ΚΙ ΟΜΩΣ, ΜΠΟΡΕΙΣ ΝΑ ΑΛΛΑΞΕΙΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΣΟΥ – ΔΕΣ ΣΕ ΠΟΣΟ ΚΑΙΡΟ

Πόσο εύκολα αλλάζει η προσωπικότητα; Σύγχρονες έρευνες καταλήγουν ότι μπορούμε να αλλάξουμε ορισμένα χαρακτηριστικά, με λίγο κόπο και χρόνο.

Ήμουν πολύ σίγουρος ότι ο χαρακτήρας πλάθεται, ενώ η προσωπικότητα δεν αλλάζει. Το είχα διαβάσει σε δημοσιεύσεις και έρευνες που εξηγούσαν ότι η δεύτερη έχει ισχυρό γενετικό υπόβαθρο, συνεπώς θα πρέπει να αρκεστείς στα δικά της δομικά υλικά για να αναδείξεις στοιχεία που σου κάνουν, έναντι εκείνων που σε ενοχλούν.

Από την άλλη, ούτε για τον χαρακτήρα πίστευα στη δυνατότητα θεαματικών αλλαγών. Περισσότερο θα συντασσόμουν με αυτό που έγραψε ο Αμερικανός φιλόσοφος και ψυχολόγος William James το 1890, ότι στους περισσότερους, γύρω στα 30, ο χαρακτήρας έχει «πήξει σαν γύψος». Ο εξωστρεφής παραμένει εξωστρεφής, ο οργανωτικός οργανωτικός και ο αγχώδης τύπος κουβαλά το ίδιο μοτίβο συμπεριφοράς σε όλη του τη ζωή.

Ενάμιση σχεδόν αιώνα από τότε, η σύγχρονη ψυχολογία της προσωπικότητας ήρθε να παρουσιάσει μια πιο δυναμική εικόνα. Σειρά από μελέτες δείχνουν ότι τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας συνεχίζουν να μεταβάλλονται σε όλη την ενήλικη ζωή, με σημαντικές ατομικές διαφορές στην πορεία. Ο αυτοέλεγχος, η συναισθηματική σταθερότητα, η αυτοπεποίθηση και η ζεστασιά, για παράδειγμα, παρουσιάζουν κατά μέσο όρο ανοδική πορεία σε σημαντικά στάδια της ενήλικης ζωής.

Ποιες απ' αυτές τις αλλαγές συμβαίνουν σκόπιμα και ποιες τυχαία; Κι αν θέλει ένας άνθρωπος, μπορεί να εστιάσει σε κάποιο χαρακτηριστικό για να το αλλάξει ή να το ενισχύσει;

Σκόπιμη αλλαγή χαρακτηριστικών προσωπικότητας

Στον πυρήνα της έρευνας της προσωπικότητας βρίσκεται το μοντέλο της Μεγάλης Πεντάδας (Big Five), που περιλαμβάνει:

1. την εξωστρέφεια,
2. την ευσυνειδησία,
3. τη δεκτικότητα στην εμπειρία/ανοιχτότητα,
4. τη συνεργατικότητα και
5. τον νευρωτισμό.

Πρόκειται για χαρακτηριστικά που διαμορφώνουν πώς σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και συμπεριφερόμαστε εν γένει, χωρίς να αποκλείουν τη δυνατότητα ενός βαθμού προσαρμογής.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Η προσωπικότητα μπορεί να εξελίσσεται μέσα από εμπειρίες της ζωής και, σύμφωνα με νεότερα δεδομένα, μέσα από στοχευμένη προσωπική προσπάθεια. Στις σχετικές μελέτες, η διαδικασία ονομάζεται σκόπιμη ή εκούσια αλλαγή χαρακτηριστικών προσωπικότητας (volitional personality change).

Τι μπορεί να αλλάξει μέσα σε 4 μήνες

Μία από τις πλέον χαρακτηριστικές μελέτες διενεργήθηκε το 2015 από τους Nathan Hudson και Chris Fraley. Οι ερευνητές πραγματοποίησαν δύο πειράματα διάρκειας 16 εβδομάδων, στα οποία παρακολούθησαν συστηματικά τις μεταβολές στα χαρακτηριστικά προσωπικότητας των συμμετεχόντων. Στο τέλος της πειραματικής διαδικασίας, οι συμμετέχοντες που είχαν θέσει ως προσωπικό στόχο να ενισχύσουν ένα χαρακτηριστικό της Μεγάλης Πεντάδας είχαν πράγματι κινηθεί προς την επιθυμητή κατεύθυνση, όπως το αποτύπωσαν οι αυτοαναφορές τους και καθημερινές συμπεριφορές που συνδέονταν με το συγκεκριμένο χαρακτηριστικό.

Παρότι οι αλλαγές χαρακτηρίστηκαν μικρές έως μέτριες, επιβεβαίωσαν πως, με καλή θέληση και υπομονή, κάτι μπορεί να γίνει σε περίπου 4 μήνες. Επιπλέον, έδειξαν ότι αν η επιθυμία για αλλαγή λειτουργεί ως αφετηρία, η ουσιαστική μεταβολή επιτυγχάνεται με τη συστηματική εφαρμογή νέων συμπεριφορών.

Στο δεύτερο σκέλος της μελέτης, οι Hudson και Fraley μετήλθαν το σχήμα των προθέσεων υλοποίησης (implementation intentions), συγκεκριμένα σχέδια τύπου «αν συμβεί Χ, τότε θα κάνω Ψ». Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που επιθυμεί μεγαλύτερη εξωστρέφεια μπορεί να αποφασίσει πως όταν βρεθεί σε μια παρέα με ανθρώπους που δεν γνωρίζει, θα ξεκινήσει εκείνος την κουβέντα.

Σύμφωνα με τους επιστήμονες, η πρόθεση υλοποίησης είναι μια τεχνική που μετατρέπει έναν γενικό στόχο σε μια συγκεκριμένη, επαναλήψιμη συμπεριφορά, ευνοώντας τη μετάβαση από την πρόθεση στην πράξη.

ΜΕ ΚΑΛΗ ΘΕΛΗΣΗ ΚΑΙ ΥΠΟΜΟΝΗ, ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΠΕΛΘΕΙ ΑΛΛΑΓΗ ΣΕ ΠΕΡΙΠΟΥ 4 ΜΗΝΕΣ. ΑΝ Η ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΓΙΑ ΑΛΛΑΓΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΩΣ ΑΦΕΤΗΡΙΑ, Η ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΕΠΙΤΥΓΧΑΝΕΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΝΕΩΝ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΩΝ.

Τα αποτελέσματα μπορούν να έχουν διάρκεια

Το 2021, δημοσιεύτηκαν στο PNAS τα ευρήματα μιας τυχαιοποιημένης ελεγχόμενης δοκιμής διάρκειας τριών μηνών με συμμετοχή 1.523 ενηλίκων. Οι συμμετέχοντες χρησιμοποίησαν την εφαρμογή PEACH, ειδικά σχεδιασμένη για να υποστηρίζει τη στοχευμένη αλλαγή χαρακτηριστικών της προσωπικότητας.

Για τις ανάγκες του πειράματος, έπρεπε να εστιάσουν στο χαρακτηριστικό που ήθελαν να ενισχύσουν ή να περιορίσουν και να ακολουθήσουν δομημένες δραστηριότητες που πρότεινε η εφαρμογή. Μετά από τρεις μήνες, οι ερευνητές διαπίστωσαν σαφή μετακίνηση των χαρακτηριστικών προς την κατεύθυνση που είχαν επιλέξει οι συμμετέχοντες. Η αλλαγή ήταν αρκετά αισθητή ώστε να καταγραφεί και από ανθρώπους του στενού τους περιβάλλοντος, όπως φίλους, συγγενείς και συντρόφους.

Τρεις μήνες μετά την ολοκλήρωση της παρέμβασης, οι ερευνητές επανεξέτασαν τους συμμετέχοντες και παρατήρησαν ότι οι αλλαγές είχαν διατηρηθεί, υποδεικνύοντας ότι η συστηματική εξάσκηση νέων τρόπων σκέψης και συμπεριφορών μπορεί να αφήσει σταθερό αποτύπωμα στην προσωπικότητα. Αντίστοιχα, μια μεγάλη ανασκόπηση 30 μελετών με 7.719 συμμετέχοντες κατέληξε ότι οι οργανωμένες παρεμβάσεις μπορούν να οδηγήσουν σε μικρές αλλά μετρήσιμες αλλαγές στα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, με τα αποτελέσματα να ενισχύονται με τον χρόνο και να σχετίζονται με μεγαλύτερη ευεξία.

Είναι πολλοί που θέλουν να διορθώσουν την προσωπικότητά τους

Μάλλον είναι πολλοί που θα ήθελαν μια μικρή αλλαγή στην προσωπικότητά τους, τουλάχιστον όσο είναι νέοι. Μια μεγάλη έρευνα με πληθυσμιακό δείγμα 13.278 φοιτητών από 55 χώρες και 42 γλώσσες συμπέρανε ότι η σχετική επιθυμία είναι αρκετά διαδεδομένη. Περίπου 60,4% δήλωσαν ότι προσπαθούσαν εκείνη την περίοδο να αλλάξουν κάποιο χαρακτηριστικό τους, με συχνότερους στόχους την τόνωση της συναισθηματικής σταθερότητας, της ευσυνειδησίας, της εξωστρέφειας και της συνεργατικότητας.