ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ: ΟΣΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΙΣ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΕΙΣ ΩΣ ΒΟΗΘΟ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΗ

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπαίνει όλο και πιο βαθιά στην καθημερινότητά μας, από τη δουλειά μέχρι την ψυχική υγεία. Πόσο καλά κατανοούμε, όμως, τον τρόπο που μας επηρεάζει;

Ακόμα κι αν δεν έχεις άμεση επαφή με τις τεχνολογικές εξελίξεις, δεν μπορεί να μην έχεις αντιληφθεί ότι διανύουμε μια μεταιχμιακή περίοδο που μας οδηγεί με γρήγορους ρυθμούς από τη ζωή πριν από την τεχνητή νοημοσύνη στη ζωή με αυτή. Ενώ τίποτα δεν μπορεί να ανακόψει αυτή την πορεία, γύρω μας εκτυλίσσονται ήδη μικρές και μεγαλύτερες μάχες ανάμεσα σε όσους στηρίζουν αυτή την εξέλιξη και σε όσους την αμφισβητούν.

Από τη μια η Τεχνητή Νοημοσύνη σημειώνει εντυπωσιακή πρόοδο σε συγκεκριμένους τομείς της ζωής μας, όπως π.χ. σε αυτόν της σωματικής και ψυχικής υγείας, από την άλλη γίνεται και εργαλείο εξαπάτησης. Μαθαίνουμε ότι στη Silicon Valley, την κοιτίδα της τεχνολογίας, έχει εδώ και κάποιο διάστημα ξεκινήσει πόλεμος κατά των ταγών της Α.Ι., οι εταιρείες των οποίων στρέφονται από τη δημιουργία απλών μοντέλων Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) σε αυτόνομα ΑΙ agents που προκαλούν ανησυχία για το μέλλον της εργασίας. (Το σπίτι του Sam Altman, Διευθύνοντος Συμβούλου της OpenAI, έχει δεχθεί επίθεση πολλές φορές).

Γεγονός είναι ότι η ΤΝ έχει πλέον τη δυνατότητα να αυτοματοποιεί περίπλοκες εργασίες δημιουργώντας η ίδια κώδικες και αποφάσεις. Με λίγα λόγια, δεν πειραματίζεται πια, αλλά λειτουργεί παραγωγικά, με αποτέλεσμα να υπάρχουν εργαλεία που αντικαθιστούν μεγάλο μέρος της δουλειάς των προγραμματιστών, των υπαλλήλων γραφείου κ.ά. – αυτό αναπόφευκτα προκαλεί συγκρούσεις για την ηθική της αυτοματοποίησης.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Βέβαια, όπως εξηγεί στο OW ο ψυχίατρος Ορέστης Γιωτάκος, συγγραφέας του βιβλίου «Τεχνητή νοημοσύνη & ψυχική υγεία», «αυτό είναι το μέλλον και δεν πρόκειται να αλλάξει. Και το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε είναι να γνωρίσουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη και να δούμε πώς μπορούμε πραγματικά να βοηθηθούμε από αυτήν». Μάλιστα, στο πλαίσιο έρευνας που διενεργεί μαζί με τον ψυχολόγο Γιώργο Τσουβέλα αναφορικά με τον ρόλο που παίζει η τεχνητή νοημοσύνη στη ζωή μας, καλεί τους χρήστες της να απαντήσουν σε ένα σχετικά σύντομο και εξαιρετικά ενδιαφέρον ερωτηματολόγιο.

Γιατί ενδιαφέρον; Επειδή καθώς αρχίζεις να απαντάς, διαπιστώνεις πως έχεις βάλει την τεχνητή νοημοσύνη στη ζωή σου, χωρίς να έχεις καλά-καλά σκεφτεί πόσο πραγματικά τη γνωρίζεις και τι επίδραση σου ασκεί. Θα βρεις ερωτήσεις όπως:

• Καταστρέφει η ΤΝ τη δημιουργικότητά μου;
• Την εμπιστεύομαι στη λήψη δίκαιων και διαφανών αποφάσεων που επηρεάζουν εμένα ή τους άλλους;
• Μπορεί να με βοηθήσει στην προσωπική μου ανάπτυξη;
• Κατανοώ πραγματικά πώς λειτουργούν τα συστήματα αυτά;
• Μπορώ να διακρίνω πότε μπορεί να κάνουν λάθος;

Η Τεχνητή Νοημοσύνη στην Ψυχική Υγεία

Παρατηρώ τον τρόπο που τα παιδιά μου χρησιμοποιούν ορισμένα προγράμματα ΑΙ, το ότι συνομιλούν με αυτά σα να είναι φίλοι, θέτοντας προσωπικά τους ερωτήματα, και προβληματίζομαι όχι μόνο για τις απαντήσεις που μπορεί να λαμβάνουν, αλλά και για το γεγονός ότι μπορεί να εθίζονται σε αυτή τη μορφή αλληλεπίδρασης. Αρκετές φορές έχουμε αναφερθεί στο κατά πόσο η ΤΝ μπορεί να υποκαταστήσει έναν ψυχοθεραπευτή και η αλήθεια είναι, όπως έχει πει στο OW ο Steve Siddals, ερευνητής ψυχολογίας και στέλεχος τεχνολογίας που διεξήγαγε σχετική μελέτη σε συνεργασία με το King's College του Λονδίνου και την Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ, πως παρόλο που τέτοιες εφαρμογές ίσως ακόμα να μην μπορούν να αντικαταστήσουν εντελώς τη διά ζώσης θεραπεία με έναν ψυχολόγο ή ψυχίατρο, δεν μπορεί να παραβλεφθεί η χρησιμότητά τους. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει: «Η Τεχνητή Νοημοσύνη προσφέρει μια προσιτή, εναλλακτική λύση για όσους δεν έχουν πρόσβαση σε θεραπεία ή δεν μπορούν να την αντέξουν οικονομικά». Δεν είναι σημαντικό αυτό;

Κάτι αντίστοιχο μου είπε και ο κ. Γιωτάκος: «Οι έρευνες που μέχρι στιγμής έχουμε δείχνουν ότι η ΤΝ μπορεί να δείξει πολλά υποσχόμενη ικανότητα για εξατομικευμένη πρόβλεψη σε συγκεκριμένα πλαίσια. Για παράδειγμα, μπορεί να προβλέψει τον κίνδυνο ενός ατόμου για καταθλιπτικά επεισόδια ή αυτοκτονικό ιδεασμό με σημαντική ακρίβεια, αναλύοντας αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και δεδομένα από φορητές συσκευές.

»Μόλις ένα μοντέλο εντοπίσει σήματα κινδύνου, μπορεί να εκδώσει άμεσα ειδοποιήσεις στον ασθενή, στα μέλη της οικογένειάς του ή στους παρόχους υγειονομικής περίθαλψης, επιτρέποντας την παρέμβαση πριν από την εμφάνιση μιας κρίσης. Αυτή η παρακολούθηση ψυχικής υγείας που βασίζεται στην Τεχνητή Νοημοσύνη ξεπερνά την εξάρτηση της παραδοσιακής υγειονομικής περίθαλψης από τις προσωπικές επισκέψεις, παρέχοντας την ευκαιρία για την έγκαιρη ανίχνευση "σιωπηλών" καταστάσεων.

»Συνοπτικά, η παρακολούθηση και η πρόβλεψη που βασίζονται στην Τεχνητή Νοημοσύνη μετατρέπουν την ψυχική υγειονομική περίθαλψη από επεισοδιακές, κλινικές συναντήσεις σε συνεχή, δυναμική διαχείριση, ενισχύοντας έτσι την ικανότητα πρόληψης της υποτροπής και της επιδείνωσης (Zheng & Zhang, 2025)».

Την ίδια ώρα, «η θεραπεία με chatbot και η θεραπεία με υποβοήθηση εικονικής πραγματικότητας (VR) είναι δύο αναδυόμενες κατευθύνσεις τα τελευταία χρόνια που έχει φανεί ότι μπορούν να καθοδηγούν τον χρήστη να εφαρμόζει τεχνικές όπως η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (cognitive behavioral therapy, CBT) για τη ρύθμιση των συναισθημάτων του, βοηθώντας τον να ανακουφιστεί από ήπια έως μέτρια συμπτώματα άγχους ή κατάθλιψης, συμπληρωματικά με παραδοσιακές θεραπείες».

ΕΝΩ Η ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΒΟΗΘΗΣΕΙ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΖΗΤΗΜΑΤΩΝ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ, ΔΕΝ ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΗΣΕΙ ΠΛΗΡΩΣ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΣΥΝΗ.

Τα αποτελέσματα αυτά ακούγονται πραγματικά πολλά υποσχόμενα, ωστόσο ο κ. Γιωτάκος δεν παραγνωρίζει τον ρόλο του ανθρώπινου θεραπευτή: «Παραμένουν ακόμα ορισμένα κενά και εμπόδια που περιορίζουν τη χρήση της διαδικτυακής περίθαλψης ψυχικής υγείας. Ως γνωστόν, απαιτείται διαδικασία διάγνωσης και διαλογής από έναν επαγγελματία υγείας και αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μεγάλους χρόνους αναμονής από τα άτομα που αναζητούν προσωπική φροντίδα.

»Η παρακολούθηση της προόδου της θεραπείας, η αξιολόγηση κινδύνου, η εξατομίκευση της θεραπευτικής εμπειρίας και η εκπαίδευση νέων θεραπευτών αποτελούν, επίσης, πρόκληση για τη διαδικτυακή παροχή ψυχικής υγείας.

»Ειδικά στην περίπτωση της πλήρως αυτοκαθοδηγούμενης διαδικτυακής ψυχοθεραπείας, η έλλειψη παρακολούθησης, αξιολόγησης κινδύνου και εξατομίκευσης μπορεί να θέσει τον ασθενή σε αυξημένο κίνδυνο εγκατάλειψης της θεραπείας ή επιδείνωσης των ψυχιατρικών συμπτωμάτων. Συνεπώς, ενώ η ΤΝ μπορεί να βοηθήσει στην αντιμετώπιση ζητημάτων ψυχικής υγείας, δεν θα πρέπει να αντικαταστήσει πλήρως την ανθρώπινη εμπειρογνωμοσύνη.

»Η διατήρηση ισορροπίας μεταξύ των συστάσεων που βασίζονται στην Τεχνητή Νοημοσύνη και της ανθρώπινης κρίσης είναι ζωτικής σημασίας για την αποφυγή πιθανών σφαλμάτων και για την τήρηση της ηθικής ευθύνης των παρόχων υγειονομικής περίθαλψης», καταλήγει ο ψυχίατρος. Τουλάχιστον μέχρι να προκύψουν μοντέλα που θα είναι κατάλληλα ελεγμένα και ασφαλή για αυτοκαθοδηγούμενη διαδικτυακή ψυχοθεραπεία.

Μέχρι τότε, εφόσον καταφεύγουμε στην Τεχνητή Νοημοσύνη για συμβουλές και λύσεις, το σημαντικότερο που έχουμε να κάνουμε είναι να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί και ποια σχέση αναπτύσσουμε μαζί της.