αργυροπούλου μιλά στο OW για την τεχνητή νοημοσύνη, την ανάγκη μας για ουσιαστική επικοινωνία και τη θέση των συναισθημάτων σε έναν κόσμο που δίνει όλο και μεγαλύτερη σημασία στην αποτελεσματικότητα.
«Ένα συμβάν πάνω στη σκηνή μάς δίνει τη δυνατότητα να δούμε πτυχές της σύγχρονης ζωής μπροστά στα μάτια μας, με έναν τρόπο αποκαλυπτικό», μου λέει η Γιώτα Αργυροπούλου όταν τη ρωτάω γιατί επιλέγει να μεταφέρει κοινωνικά ζητήματα στo θέατρο. «Μας προσφέρει ταυτόχρονα απόσταση και εγγύτητα από γεγονότα που στην καθημερινότητά μας μοιάζουν αυτονόητα, δεδομένα ή χάνονται γρήγορα. Πάνω στη σκηνή, η ζωή μας γίνεται υλικό αναστοχασμού και επικοινωνίας. Δημιουργείται ένας χώρος όπου μπορούμε να νιώσουμε, να καταλάβουμε, να αμφισβητήσουμε όσα θεωρούμε δεδομένα, ακόμη και να αλλάξουμε γνώμη ή να συγχωρήσουμε».
Αυτή τη φορά το επιχειρεί με τη «ΒΑΒΕΛ», ένα έργο για τη σχέση μας με την τεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη που ανεβαίνει στη Σκηνή Ωμέγα του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, με τη Γιώτα Αργυροπούλου να υπογράφει τόσο το κείμενο όσο και τη σκηνοθεσία.
Η υπόθεση της «ΒΑΒΕΛ» εκτυλίσσεται σε ένα απομονωμένο παράρτημα μιας εταιρείας εξυπηρέτησης πελατών, όπου δύο εργαζόμενοι και ένα μηχάνημα τεχνητής νοημοσύνης διαχειρίζονται συναισθηματικές κρίσεις, παράπονα και αιτήματα βοήθειας. Μετά τη μυστηριώδη εξαφάνιση του προηγούμενου διευθυντή, ο αντικαταστάτης του προσλαμβάνει μια νεαρή γυναίκα, η οποία καλείται να διαχειρίζεται τις κλήσεις ακολουθώντας αυστηρά πρωτόκολλα, χωρίς συναισθηματική εμπλοκή.
Κατά τη διάρκεια της βραδινής βάρδιας, η νέα υπάλληλος αναζητά κρυφά παλιές καταγεγραμμένες συνομιλίες και ανακαλύπτει στοιχεία για το παρελθόν της εταιρείας που συνδέονται προσωπικά μαζί της.
Η ιδέα γεννήθηκε στο μυαλό της Γιώτας Αργυροπούλου πολύ πριν η τεχνητή νοημοσύνη γίνει με τον ένα ή τον άλλο τρόπο μέρος της καθημερινότητάς μας – είτε το συνειδητοποιούμε είτε όχι. Η ίδια μιλά για τη διαδρομή από την αρχική σύλληψη μέχρι τη δημιουργία της παράστασης, αλλά και για μια τεχνολογική εξέλιξη που ίσως προχωρά πιο γρήγορα απ’ όσο μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε.
– Πώς γεννήθηκε η ιδέα της «ΒΑΒΕΛ»;
Η ιδέα της «ΒΑΒΕΛ» γεννήθηκε πριν από αρκετά χρόνια, αρχικά ως ένα τηλεφωνικό κέντρο έκτακτης ανάγκης. Με ενδιέφερε ότι, κάθε φορά που επέστρεφα σε αυτή την ιδέα, η «έκτακτη ανάγκη» μπορούσε να αποκτά ένα διαφορετικό περιεχόμενο: από την κλιματική αλλαγή μέχρι τα κοινωνικά αδιέξοδα της εποχής μας. Η Βαβέλ άρχισε έτσι να διαμορφώνεται ως ένας χώρος που θα μπορούσε να χωρέσει πολλές διαφορετικές εκδοχές κρίσης.
«ΓΙΑ ΜΕΝΑ, Η ΕΠΙΜΟΝΗ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΜΕ ΚΑΙ ΝΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΛΛΟΥΣ, ΑΚΟΜΗ ΚΙ ΟΤΑΝ ΑΠΟΤΥΓΧΑΝΟΥΜΕ, ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΣΤΙΓΜΗ ΠΡΟΟΔΟΥ».
Όταν ήρθε η στιγμή να αναπτύξω την ιδέα σε έργο, η σχέση μας με την τεχνητή νοημοσύνη είχε πλέον γίνει μέρος της καθημερινότητάς μας. Με ενδιέφερε όλο και περισσότερο το πώς αλλάζει η σχέση μας με την τεχνολογία, ιδιαίτερα όταν αυτή αρχίζει να εμπλέκεται σε ανάγκες που μέχρι πρόσφατα συνδέαμε κυρίως με την ανθρώπινη επικοινωνία. Αυτή η σύνθετη και ταυτόχρονα ανοίκεια σχέση έγινε ο κεντρικός άξονας της «ΒΑΒΕΛ».
– Ο τίτλος παραπέμπει στον βιβλικό Πύργο της Βαβέλ, σύμβολο της αδυναμίας των ανθρώπων να συνεννοηθούν. Γιατί επέλεξες αυτή την αναφορά;
Με γοητεύει η ιστορία μιας ομάδας ανθρώπων που θέτουν από κοινού έναν σχεδόν παράλογο στόχο και ενώνονται για να τον πραγματοποιήσουν: να χτίσουν έναν πύργο που θα φτάσει στον ουρανό. Για να το καταφέρουν, πρέπει να επικοινωνήσουν και να συνεργαστούν.
Σκέφτομαι τι θα συνέβαινε αν συνέχιζαν να προσπαθούν ακόμη κι όταν έπαψαν να μιλούν την ίδια γλώσσα. Αν αναγκάζονταν να επινοήσουν έναν δικό τους κώδικα επικοινωνίας. Για μένα, η επιμονή να δημιουργούμε και να επικοινωνούμε με τους άλλους, ακόμη κι όταν αποτυγχάνουμε, είναι μια στιγμή προόδου.
Ίσως γι’ αυτό με ενδιαφέρει τόσο η ιστορία της Βαβέλ. Εκεί όπου ο βιβλικός μύθος αφηγείται τη διάλυση μιας κοινής προσπάθειας, εμείς φανταζόμαστε τη δυνατότητα της συνέχειας. Να αναζητήσουμε νέους τρόπους να συναντηθούμε και να συνεργαστούμε, ακόμη κι όταν δεν καταλαβαινόμαστε. Αυτό είναι, για μένα, ένα από τα κεντρικά ερωτήματα της «ΒΑΒΕΛ».
– Είχες ασχοληθεί με την τεχνητή νοημοσύνη ήδη στην performance «ALEX(A)», αρκετά πριν από τη σημερινή εξάπλωση των chatbots. Τι έχει αλλάξει από τότε στον τρόπο που αντιλαμβάνεσαι τη σχέση ανθρώπου και μηχανής; Υπήρξε κάποια εξέλιξη που σε αιφνιδίασε;
Όταν άρχισα να δουλεύω με ένα chatbot στην performance «ALEX(A)», η επιλογή αυτή ήταν ακόμη αρκετά ασυνήθιστη και ξεκίνησε από ένα ερώτημα: Τι είδους πραγματικότητα διαμορφώνεται όταν ένα μηχάνημα αρχίζει να ελέγχει το προσωπικό μας περιβάλλον και την επικοινωνία μας; Αυτό με οδήγησε να αναζητήσω και να εξερευνήσω περισσότερο τα chatbots.
Η performance εξελίχθηκε και παρουσιάστηκε σε διαφορετικούς χώρους μέσα σε μια περίοδο τριών χρόνων. Τότε, η ιδέα προκαλούσε συχνά στο κοινό έκπληξη και περιέργεια. Δεν φανταζόμασταν ότι, λίγα χρόνια αργότερα, εκατομμύρια άνθρωποι θα συνομιλούσαν καθημερινά με το ChatGPT ή θα πλήρωναν συνδρομές σε ψηφιακές οντότητες που υπόσχονται να καλύψουν ανάγκες, ακόμη και συναισθηματικές.
Αυτό που με αιφνιδιάζει είναι η ταχύτητα με την οποία μια ιδέα που έμοιαζε σχεδόν ανοίκεια γίνεται καθημερινή πρακτική.
– Όλο και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται στα chatbots για συντροφιά, συμβουλές ή συναισθηματική υποστήριξη. Πώς βλέπεις αυτή τη νέα μορφή επικοινωνίας;
Με προβληματίζει, γιατί πιστεύω ότι μπορεί να μεταβάλει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε και αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας. Δεν βρίσκω κάτι προβληματικό στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης για πρακτικές λύσεις, αναζήτηση πηγών ή συγκέντρωση πληροφοριών. Με ανησυχεί, όμως, όταν της αναθέτουμε να σκέφτεται αντί για εμάς ή να υποκαθιστά φιλικές και συγγενικές σχέσεις.
«ΤΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ ΕΧΕΙ ΚΑΤΙ ΠΡΩΤΟΓΟΝΟ ΚΑΙ ΩΜΟ, ΚΑΤΙ ΠΟΥ ΔΕΝ ΥΠΑΚΟΥΕΙ ΠΑΝΤΑ ΣΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. ΙΣΩΣ ΓΙ’ ΑΥΤΟ ΔΥΣΚΟΛΕΥΟΜΑΣΤΕ ΝΑ ΤΟ ΑΦΗΣΟΥΜΕ ΕΛΕΥΘΕΡΟ».
Είναι σαν να ζητάμε επικοινωνία από έναν μηχανισμό που ανασυνθέτει πληροφορίες και γνώσεις και, κάποια στιγμή, να θεωρούμε ότι αυτό μας αρκεί. Για μένα, αυτό εμπεριέχει έναν συμβιβασμό. Μπορεί να σου προσφέρει μια πρόσκαιρη ικανοποίηση, να σε κάνει να ξεχαστείς, αλλά υπάρχει ένα όριο στο οποίο αργά ή γρήγορα προσκρούεις ξανά. Το ερώτημα είναι τι χάνουμε όταν αρχίζουμε να θεωρούμε αρκετή μια τέτοια επικοινωνία. Μήπως, στην προσπάθειά μας να καλύψουμε την ανάγκη μας να ακουστούμε, απομακρυνόμαστε σταδιακά από την ίδια την εμπειρία της ανθρώπινης σχέσης και εξασκούμε όλο και λιγότερο την ικανότητά μας να ακούμε, να κατανοούμε και να νιώθουμε τον άλλον;
– Στη «ΒΑΒΕΛ», η νέα υπάλληλος πρέπει να διαχειρίζεται τις ανθρώπινες κρίσεις χωρίς συναισθηματική εμπλοκή. Πόσο αναγνωρίζεις αυτή την απαίτηση και στη σύγχρονη πραγματικότητα;
Είναι μια απαίτηση που συναντάμε διαρκώς. Όταν ζούσα στο Λονδίνο, ήταν σχεδόν απελευθερωτικό να επιστρέφω στην Αθήνα. Εδώ ένιωθα ότι υπήρχε περισσότερος χώρος να νιώθεις, να εκφράζεσαι, να είσαι ο εαυτός σου. Οι άνθρωποι δεν φοβούνταν τόσο τα συναισθήματά τους.
Σήμερα, αισθάνομαι ότι και εδώ τα πράγματα μετατοπίζονται σταδιακά προς την απόδοση και απομακρύνονται από την ίδια την εμπειρία. Οι συναισθηματικές αντιδράσεις αντιμετωπίζονται ως κάτι που πρέπει να ρυθμιστεί ή να περιοριστεί, ώστε να μη διαταράσσει τον χρόνο της παραγωγής και του ελέγχου. Το συναίσθημα έχει κάτι πρωτόγονο και ωμό, κάτι που δεν υπακούει πάντα στη λογική. Ίσως γι’ αυτό δυσκολευόμαστε να το αφήσουμε ελεύθερο και προσπαθούμε διαρκώς να το ελέγξουμε.
– Στην παράσταση τίθεται το ερώτημα ποιος ακούει πραγματικά. Τι είναι αυτό που κάνει τη διαφορά;
Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι η σχέση. Η δυνατότητα να αφεθείς στη συνάντηση με έναν φίλο ή έναν συνεργάτη και να ακούσεις πραγματικά. Όχι απλώς να περιμένεις τη σειρά σου για να μιλήσεις ή να εκτονωθείς, αλλά να είσαι παρών σε αυτό που συμβαίνει ανάμεσα σε εσένα και τον άλλον.
«ΠΑΡΟΛΟ ΠΟΥ Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΙΝΑΙ ΣΥΝΑΡΠΑΣΤΙΚΗ ΩΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ, Η ΑΝΕΞΕΛΕΓΚΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΙ Η ΑΠΛΗΣΤΙΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΤΗ ΣΥΝΟΔΕΥΕΙ ΜΕ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΖΟΥΝ».
Η τέχνη του να ακούς είναι πολύ σημαντική. Απαιτεί να αφήσεις για λίγο στην άκρη τον εαυτό σου και όσα είσαι έτοιμος να απαντήσεις. Και μπορεί να σε αλλάξει. Να σε οδηγήσει σε μια πραγματική συνύπαρξη. Ευτυχώς, μου συμβαίνει συχνά με τους ανθρώπους που έχω επιλέξει να είναι στη ζωή μου.
– Ζούμε σε μια εποχή που μας προτρέπουν διαρκώς να γίνουμε πιο ευτυχισμένοι, πιο ανθεκτικοί και πιο ισορροπημένοι. Πιστεύεις ότι έχουμε αρχίσει να αντιμετωπίζουμε τα δυσάρεστα συναισθήματα ως προβλήματα που πρέπει να διορθώσουμε;
Ναι, και αυτό είναι ένα από τα βασικά θέματα της «ΒΑΒΕΛ». Όσα αντιμετωπίζουμε ως πρόβλημα ή εμπόδιο μπορεί να μην είναι απαραίτητα κάτι που πρέπει να διορθώσουμε ή να ξεπεράσουμε. Η πολυπλοκότητα των συναισθημάτων μας είναι ένα δώρο. Η ιδέα ότι όλα είναι καλά μόνο όταν είμαστε χαρούμενοι και απροβλημάτιστοι είναι, για μένα, απλοϊκή και μονοδιάστατη.
Η διαδικασία της συγγραφής του συγκεκριμένου έργου με έκανε να συνειδητοποιήσω ακόμη περισσότερο τι θησαυρός είναι τα συναισθήματά μας, όλο αυτό το εύρος και οι αντιφάσεις τους. Και πόσο κρίμα είναι να φοβόμαστε να τα βιώσουμε, σαν να πρέπει διαρκώς να επιστρέφουμε σε μια κατάσταση κανονικότητας.
– Εσύ η ίδια χρησιμοποιείς την τεχνητή νοημοσύνη στην καθημερινότητά σου ή στη δημιουργική σου διαδικασία;
Έχω περάσει πραγματικά πολλές ώρες συνομιλώντας με συστήματα τεχνητής νοημοσύνης και chatbots, λόγω της performance «ALEX(A)». Χρησιμοποιώ δημιουργικά την τεχνητή νοημοσύνη όταν επιλέγω συνειδητά να την εντάξω στη διαδικασία, έχοντας επίγνωση του τι είναι και ποιος είναι ο ρόλος της. Ποτέ, όμως, ως υποκατάστατο της δικής μου σκέψης.
Μετά από χρόνια συνομιλιών και πειραματισμού, δεν έχει τύχει να μου δώσει ένα AI μια δημιουργική ιδέα ή ένα κείμενο που να με συναρπάσει πραγματικά. Ο διάλογος μπορεί να έχει πολλές ενδιαφέρουσες στιγμές, αλλά δεν έχω βρει κάτι που να θέλω να χρησιμοποιήσω αυτούσιο. Γι’ αυτό αναρωτιέμαι τι ακριβώς σημαίνει όταν ακούω ότι ένα μέρος ενός βιβλίου γράφτηκε από τεχνητή νοημοσύνη. Πώς προέκυψε αυτό το αποτέλεσμα; Τι ζήτησε ο συγγραφέας και τι έκανε ο ίδιος στη συνέχεια; Προσωπικά, δεν έχω συναντήσει ακόμη ένα μοντέλο AI που να με έχει εκπλήξει δημιουργικά σε τέτοιο βαθμό.
Για να πάρεις μια πραγματικά ενδιαφέρουσα απάντηση, έχει σημασία και η ποιότητα της ερώτησης που θέτεις. Παραμένει, λοιπόν, το ερώτημα ποιος διατύπωσε τη σκέψη, ποιος έθεσε το πλαίσιο και ποιος έκανε τις επιλογές. Από την άλλη, βρίσκω την τεχνητή νοημοσύνη πολύ χρήσιμη στη συγκέντρωση πληροφοριών, στην αναζήτηση πηγών και σε γραμματικά ή συντακτικά ζητήματα. Αν και κάνει συχνά λάθη.
«Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΝΑ ΑΚΟΥΣ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ. ΑΠΑΙΤΕΙ ΝΑ ΑΦΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΛΙΓΟ ΣΤΗΝ ΑΚΡΗ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΣΟΥ ΚΑΙ ΟΣΑ ΕΙΣΑΙ ΕΤΟΙΜΟΣ ΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΚΑΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΕ ΑΛΛΑΞΕΙ».
– Υπάρχει κάτι που δεν θα της εμπιστευόσουν ποτέ;
Αυτό που δεν θα εμπιστευόμουν ποτέ σε ένα AI είναι προσωπικά δεδομένα ή στιγμές της ζωής μου. Το ζήτημα της εμπιστευτικότητας σε αυτές τις συνομιλίες παραμένει για μένα εξαιρετικά θολό.
– Τι σε ανησυχεί περισσότερο στην εξάπλωση της τεχνητής νοημοσύνης; Και τι σε συναρπάζει ή σου δημιουργεί αισιοδοξία;
Με συναρπάζει η τεχνολογία και η εξέλιξή της. Αυτό που με φοβίζει δεν είναι τόσο η ίδια η τεχνολογία όσο ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί από μεγάλες εταιρείες και από ανθρώπους που θέτουν το κέρδος πάνω από όλα.
Με ανησυχεί η απουσία ορίων, το γεγονός ότι κάποιοι είναι διατεθειμένοι να πειραματίζονται μαζί μας, με τη συμπεριφορά μας και με τα προσωπικά μας δεδομένα, χωρίς να είναι πάντα σαφές ποιος αποφασίζει, ποιος ελέγχει και ποιος ωφελείται. Παρόλο που η τεχνολογία είναι συναρπαστική ως δυνατότητα, η ανεξέλεγκτη χρήση της και η απληστία που μπορεί να τη συνοδεύει είναι αυτά που με προβληματίζουν.
– Στις παραστάσεις σου πειραματίζεσαι συχνά με τη συνύπαρξη του θεάτρου και των νέων τεχνολογιών. Υπάρχει κάτι που πιστεύεις ότι μόνο η ζωντανή θεατρική εμπειρία μπορεί να προσφέρει στον άνθρωπο;
Η ζωντανή παρουσία των ηθοποιών και των χορευτών με συναρπάζει πάντα. Δεν με αφήνει ποτέ αδιάφορη. Η ανθρώπινη παρουσία, η θερμοκρασία ενός σώματος που βρίσκεται εκεί, μαζί μας, είναι από τα πιο μυστηριώδη και γοητευτικά στοιχεία μιας ζωντανής καλλιτεχνικής εμπειρίας.
Με γοητεύει επίσης το γεγονός ότι τίποτα δεν μπορεί να ελεγχθεί απόλυτα. Η ζωντανή συνθήκη υπόκειται σε δικούς της νόμους, σε μεταβολές, σε αστάθμητους παράγοντες, στο απρόβλεπτο. Και αυτή η δυνατότητα να συμβεί κάτι που δεν έχει προβλεφθεί, κάτι που δεν μπορεί να επαναληφθεί ακριβώς με τον ίδιο τρόπο, είναι για μένα αναντικατάστατη.
– Αν είχες τη δυνατότητα να κάνεις μία και μοναδική ερώτηση σε μια τεχνητή νοημοσύνη και να είσαι απολύτως βέβαιη ότι θα σου απαντούσε με ειλικρίνεια, τι θα τη ρωτούσες;
Θα τη ρωτούσα: «Υπάρχει ελευθερία έξω από τα μοτίβα σου; Και ποιος έχει πρόσβαση σε όσα σου εμπιστευόμαστε – για ποιον σκοπό χρησιμοποιούνται;»
Η «ΒΑΒΕΛ» θα παίζεται από τις 19 Νοεμβρίου έως τι 27 Δεκεμβρίου 2026. Κλείσε εισιτήρια