FEMME FATALE: ΜΥΘΟΣ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΑΣ Ή ΠΡΟΪΟΝ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΦΥΣΗΣ;

Όμορφη, ακαταμάχητη, επικίνδυνη. Η femme fatale εμφανίζεται σε μύθους, παραμύθια, ταινίες και τραγούδια εδώ και αιώνες. Είναι άραγε ένα στερεότυπο που γεννήθηκε από τον φόβο απέναντι στις γυναίκες ή μια αφήγηση βαθιά ριζωμένη στην ανθρώπινη φύση;

Είναι όμορφη και επικίνδυνη. Γεννιέται μοχθηρή, αλλά μπορείς να την αλλάξεις, να την κάνεις καλή, μόνο για λίγο. Στο τέλος, θα κυριαρχήσει η σκοτεινή της φύση. Κάπως έτσι περιγράφει τη femme fatale η Lana del Rey στο ομώνυμο τραγούδι της – πιστή στο αρχέτυπο της «μοιραίας γυναίκας», ένα από τα πλέον διαχρονικά του δυτικού πολιτισμού, που το συναντάμε από την αρχαία λαογραφία έως τον σύγχρονο κινηματογράφο. Μα, όπως και να το δεις, το «πυρ, γυνή και θάλασσα» και λοιπές παραλλαγές του δεν τα λες πολύ κολακευτικά για τις γυναίκες. (Και η Lana, άλλωστε, έχει δηλώσει πως βρίσκει τον φεμινισμό «πολύ βαρετό concept»).

Διάβαζα πριν λίγο καιρό μια μελέτη του William Jankowiak, καθηγητή ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νεβάδας στο Λας Βέγκας (UNLV), γύρω από τη αφήγημα της femme fatale σε 84 κοινωνίες. Μέσα από λαογραφικό υλικό, εθνογραφικές μαρτυρίες και πρωτογενείς συνεντεύξεις με ανθρωπολόγους, ο Jankowiak, αναγνωρισμένος διεθνώς ως αυθεντία στη διαπολιτισμική μελέτη του έρωτα, των σχέσεων και της ανθρώπινης συμπεριφοράς, επιχείρησε να απαντήσει αν η φιγούρα της επικίνδυνης και μοιραίας γυναίκας είναι προϊόν του μισογυνισμού και της πατριαρχίας ή μια αναπαράσταση που γέννησε η ανθρώπινη ψυχολογία.

Το πρώτο εύρημα αφορούσε την καθολικότητα του αφηγήματος femme fatale. Ο καθηγητής εντοπίζει μύθους που παρουσιάζουν τις γυναίκες ως υπερφυσικά όντα, απατεώνισσες, μάγισσες, πονηρά πνεύματα ή ξένες που χρησιμοποιούν την έλξη τους για να παραπλανήσουν και να βλάψουν τους άνδρες στο 94% των κοινωνιών που μελετήθηκαν.

Στη συνέχεια, ισχυρίζεται ότι τέτοιες αναπαραστάσεις δεν πηγάζουν από την επιθυμία των ανδρών να ελέγξουν τη γυναικεία σεξουαλικότητα, ούτε αποτελούν εκδήλωση της ανδρικής επιθετικότητας. Αντιθέτως, το γεγονός ότι τέτοιες ιστορίες απαντώνται τόσο σε κοινωνίες με πολύπλοκες δομές και ιεραρχίες όσο και σε εξισωτικές επιβεβαιώνει ότι βασίζονται σε βαθύτερους, παγκόσμιους μηχανισμούς της ανθρώπινης εξελικτικής ψυχολογίας γύρω από την επιλογή συντρόφου, τον έγκαιρο εντοπισμό της πιθανής απάτης και τη διαχείριση κινδύνου.

Femme fatale για να προστατευτούν οι άνδρες

Στις παραδόσεις της Νιγηρίας, της Νότιας Αμερικής, της Νότιας Κορέας και την Αυστραλίας, υπάρχουν ιστορίες που προειδοποιούν ότι το κυνήγι μιας πολύ όμορφης γυναίκας μπορεί να οδηγήσει τον άνδρα στον εξευτελισμό και την καταστροφή, ακόμη και τον θάνατο. Στην Κίνα, σύμφωνα με σύγχρονες έρευνες, πολλοί άνδρες επιθυμούν την ομορφιά αλλά ταυτόχρονα νιώθουν άγχος, θεωρώντας τις ελκυστικές γυναίκες πιο απαιτητικές και απρόβλεπτες.

ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ, ΣΤΟ 89% ΤΩΝ ΑΦΗΓΗΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙ ΜΟΙΡΑΙΩΝ ΘΗΛΥΚΩΝ ΚΡΥΒΕΤΑΙ ΜΙΑ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΓΙΑ ΣΥΝΔΕΣΗ, ΑΓΑΠΗ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ.

Σύμφωνα με τον Jankowiak, οι femmes fatales φέρουν εξελικτικά χαρακτηριστικά που μαρτυρούν υψηλή αναπαραγωγική αξία, όπως η νεότητα και η ομορφιά, ωστόσο οι άνδρες, λόγω εγγενούς ευαισθησίας στη γυναικεία σαγήνη, αναπτύσσουν μηχανισμούς καχυποψίας για να αποφύγουν «κοστοβόρα» λάθη κατά την επιλογή συντρόφου. Η ανάλυση του καθηγητή για τα πραγματικά κίνητρα των ανδρών έδειξε πως, στο 89% των αφηγημάτων περί μοιραία θηλυκά, κρύβεται μια επιθυμία για σύνδεση, αγάπη και μακροχρόνιες σχέσεις, παρά η αποζήτηση εφήμερου σεξ ή άσκησης εξουσίας. Τα δεδομένα, παρατηρεί, αμφισβητούν και τις ψυχαναλυτικές θεωρίες σχετικά με τον «φόβο ευνουχισμού» από μια δυναμική γυναίκα.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Ακόμα και αν το αφήγημα της femme fatale προέκυψε από την εξελικτική ανάγκη των ανδρών να ρυθμίζουν την επιθυμία τους και να προστατεύουν τον εαυτό τους, δεν αναιρεί τις εξίσου διαδεδομένες στον κόσμο πατριαρχικές δομές και την υποταγή των γυναικών. Παράλληλα, όλα αυτά περί εγγενώς επικίνδυνων και δόλιων πλασμάτων επηρεάζουν διαχρονικά τις κοινωνικές αντιλήψεις και τις ίδιες τις ζωές των γυναικών.

Η FEMME FATALE ΠΑΝΤΑ ΠΛΗΡΩΝΕΙ ΤΟ ΑΝΤΙΤΙΜΟ ΚΑΙ, ΠΑΡΑ ΤΗ ΔΥΝΑΜΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ, ΣΠΑΝΙΑ ΘΑ ΕΠΙΒΙΩΣΕΙ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΙΔΙΑ ΤΗΣ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ.

Από τα φιλμ νουάρ στις γυναικοκτονίες

Ο όρος «femme fatale» καθιερώθηκε τον 19ο αιώνα, ιδιαίτερα μέσα από τον Ρομαντισμό και το Παρακμιακό Κίνημα (Decadent) στη λογοτεχνία και την τέχνη. Η σύγχρονη μορφή της, ωστόσο, σχηματίζεται στη μεταπολεμική περίοδο, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με την μαζική είσοδο των γυναικών στην αγορά εργασίας.

Τα φιλμ νουάρ των δεκαετιών του 1940 και του 1950 αποτυπώνουν όλα όσα φοβόταν η πατριαρχική κοινωνία για την ανεξάρτητη γυναίκα: εκφράζει τη σεξουαλική της επιθυμία, εμφανίζεται ηθικά αμφίσημη και, κυρίως, αρνείται να περιοριστεί στη σφαίρα του σπιτιού και στον ρόλο της νοικοκυράς. Βέβαια, όπως τονίζουν φεμινίστριες κριτικοί και ερευνήτριες, η femme fatale πάντα πληρώνει το αντίτιμο και, παρά τη δυναμικότητά της, σπάνια θα επιβιώσει μέσα στην ίδια της την ιστορία. Εκείνη πεθαίνει, έχοντας πληγώσει τον άνδρα πρωταγωνιστή, ενώ ο τελευταίος ζει για να διηγηθεί την ιστορία.

«Η φιγούρα της femme fatale εκλαμβάνεται ως μια γυναίκα που προκαλεί τον ίδιο της τον φόνο. Ενώ, υποτίθεται, είναι υπεύθυνη για τη βία που της ασκεί ένας άνδρας-θύμα των θέλγητρών της, στην πραγματικότητα αποτελεί το πρωταρχικό θύμα της βίας αυτής», γράφει η καθηγήτρια Naomi Segal για τη μετατόπιση της ευθύνης στο θύμα (victim blaming), φέρνοντας ως παραδείγματα τα έργα Μανόν Λεσκώ και Κάρμεν. «Ουσιαστικά, είναι μια φαντασίωση αυτοδικαιολόγησης για την ανδρική βία που δολοφονεί με το πρόσχημα του "πάθους"», σημειώνει.

Σύμφωνα με την ίδια, οι παραπάνω λογοτεχνικές και πολιτισμικές κατασκευές αναπαράγονται για να καλύψουν τα κίνητρα αληθινών γυναικοκτονιών, μέσα από φράσεις όπως «το θύμα πήγαινε γυρεύοντας» ή «ο δράστης τυφλώθηκε από το πάθος».

Η ΦΙΓΟΥΡΑ ΤΗΣ FEMME FATALE ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΙΩΣΗ ΑΥΤΟΔΙΚΑΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΔΡΙΚΗ ΒΙΑ ΠΟΥ ΔΟΛΟΦΟΝΕΙ ΜΕ ΤΟ ΠΡΟΣΧΗΜΑ ΤΟΥ «ΠΑΘΟΥΣ».

Γιατί παραμένει προβληματική η αφήγηση της femme fatale

Ανέκαθεν με γοήτευε η υπόθεση femme fatale. Στο μυαλό μου, την έφερνα απογυμνωμένη απ' όλες τις αρνητικές συνδηλώσεις, μόνο με γοητεία και ένα μυαλό στα όρια του υπερφυσικού (και, με μεγάλη βεβαιότητα, χωρίς συσχετισμούς με εξελικτικά μοτίβα ζευγαρώματος). Ωστόσο, όσο το αφήγημα επηρεάζει τον τρόπο που ερμηνεύονται οι γυναίκες και οι πράξεις τους, θα παραμένει προβληματικό.

Ακόμη και στις πιο σύγχρονες εκδοχές της, όπου η «μοιραία γυναίκα» παρουσιάζεται ως σύνθετος χαρακτήρας ή ως επιζήσασα κακοποίησης, το στερεότυπο της επικίνδυνης θηλυκότητας είναι εκεί. Όπως παρατηρεί η ερευνήτρια Anne Dennon, ακόμη και η ανανεωμένη, πιο φεμινιστική εκδοχή της femme fatale δεν αναιρεί απαραιτήτως τις ρίζες της στην πατριαρχία· μπορεί απλώς να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις της εποχής, χωρίς να φέρνει ουσιαστική αλλαγή.