ΕΙΝΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΑ ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΠΡΟΑΥΛΙΑ; ΤΙ ΠΙΣΤΕΥΟΥΝ ΟΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ

Στα ελληνικά σχολικά προαύλια, η ουσιαστική συμπερίληψη παραμένει άλυτο πρόβλημα, με πρόσφατη έρευνα να αναδεικνύει σημαντικές ανισότητες στην πρόσβαση, τη χρήση του χώρου και την ορατότητα κοριτσιών και μαθητών/τριών με αναπηρίες.

Στο προαύλιο του παλιού μου σχολείου, ενός 12θέσιου Δημοτικού της επαρχίας του ’90, υπήρχαν δέντρα να σκαρφαλώσουμε, χαλίκι να φάμε τα γόνατά μας, μπασκέτες στην πίσω αυλή και ένας τοίχος να κάνουμε διαγωνισμό ισορροπίας, περπατώντας κατά μήκος μιας προεξοχής που στένευε όσο προχωρούσες – κέρδιζε όποιος έφτανε πιο μακριά. Υπήρχαν κορίτσια και αγόρια σε καθεστώς επίπλαστης ισότητας, αλλοδαποί μαθητές και μαθήτριες με μικρό ή μεγάλο φορτίο στερεοτύπων στους ώμου, αλλά δεν θυμάμαι άτομα με αναπηρίες, τουλάχιστον εμφανείς. Φαντάζομαι, όπως στην υπόλοιπη χώρα, δεν ήταν και τόσο ορατοί.

Θα περνούσαν πολλά χρόνια για να τεθεί το ζήτημα της συμπερίληψης στα ελληνικά σχολεία και να εγκύψει το εκπαιδευτικό σύστημα στις ανάγκες για ισότητα μεταξύ των μαθητικών πληθυσμών. Όχι μόνο στη σχολική αίθουσα αλλά και στο προαύλιο, εκεί όπου χτίζονται (ή γκρεμίζονται) η αίσθηση του ανήκειν, η αυτοπεποίθηση και οι κοινωνικές σχέσεις των παιδιών, πολλά απ’ τα οποία φαίνεται πως παραμένουν στο περιθώριο.

Στα τέλη του 2025, δημοσιεύτηκε στο Education Sciences έρευνα των Στεργιανής Γκιαούρη, Βασιλικής Πλιόγκου και Ευαγγελίας Καλεράντε από το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, για το πόσο συμπεριληπτικές είναι οι ελληνικές σχολικές αυλές στα μάτια 350 εκπαιδευτικών πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης από όλη τη χώρα. Οι συμμετέχοντες κάλυπταν μεγάλο εύρος ηλικιών και εμπειρίας, από νεοδιόριστους έως εκπαιδευτικούς με πάνω από 30 χρόνια υπηρεσίας, ενώ οι περισσότεροι είχαν πανεπιστημιακές ή μεταπτυχιακές σπουδές και επιμόρφωση σε τομείς όπως ειδική αγωγή, παιδαγωγικά, Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνίας (ΤΠΕ), διοίκηση και ψυχολογία.

Διεθνή στοιχεία δείχνουν ότι τα αγόρια μπορεί να πιάνουν έως και το 80% μιας σχολικής αυλής, για ανταγωνιστικά παιχνίδια όπως το ποδόσφαιρο. iStock

Οι εκπαιδευτικοί απάντησαν ερωτήματα για την υποδομή και τη συντήρηση των προαυλίων, τη χρηστικότητα και την προσβασιμότητα, τη συμπερίληψη ως προς την αναπηρία και το φύλο, τις κοινωνικές και παιδαγωγικές λειτουργίες της αυλής (π.χ. Η αυλή προάγει τη συνεργασία και την κοινωνικοποίηση;), τα εμπόδια και τις ανάγκες βελτίωσης και, τέλος, τον βαθμό υποστήριξης από τη σχολική ηγεσία (Η διεύθυνση ενθαρρύνει συμπεριληπτικές δραστηριότητες στον εξωτερικό χώρο;).

Αποκλεισμός για τα άτομα με αναπηρίες και τα κορίτσια

Παρότι οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί θεωρούν ότι τα προαύλια «λειτουργούν» σε βασικό επίπεδο, οι απαντήσεις τους ανέδειξαν μια εικόνα προβληματική:

• Το 85,9% δήλωσε ότι δεν υπάρχουν ορατά στοιχεία συμπερίληψης παιδιών με αναπηρίες στους εξωτερικούς χώρους, ενώ παρατηρείται έλλειψη κατάλληλου εξοπλισμού και φιλικών χώρων (π.χ. ήσυχες ζώνες).
• Σε επίπεδο κοινωνικής δυναμικής, οι αυλές εξακολουθούν να αναπαράγουν ανισότητες. Σχεδόν 7 στους 10 βρίσκουν ότι ο σχεδιασμός δεν λαμβάνει υπ' όψιν θέματα φύλου, με τα αγόρια να καταλαμβάνουν συστηματικά τα κεντρικά σημεία του προαυλίου. Διεθνή στοιχεία δείχνουν ότι τα αγόρια μπορεί να πιάνουν έως και το 80% μιας σχολικής αυλής, συχνά με την υποστήριξη των δασκάλων.
• Σαν συνέπεια, τα κορίτσια και οι μαθητές/τριες με αναπηρίες περιθωριοποιούνται από άποψη χώρου όσο και συμμετοχής, εσωτερικεύοντας ενδεχομένως την ιδέα της μη διεκδίκησης.
• Τα προαύλια παραμένουν οργανωμένα γύρω από ανταγωνιστικά παιχνίδια (π.χ. ποδόσφαιρο), με αποτέλεσμα άνιση κατανομή του χώρου και περιορισμένες εναλλακτικές δραστηριότητες.
• Στα σχολεία αστικών περιοχών καταγράφονται συχνότερα ελλείψεις σε ήσυχους χώρους και μεγαλύτερες δυσκολίες πρόσβασης.

Το 85,9% των εκπαιδευτικών υποστηρίζει ότι δεν υπάρχουν ορατά στοιχεία συμπερίληψης παιδιών με αναπηρίες στους εξωτερικούς χώρους. iStock

Ποιοι εκπαιδευτικοί αντιλαμβάνονται πιο καθαρά τα προβλήματα

Οι αντιλήψεις των εκπαιδευτικών φάνηκε να διαφοροποιούνται ανάλογα με την εμπειρία, την επιμόρφωση και το σχολικό πλαίσιο, χωρίς το φύλο να παίζει ρόλο.

Πιο έμπειροι εκπαιδευτικοί, ιδίως με 20 έτη υπηρεσίας και πάνω, καθώς και όσοι/ες διαθέτουν μεταπτυχιακές σπουδές ή κατάρτιση στην Ειδική Αγωγή, διατηρούν πιο κριτική στάση απέναντι στον σχεδιασμό των σχολικών αυλών, εντοπίζοντας περισσότερες ελλείψεις σε υποδομές, εξοπλισμό και προσβασιμότητα, αλλά και βαθύτερα προβλήματα συμπερίληψης.

Αντίστοιχα, οι εκπαιδευτικοί της δευτεροβάθμιας δηλώνουν πιο προβληματισμένοι για τα ζητήματα φύλου, στοιχείο που πιθανώς συνδέεται με την εντονότερη παρουσία έμφυλων στερεοτύπων στην εφηβεία.

Οι άτυποι κοινωνικοί κανόνες στα προαύλια

Έρευνες στην Ευρώπη, τη Βόρεια Αμερική και την Αυστραλία δείχνουν ότι οι σχολικές αυλές όλου του κόσμου εξακολουθούν να αναπαράγουν αποκλεισμούς βάσει κοινωνικών αξιών και πεποιθήσεων. Κεντρικό ρόλο παίζει το παραπρόγραμμα ή κρυφό αναλυτικό πρόγραμμα (hidden curriculum), το σύνολο των άτυπων πλευρών της μάθησης γύρω από τον τρόπο οργάνωσης του σχολείου, τους κανόνες και τον ρυθμό της καθημερινότητας που συνδιαμορφώνουν η κοινή γνώμη και οι αντιλήψεις των εκπαιδευτικών, των μαθητών και των γονέων.

Πρωτοβουλίες όπως το Patios Coeducativos προσπαθούν για την προαγωγή μη ανταγωνιστικών δραστηριοτήτων και την εισαγωγή φυσικών υλικών και χώρων συμβολικού παιχνιδιού, ώστε όλα τα παιδιά να βρίσκουν χώρο να συμμετέχουν. iStock

Τι λύσεις προτείνονται για τις σχολικές αυλές

Σε αρκετές πόλεις του εξωτερικού γίνονται συστηματικές προσπάθειες να μετατραπούν οι σχολικές αυλές σε χώρους ισότητας, συνεργασίας, αυτονομίας και αμοιβαίου σεβασμού. Στη Βαρκελώνη, το πρόγραμμα Patios Coeducativos («Συνεκπαιδευτικές αυλές») ανασχεδιάζει τα προαύλια αναγνωρίζοντας κατ' αρχάς ότι ο χώρος του διαλείμματος αναπαράγει έμφυλες ιεραρχίες, αποκλεισμούς και στερεότυπα.

Μεταξύ των παρεμβάσεών του είναι η προσπάθεια περιορισμού του ποδοσφαίρου, η προαγωγή μη ανταγωνιστικών δραστηριοτήτων και η εισαγωγή φυσικών υλικών και χώρων συμβολικού παιχνιδιού, ώστε όλα τα παιδιά να βρίσκουν χώρο να συμμετέχουν. Μέχρι στιγμής, στα σχολεία όπου εφαρμόστηκε παρατηρείται σημαντική βελτίωση.

Το πιο ενθαρρυντικό, τονίζουν οι Ελληνίδες ερευνήτριες, είναι ότι πολλές στρατηγικές δεν επιβαρύνουν οικονομικά. Όπως εξηγούν, χρειάζονται σαφείς κανόνες επίβλεψης ώστε να μη μονοπωλείται ο χώρος από τα αγόρια, περισσότερες ήσυχες και δημιουργικές γωνιές, μικρές παρεμβάσεις προσβασιμότητας και, πάνω από όλα, συμμετοχή των ίδιων των μαθητών και μαθητριών στον σχεδιασμό του προαυλίου τους.