Η ΦΡΑΣΗ ΠΟΥ ΚΑΤΑΣΤΡΕΦΕΙ ΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ (ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΜΗΝ ΤΗ ΛΕΣ)

Συχνά στις διαφωνίες μας –και ακόμη συχνότερα στις πολύ προσωπικές μας σχέσεις– χρησιμοποιούμε μια φράση που ναι μεν είναι ειλικρινής, αυθόρμητη και βγαίνει από μέσα μας, λειτουργεί όμως εις βάρος μας. Η φράση «Με έκανες να νιώσω...» όχι μόνο ρίχνει λάδι στη φωτιά, αλλά υπονομεύει και τη δική μας προσωπική ανάπτυξη.

Αν έχεις κάνει ψυχοθεραπεία, μάλλον θα έχεις καταλάβει ήδη το πώς και το γιατί, αφού οι ειδικοί φροντίζουν να σου εξηγήσουν: Στην πραγματικότητα, με τη φράση αυτή είναι σαν να παραδίδεις τα κλειδιά του συναισθηματικού σου κόσμου στον άλλον και να επιλέγεις να καθίσεις στη θέση του συνοδηγού της δικής σου ζωής.

Η χρήση της αποτελεί έναν από τους πιο αθόρυβους τρόπους με τους οποίους παραιτούμαστε από αυτό που χρειαζόμαστε περισσότερο στις στενές μας σχέσεις: την προσωπική μας επιρροή, την αυτογνωσία, την υπευθυνότητα και την εσωτερική διαχείριση των συναισθημάτων μας.

Ο Dr. Jason N. Linder, Αμερικανός κλινικός ψυχολόγος και ψυχοθεραπευτής με έδρα το Σαν Ντιέγκο της Καλιφόρνια, γνωστός για το κλινικό και ακαδημαϊκό του έργο πάνω στη θεραπεία του τραύματος και τις σχέσεις, έχει κάνει μια σπουδαία ανάλυση και παρουσίαση για το πώς μας αδρανοποιεί η φράση αυτή, αλλά και εν γένει ένας τέτοιος τρόπος σκέψης. Αξίζει να την παρουσιάσουμε κι εμείς. 

Τα συναισθήματα δεν ανήκουν στη σφαίρα της Φυσικής

Όταν υποστηρίζεις ότι κάποιος «σε έκανε να νιώσεις» με έναν συγκεκριμένο τρόπο, ουσιαστικά περιγράφεις μια μηχανική σχέση αιτίου-αποτελέσματος που ταιριάζει περισσότερο στους νόμους της Φυσικής παρά στον περίπλοκο κόσμο των ανθρώπινων συναισθημάτων. Υπονοεί μια άμεση, γραμμική μεταφορά: η δράση του άλλου προσγειώνεται πάνω σου και το δικό σου συναίσθημα εμφανίζεται εντελώς αυτόματα, ως ένα αναπόφευκτο υποπροϊόν, χωρίς να μεσολαβεί απολύτως τίποτα ενδιάμεσα.

«Ως θεραπευτής με 15ετή εμπειρία, μπορώ να σας διαβεβαιώσω πως τα συναισθήματα δεν λειτουργούν με αυτόν τον τρόπο» σχολιάζει ο Dr. Linder.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Ο Richard Lazarus (1922–2002) ένας από τους κορυφαίους Αμερικανούς ψυχολόγους του 20ού αιώνα, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο UC Berkeley, έφερε μια τομή στην επιστήμη της Ψυχολογίας με τη Θεωρία της Γνωστικής Αξιολόγησης (Cognitive Appraisal Theory). Πριν από αυτόν, πολλοί ψυχολόγοι πίστευαν ότι ένα εξωτερικό γεγονός προκαλεί αυτόματα το συναίσθημα ή το στρες. Ο Lazarus απέδειξε ότι η σκέψη προηγείται του συναισθήματος.

Η θεωρία του βοήθησε τους ειδικούς να σταματήσουν να βλέπουν τα συναισθήματα ως παθητικά, ακούσια βιολογικά γεγονότα, αναγνωρίζοντάς τα πλέον ως εσωτερικές, ενεργητικές διεργασίες παραγωγής νοήματος. Το κεντρικό μήνυμα είναι απλό: σπάνια είναι το ίδιο το γεγονός που γεννά το συναίσθημα. Το συναίσθημα προκύπτει από το τι σημαίνει το γεγονός για εμάς, φιλτραρισμένο μέσα από την προσωπική μας ιστορία, τις αξίες, τα τραύματα, το είδος προσκόλλησης και την τρέχουσα κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε.

ΛΕΓΟΝΤΑΣ «ΜΕ ΕΚΑΝΕΣ ΝΑ ΝΙΩΣΩ...» ΕΙΝΑΙ ΣΑΝ ΝΑ ΠΑΡΑΔΙΔΕΙΣ ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΟΥ ΣΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΣΤΟΝ ΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΝΑ ΚΑΘΕΣΑΙ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΟΔΗΓΟΥ ΤΗΣ ΔΙΚΗΣ ΣΟΥ ΖΩΗΣ.

Ανάμεσα στο ερέθισμα και στο συναίσθημα παρεμβάλλεται κάτι

Αυτό το κρίσιμο, ενδιάμεσο στρώμα είναι επίσης κεντρικό στην έννοια της «Διαφοροποίησης του Εαυτού» (Differentiation of Self) του Murray Bowen, δημιουργού της Θεωρίας των Οικογενειακών Συστημάτων. Ο Bowen υποστήριξε πως όσο πιο διαφοροποιημένοι είμαστε, τόσο καλύτερα μπορούμε να διαχωρίσουμε τις δικές μας εσωτερικές καταστάσεις από τα εξωτερικά ερεθίσματα της συμπεριφοράς των άλλων.

Αυτή ακριβώς είναι η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στην αυτόματη «αντίδραση» (reacting) και τη συνειδητή «απάντηση» (responding). Για παράδειγμα, δύο άνθρωποι δέχονται το ίδιο επικριτικό σχόλιο από τον σύντροφό τους: ο ένας νιώθει συντριβή και ο άλλος περιέργεια. Ίδιες λέξεις, εντελώς διαφορετικό αποτέλεσμα. Η διαφορά τους οφείλεται σε αυτό ακριβώς το ερμηνευτικό επίπεδο, το οποίο η φράση «με έκανες να νιώσω» διαγράφει εντελώς.

ΤΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ ΑΠΟ ΤΟ ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ΓΙΑ ΕΜΑΣ, ΦΙΛΤΡΑΡΙΣΜΕΝΟ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΜΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑ, ΤΙΣ ΑΞΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΤΡΑΥΜΑΤΑ.

Ποιος είναι υπεύθυνος για τον εσωτερικό σου κόσμο;

Όταν εξωτερικεύουμε τη συναισθηματική ευθύνη, κατηγορούμε ουσιαστικά τους άλλους ή τις συνθήκες, αντί να αναλάβουμε το μερίδιο που μας αναλογεί. Τοποθετώντας την πηγή των συναισθημάτων μας μονίμως έξω από εμάς, πείθουμε σταδιακά και επικίνδυνα τον εαυτό μας ότι δεν έχουμε καμία επιρροή στον ίδιο μας τον εσωτερικό κόσμο.

Το μεγαλύτερο κόστος στις σχέσεις έρχεται με τη μορφή της άμυνας. Μια φράση όπως το «Με έκανες να νιώσω χαζός/ή» ακούγεται πάντα κατηγορηματική. Όταν κατηγορείς κάποιον, η φυσική του τάση είναι να αμυνθεί, αντί να σταθεί να ακούσει τα πραγματικά σου συναισθήματα. Η συζήτηση καταλήγει να περιστρέφεται γύρω από το ποιος έχει δίκιο, αντί για το τι συμβαίνει βαθιά μέσα σας.

Σύγκρινέ το με το: «Νιώθω μειονεκτικά όταν η συζήτηση προχωράει τόσο γρήγορα». Μια τέτοια διατύπωση προσκαλεί το άλλο άτομο να μπει στη δυναμική και να δείξει ενσυναίσθηση, αντί να το στήνει στο εδώλιο του κατηγορούμενου.

Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟ «ΕΣΥ ΜΕ ΕΚΑΝΕΣ» ΣΤΟ «ΟΤΑΝ ΚΑΝΕΙΣ ΤΟ Χ, ΕΓΩ ΝΙΩΘΩ Ψ» ΕΙΝΑΙ ΑΠΑΙΤΗΤΙΚΗ. ΣΕ ΚΑΛΕΙ ΝΑ ΜΕΙΝΕΙΣ ΣΕ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΗ ΔΥΣΦΟΡΙΑ ΣΟΥ, ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΤΗΝ ΠΕΤΑΞΕΙΣ ΣΑΝ ΜΠΑΛΑΚΙ ΣΤΟΝ ΑΛΛΟ.

Στην ψυχοθεραπεία γίνεται μια πολύ συνειδητή προσπάθεια: να δούμε ξεκάθαρα πώς παλιότερα μοτίβα λειτουργούν ως αόρατοι αρχιτέκτονες των σημερινών μας αντιδράσεων. Όταν θεραπεύονται αυτά τα μοτίβα και τα αφήνουμε στο παρελθόν, μειώνουμε τις πιθανότητες να ενεργοποιηθούν τόσο εύκολα στο παρόν.

«Όπως λέω συχνά στους θεραπευόμενους, δεν μπορείς να ελέγξεις το τι λέει ή κάνει κάποιος σε σένα, αλλά ο χώρος ανάμεσα στο τι κάνει και στο πώς εσύ νιώθεις σου ανήκει ολοκληρωτικά. Εκεί ζει η ιστορία σου και εκεί ακριβώς καθίσταται δυνατή η όποια αλλαγή», αναφέρει ο Dr. Linder.

ΤΟΠΟΘΕΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΗΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΑΣ ΕΞΩ ΑΠΟ ΕΜΑΣ, ΠΕΙΘΟΥΜΕ ΣΤΑΔΙΑΚΑ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΜΑΣ ΟΤΙ ΔΕΝ ΕΧΟΥΜΕ ΚΑΜΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ ΜΑΣ ΤΟΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΚΟΣΜΟ.

Τι χρειάζεται να κάνεις

Η μετάβαση από το «Εσύ με έκανες» στο «Όταν κάνεις το Χ, εγώ νιώθω Ψ» είναι αναμφίβολα απαιτητική. Σε καλεί να μείνεις σε επαφή με τη δυσφορία σου, χωρίς να την πετάξεις σαν μπαλάκι στον άλλο. Απαιτεί να αγκαλιάσεις την εσωτερική σου εμπειρία, ακόμη κι αν η συμπεριφορά κάποιου άλλου ήταν αυτή που πάτησε το «κουμπί» σου.

Δεν έχασες ποτέ τα συναισθήματά σου ούτε τα παρέδωσες σε κανέναν. Ως ενήλικας, ήταν πάντα δικά σου, όπως και η ικανότητα να τα αποκωδικοποιήσεις. Έτσι, την επόμενη φορά που θα νιώσεις ότι κάποιος «σε έκανε» να νιώσεις κάτι, πάρε μια βαθιά ανάσα. Ρώτησε τον εαυτό σου: Ποιες σκέψεις διαμορφώνουν την αντίδρασή μου; Ποιο μέρος αυτού του συναισθήματος ανήκει πραγματικά στο παρόν και ποιο ανήκει στο παρελθόν μου;

Εκεί ακριβώς βρίσκεται η πραγματική ωριμότητα και η δύναμή σου.