ΜΗΠΩΣ ΑΝΤΙ ΝΑ ΠΡΟΣΑΡΜΟΖΕΣΑΙ ΠΡΟΣΠΟΙΕΙΣΑΙ;

Το να προσαρμόζεσαι στους ανθρώπους και στις περιστάσεις είναι αναγκαίο skill της κοινωνικής ζωής. Πότε, όμως, η προσαρμοστικότητα γίνεται συνήθεια που επιβαρύνει αθόρυβα την ψυχική σου υγεία; Ψυχολόγοι και ερευνητές απαντούν.

Είναι χρήσιμο skill η προσαρμοστικότητα· παρατηρείς το περιβάλλον, μελετάς τους ανθρώπους και τα ερεθίσματα και προχωράς αναλόγως. Αλλάζεις λίγο το ύφος και τον τρόπο που μιλάς, φιλτράρεις τις σκέψεις σου πριν τις εκφράσεις και, αν κρίνεις πως δεν τις σηκώνει η ατμόσφαιρα, μπορεί να τις κρατήσεις και για τον εαυτό σου, αλλά όχι να τις προδώσεις. Ας πούμε ότι είναι σαν παιχνίδι στρατηγικής που επιλέγεις να βάλεις τους κανόνες και τα όριά σου. Χωρίς τα τελευταία, μπορεί να βρεθείς να παριστάνεις κάτι που δεν είσαι – και τότε το πράγμα αλλάζει.

Υπάρχει σαφής απόσταση ανάμεσα στις καθημερινές προσπάθειες προσαρμογής και στην μόνιμη προσποίηση. Παρότι φαινομενικά μοιράζονται κοινούς στόχους, όπως η διευκόλυνση των διαπροσωπικών σχέσεων ή το να γίνεις αρεστός/ή, η ζωή με προσωπείο μπορεί να έχει μεγάλο κόστος σε πολλαπλό επίπεδο.

Πώς σε εξαντλεί να παριστάνεις κάτι άλλο;

Μια από τις καλά μελετημένες επιπτώσεις προέρχονται από την έρευνα για τη «συναισθηματική εργασία», τον κόπο που καταβάλλει ένας άνθρωπος για να προσαρμόσει τα συναισθήματα και τον τρόπο που τα εκφράζει στις συναισθηματικές απαιτήσεις μιας δουλειάς ή ενός κοινωνικού ρόλου.

Εικονογράφηση: Ελένη Καστρινογιάννη

Το 2003, η ψυχολόγος Alicia Grandey δημοσίευσε έρευνά της για τη συναισθηματική εργασία που καταβάλλουν υπάλληλοι στον τομέα υπηρεσιών, όπως όταν τους ζητείται να χαμογελούν και να δείχνουν φιλικοί ακόμη κι όταν νιώθουν εκνευρισμένοι ή εξαντλημένοι. Από τα ευρήματα προέκυψαν δύο διαφορετικοί τύποι «υποκριτικής»:

• Η «επιφανειακή» (surface acting), κατά την οποία αλλάζεις το πρόσωπο για να προβάλεις ψεύτικα συναισθήματα, καταπιέζοντας όσα πραγματικά νιώθεις.
• Η «βαθιά» (deep acting), κατά την οποία προσπαθεί να αλλάξει ενεργά, εκείνη τη στιγμή, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται ή βιώνει μια κατάσταση, ώστε το συναίσθημα που εκφράζει να ανταποκρίνεται περισσότερο σε αυτό που αισθάνεται πραγματικά.

Η πρώτη συνδέθηκε με περισσότερο στρες και συναισθηματική εξάντληση, ενώ η δεύτερη δεν παρουσίασε αντίστοιχες σχέσεις. Επιπλέον, η επιφανειακή υποκριτική είχε κόστος και για την αποδοτικότητα/ποιότητα της εξυπηρέτησης.

Σε αντίθεση με την επιφανειακή υποκριτική, αναφέρει παρεμφερής μελέτη, «η βαθιά υποκριτική είναι πιο σύνθετη διαδικασία, που περιλαμβάνει γνωστικές στρατηγικές όπως η υιοθέτηση της οπτικής του άλλου, η γνωστική επανεκτίμηση, ο εσωτερικός διάλογος και η ενσυνειδητότητα». Για τον λόγο αυτό, κρίνεται πιο αυθεντική μέθοδος συναισθηματικής ρύθμισης, με καλύτερα αποτελέσματα για την υγεία. Άρα δεν αρκεί το φαίνεσθαι χωρίς προσπάθεια για το είναι.

Χάνεις την επαφή με τον εαυτό σου

Η δεύτερη παράμετρος που εξετάζεται είναι η αυθεντικότητα. Το 2008, μια ομάδα διακεκριμένων ψυχολόγων και ερευνητών παρουσίασαν το Authenticity Scale, ένα εργαλείο που εξετάζει κατά πόσο οι άνθρωποι αισθάνονται ότι ζουν σύμφωνα με τον εσωτερικό τους εαυτό και τις αξίες τους. Η κλίμακα περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την «αυθεντική διαβίωση» και την «αυτο-αποξένωση», δηλαδή την αίσθηση ότι έχεις απομακρυνθεί από τον πραγματικό σου εαυτό.

Τα ευρήματα συνέδεσαν την αυθεντικότητα με την αυτοεκτίμηση και πτυχές της υποκειμενικής και ψυχικής ευεξίας. Στον αντίποδα, η αυτο-αποξένωση και η υψηλότερη επίδραση από εξωτερικές προσδοκίες συνδέονταν με χαμηλότερα επίπεδα ευημερίας, υποδεικνύοντας τις συνέπειες από την επίμονη προβολή ενός ψεύτικου εαυτού.

Η ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΗΝ ΕΚΑΣΤΟΤΕ ΣΥΝΘΗΚΗ ΕΙΝΑΙ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΔΕΝ ΠΡΟΫΠΟΘΕΤΕΙ ΝΑ ΥΠΟΚΡΙΘΕΙΣ ΚΑΤΙ ΑΛΛΟ. ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΑΡΧΙΖΕΙ ΟΤΑΝ ΑΠΟΜΑΚΡΥΝΕΣΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΣΟΥ.

Προσαρμοστικότητα δεν σημαίνει να είσαι ψεύτικος

Η αυθεντικότητα δεν συνεπάγεται πως πρέπει να λες κάθε σκέψη σου ή να δείχνεις κάθε συναίσθημά σου. Μπορεί να είσαι θυμωμένος και να επιλέξεις να μιλήσεις ψύχραιμα ή να βαριέσαι μια συζήτηση και, παρ’ όλα αυτά, να είσαι ευγενικός. Η προσαρμογή στην εκάστοτε συνθήκη είναι μέρος της κοινωνικής ζωής.

Πρόκειται για την έννοια της αυτοπαρακολούθησης (self-monitoring), που εισήγαγε ο καθηγητής Ψυχολογίας Mark Snyder το 1974, και αφορά την ικανότητα ενός ατόμου να παρατηρεί τα κοινωνικά σήματα γύρω του και να προσαρμόζει ανάλογα τη συμπεριφορά και τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει και εκφράζει τον εαυτό του.

Οι άνθρωποι με υψηλό self-monitoring έχουν περιγραφεί συχνά ως «κοινωνικοί χαμαιλέοντες», επειδή προσαρμόζονται ευκολότερα στις απαιτήσεις μιας περίστασης. Η εικόνα, ωστόσο, είναι πιο σύνθετη. Μελέτη του 2017 βρήκε ασθενή συνολική σχέση ανάμεσα στο self-monitoring και την αυθεντικότητα, ενώ διαφορετικές πλευρές της αυτοπαρακολούθησης συνδέονταν διαφορετικά με την αυθεντικότητα και την ευημερία. Η προσαρμοστικότητα, εν ολίγοις, δεν προϋποθέτει να υποκριθείς κάτι άλλο.

Πότε η προσαρμογή γίνεται προσωπείο

Η διαφορά έγκειται στο πόσο πρέπει να απομακρυνθείς εαυτό σου για να υπάρχεις σε μια κοινωνική συνθήκη. Άλλο να μιλάς λίγο πιο προσεκτικά σε μια συνέντευξη για δουλειά, οπότε προσαρμόζεσαι στην περίσταση, κι άλλο να αποκρύπτεις συστηματικά τις απόψεις ή τις ανάγκες σου επειδή φοβάσαι την απόρριψη των άλλων.

Επιπλέον, όσο περισσότερο χρειάζεται να ελέγχεις τι θα πεις και πώς θα αντιδράσεις, τόσο θα αυξάνεται η ενέργεια που σπαταλάς για να παρουσιάσεις τη σωστή εικόνα. Κάπου εκεί, αρχίζει να χάνεται η μπάλα.