ΓΙΑΤΙ ΔΕΝ ΒΡΙΣΚΕΙΣ ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ ΣΟΥ, ΕΝΩ ΕΙΝΑΙ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΑ ΜΑΤΙΑ ΣΟΥ;

Δεν είσαι αφηρημένος αν δεν βρίσκεις τα κλειδιά ή τα γυαλιά που είναι μπροστά στα μάτια σου. Για όλα φταίει ο εγκέφαλός σου.

Τα κοινωνικά δίκτυα είναι γεμάτα με βιντεάκια ζευγαριών που αναπαριστούν την εξής σκηνή: εκείνος ψάχνει επίμονα ένα αντικείμενο, επιμένει ότι «δεν υπάρχει πουθενά», ενώ εκείνη μπαίνει στο δωμάτιο και το εντοπίζει μέσα σε δευτερόλεπτα. Συνήθως ακολουθεί ένα βλέμμα αγανάκτησης.

Μπορεί να μοιάζει στερεοτυπική η αναπαράσταση αυτή, αλλά από ό,τι φαίνεται δεν είναι εντελώς αβάσιμη. Υπάρχουν φορές που όντως δεν βλέπουμε αυτό που βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας.

«Αυτή η κατάσταση αντανακλά κάτι πραγματικό σχετικά με το πώς λειτουργεί ο εγκέφαλος. Ο εντοπισμός αντικειμένων σε καθημερινά περιβάλλοντα βασίζεται σε μια διαδικασία που ονομάζεται visual search, δηλαδή οπτική αναζήτηση, και οι εγκέφαλοί μας είναι εκπληκτικά ατελείς σε αυτό. Ακόμη κι όταν κάτι βρίσκεται ακριβώς μπροστά μας, ο εγκέφαλος μπορεί να αποτύχει να καταγράψει την παρουσία του», εξηγεί η Μισέλ Σπίαρ, καθηγήτρια Ανατομίας στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ.

Κοιτάζω δεν σημαίνει βλέπω

Με μια πρώτη ματιά, το να ψάχνεις κάτι μοιάζει απλή υπόθεση. «Σκανάρεις» π.χ. το γραφείο σου, μέχρι να δεις το στιλό που έχεις χάσει. Στην πραγματικότητα, τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα. Ο εγκέφαλος δεν μπορεί να επεξεργαστεί όλα τα αντικείμενα μιας εικόνας ταυτόχρονα. Αντίθετα, εστιάζει σε ορισμένα και αγνοεί άλλα.

Οι ψυχολόγοι συχνά περιγράφουν την προσοχή σαν έναν προβολέα που κινείται μέσα στο οπτικό μας πεδίο. Ό,τι φωτίζεται από αυτόν, ο εγκέφαλός μας το επεξεργάζεται με λεπτομέρεια. Ό,τι μένει στο περιθώριο, περνά σχεδόν απαρατήρητο.

iStock

Υπάρχει μάλιστα και ανατομική εξήγηση γι’ αυτό. Το κέντρο του αμφιβληστροειδούς, η ωχρά κηλίδα, είναι υπεύθυνο για την πιο καθαρή και ευκρινή όρασή μας. Το πρόβλημα είναι ότι καλύπτει μόνο ένα πολύ μικρό μέρος του οπτικού μας πεδίου, περίπου όσο το μέγεθος ενός αντίχειρα όταν τον κοιτάμε με τεντωμένο χέρι.

Για να «διαβάσει» λοιπόν σωστά ο εγκέφαλος έναν χώρο, τα μάτια πρέπει να μετακινούνται συνεχώς, ώστε διαφορετικά σημεία του περιβάλλοντος να περνούν από αυτή τη μικροσκοπική περιοχή υψηλής ανάλυσης. Αυτές οι γρήγορες μετακινήσεις (σακκαδικές κινήσεις) συμβαίνουν αδιάκοπα. Ακόμη κι όταν νομίζουμε ότι κοιτάμε κάπου σταθερά, τα μάτια μας κάνουν μικροσκοπικά άλματα από σημείο σε σημείο.

Τις περισσότερες φορές, το σύστημα λειτουργεί εντυπωσιακά καλά. Μας βοηθά να κινούμαστε σε περιβάλλοντα γεμάτα πληροφορίες, χωρίς να καταρρέει η προσοχή μας από υπερφόρτωση. Υπάρχουν όμως και οι στιγμές που αποτυγχάνει (στο σημείο αυτό, καλό είναι να κάνεις το πείραμα που περιγράφει το παρακάτω βίντεο).

Κοιτάμε, αλλά δεν βλέπουμε

Η όραση δεν εξαρτάται μόνο από το τι φτάνει στα μάτια μας, αλλά και από το τι περιμένει ο εγκέφαλος να δει. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται «τυφλότητα απροσεξίας» (inattentional blindness), αναφέρει η ειδικός.

Το πιο διάσημο παράδειγμα είναι ίσως το παραπάνω πείραμα με τον γορίλα: περίπου οι μισοί συμμετέχοντες δεν είδαν έναν άνθρωπο ντυμένο γορίλα να περνά αργά μπροστά από την κάμερα, σχεδόν από το κέντρο της οθόνης. Ο εγκέφαλος ήταν απασχολημένος με μια άλλη αποστολή (μετρούσε τις πάσες), με αποτέλεσμα να μην καταγράψει την παρουσία του.

Μόλις οι οπτικές πληροφορίες φτάσουν στον εγκέφαλο, ακολουθούν διαφορετικές νευρωνικές διαδρομές. Μία από αυτές οδηγεί σε μια περιοχή που σχετίζεται με τη χωρική αντίληψη και τον προσανατολισμό της προσοχής. Εκεί καθορίζεται, μεταξύ άλλων, πού βρίσκεται ένα αντικείμενο μέσα στον χώρο και αν αξίζει να τραβήξει την προσοχή μας.

iStock

Ψάχνουν διαφορετικά άντρες και γυναίκες;

Επιστρέφουμε στα viral βιντεάκια του TikTok και του Instagram. Υπάρχει τελικά κάποια αλήθεια πίσω από το στερεότυπο ότι οι γυναίκες βρίσκουν πιο εύκολα τα πράγματα που οι άντρες δεν βλέπουν ακόμα κι αν βρίσκονται μπροστά στα μάτια τους;

Όπως γράφει η Σπίαρ, φαίνεται να υπάρχουν μικρές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο άντρες και γυναίκες σαρώνουν μια πολύπλοκη εικόνα. Κατά μέσο όρο, οι γυναίκες φαίνεται να αποδίδουν λίγο καλύτερα στον εντοπισμό αντικειμένων μέσα σε ακατάστατα περιβάλλοντα. Οι άντρες συχνά αποδίδουν καλύτερα σε εργασίες που απαιτούν χωρική πλοήγηση μεγάλης κλίμακας ή νοητική περιστροφή αντικειμένων σε τρεις διαστάσεις.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Ίσως έχει να κάνει με τον τρόπο που κινούμε τα μάτια μας όταν ψάχνουμε κάτι. Ορισμένοι άνθρωποι σαρώνουν μια επιφάνεια πιο συστηματικά, ενώ άλλοι κάνουν μεγαλύτερα «άλματα» μέσα στο οπτικό πεδίο, παραλείποντας άθελά τους ολόκληρες περιοχές. Η πρώτη στρατηγική αυξάνει τις πιθανότητες να εντοπιστεί ένα μικρό αντικείμενο, ενώ η δεύτερη μπορεί να αφήσει ένα αντικείμενο εκτός «προβολέα».

Η ΟΠΤΙΚΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΜΟΙΑΖΕΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΜΕ ΤΟ ΝΑ ΚΟΙΤΑΖΟΥΜΕ ΜΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΜΕ ΤΟ ΝΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΜΕ ΕΝΑΝ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ.

Ορισμένοι εξελικτικοί ψυχολόγοι έχουν υποστηρίξει ότι αυτές οι διαφορές ίσως σχετίζονται με τους ρόλους που είχαν άντρες και γυναίκες στις κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. Ωστόσο, τα επιστημονικά δεδομένα παραμένουν περιορισμένα. Η εξοικείωση με έναν χώρο, η εμπειρία, η κόπωση, το άγχος ή απλώς η αφηρημάδα φαίνεται ότι επηρεάζουν πολύ περισσότερο την ικανότητά μας να εντοπίζουμε αντικείμενα από ό,τι το φύλο.

Στην πραγματικότητα, η οπτική αναζήτηση μοιάζει λιγότερο με το να κοιτάζουμε μια φωτογραφία και περισσότερο με το να λειτουργούμε έναν αλγόριθμο πρόβλεψης. Ο εγκέφαλος κάνει συνεχώς υποθέσεις για το πού «θα έπρεπε» να βρίσκεται κάτι και στρέφει εκεί την προσοχή του.

Τις περισσότερες φορές, αυτές οι προβλέψεις αποδεικνύονται σωστές. Υπάρχουν όμως και οι στιγμές που ο εγκέφαλος απλώς δεν περιμένει να δει αυτό που βρίσκεται μπροστά του. Την επόμενη φορά που κάποιος θα πει «έψαξα παντού», ας μην τον κοιτάξουμε καχύποπτα.