ΧΙΟΥΜΟΡ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: ΠΟΤΕ ΕΝΑ ΑΣΤΕΙΟ ΒΟΗΘΑ ΚΑΙ ΠΟΤΕ ΒΛΑΠΤΕΙ

Το χιούμορ μπορεί να δώσει ανάσα στις δύσκολες στιγμές, ακόμη και στην κατάθλιψη. Όμως δεν λειτουργούν όλα τα αστεία για όλους, ούτε σε κάθε φάση. Νέα έρευνα δείχνει πότε μπορεί να βοηθήσει και πότε είναι προτιμότερο να αποφεύγεται.

Η πρώτη γνωριμία με την κατάθλιψη έγινε πριν από μια δεκαετία περίπου, ας πούμε 12 χρόνια για μεγαλύτερη ακρίβεια, και πήγε καλά όπως αποδείχτηκε. Τα βρήκαμε και κρατήσαμε στενές επαφές έκτοτε, αλλά έπρεπε (και πρέπει) κάπου κάπου να αραιώνουμε, να τα σπάμε – το πολύ μαζί σκοτώνει.

Εκείνη την περίοδο, που βούλιαζα σταδιακά και με περισσή χάρη καθώς περνούσαν οι εβδομάδες και οι μήνες, ήρθαν τα πρώτα σύννεφα στη σχέση μας από δύο κωμικούς, γνωστούς παγκοσμίως μα παντελώς αγνώστους σε μένα (μιας και ουδέποτε είχα παρακολουθήσει stand up comedy): ένα βράδυ, η Joan Rivers και o Ricky Gervais με είχαν κάνει να χαμογελάσω αρχικά, και έπειτα να γελάσω, μετά από πολύ καιρό. Ανέκαθεν εκτιμούσα το αιχμηρό και καλό (κατά τη γνώμη μου) χιούμορ, και το δικό τους μαύρο και προκλητικό, το τόσο καυστικό και προσβλητικό, θα γινόταν παρηγοριά και φάρμακο.

«Υπάρχει κάτι με το οποίο δε θα αστειευόσουν;» ρωτά ένας θεατής την Rivers σε κάποιο σόου, κι εκείνη γυρίζει στο παρελθόν της για να του απαντήσει: «Είχε μόλις αυτοκτονήσει ο άντρας μου και η κόρη μου δεν μιλιόταν. Δεν μπορούσα να την πλησιάσω, ένιωθα πως την χάνω. Μια μέρα την πήρα και πήγαμε για φαγητό σε ένα ακριβό εστιατόριο. Άνοιξα τον κατάλογο και της είπα: "Melissa, αν ο μπαμπάς σου ζούσε και έβλεπε αυτές τις τ,ιμές θα αυτοκτονούσε και πάλι". Και τότε γέλασε. Κι εγώ ξαναβρήκα την κόρη μου». Με αυτό με είχε πείσει οριστικά ότι μπορείς –ή μήπως πρέπει;– να αντιμετωπίζεις τα πάντα με χιούμορ.

Εικονογράφηση: Χριστίνα Αβδίκου

Θυμάμαι μια μέρα μιλούσα στο τηλέφωνο με μια φίλη, κάτι σχολίασα για την απώλεια του μπαμπά μιας γνωστής μας, επιχειρώντας να κάνω χιούμορ. Άλλωστε, στη μεταξύ μας επικοινωνία οι καφρίλες έχαιραν ασυλίας από καιρό. «Μάριε, δεν είναι αστείο, δεν ξέρεις πόσο δύσκολο είναι» μου απάντησε, δείχνοντας ότι αυτό που κάποτε θα μας έκανε να γελάσουμε, τώρα ήταν ανεπιτυχές και άτοπο. Είχε παρέλθει μόλις ένας χρόνος από τον θάνατο του δικού της πατέρα και το timing είχε αποδειχτεί κακό. Λίγο καιρό αργότερα θα πέθαινε αιφνίδια και ο δικός μου, και στο τηλεφώνημα για να την ενημερώσω θα τη ρωτούσα: «Τουλάχιστον τώρα, μπορώ να κάνω αστεία;»

Το τελευταίο συμβάν είχε επιβεβαιώσει ότι οι περιστάσεις μπορεί να αλλάζουν τους ανθρώπους, όπως κι ότι το χιούμορ δεν είναι πάντα το καλύτερο φάρμακο για όλους. Ίσως και να έδειξε ότι μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά, αρκεί τα αστεία να προσαρμόζονται στους χρόνους και στις ανάγκες κάθε ανθρώπου. Το τελευταίο ήρθε να επισφραγίσει μια πρόσφατη ανασκόπηση ερευνών.

Τα σωματικά και ψυχικά οφέλη του χιούμορ

Είναι αναγνωρισμένη η επίδραση που έχει το χιούμορ και το γέλιο στη λειτουργία του οργανισμού και την ψυχική ανθεκτικότητα. Έρευνες υποδεικνύουν ότι το γέλιο προκαλεί φυσιολογικές αλλαγές που συνδέονται με τη χαλάρωση, ενώ το χιούμορ μπορεί να λειτουργήσει ως προσαρμοστικός μηχανισμός αντιμετώπισης των δυσκολιών.

Σε άρθρο της Cleveland Clinic και διάφορες έρευνες παρουσιάζονται οι προσωρινές αλλαγές που προκαλεί το γέλιο στον οργανισμό και πώς συμβάλουν στη σωματική και ψυχική ευεξία:

• Μείωση και καλύτερη διαχείριση του στρες: Το γέλιο ενεργοποιεί αρχικά την απόκριση στο στρες και στη συνέχεια ευνοεί τη χαλάρωση, μειώνοντας την ένταση στους μυς και επαναφέροντας σταδιακά τους καρδιακούς παλμούς και την αρτηριακή πίεση στο φυσιολογικό. Το χιούμορ προσφέρει επίσης ψυχολογική απόσταση από τις αρνητικές σκέψεις και βοηθά στην επανεκτίμηση δύσκολων καταστάσεων.
• Ανακούφιση από τον πόνο: Το γέλιο συνδέεται με την απελευθέρωση ενδορφινών, φυσικών αναλγητικών του οργανισμού, ενώ μπορεί να αποσπάσει την προσοχή από τη δυσφορία.
• Υποστήριξη της καρδιαγγειακής λειτουργίας: Ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι το γέλιο μπορεί να βελτιώσει προσωρινά την ενδοθηλιακή λειτουργία, συμβάλλοντας στη ρύθμιση της κυκλοφορίας του αίματος.
• Επίδραση στο ανοσοποιητικό: Το γέλιο έχει συσχετιστεί με μεταβολές σε δείκτες της ανοσολογικής λειτουργίας, όπως τα Τ-λεμφοκύτταρα και η ανοσοσφαιρίνη Α (IgA), αν και η κλινική σημασία των ευρημάτων δεν έχει αποσαφηνιστεί.
• Βελτίωση της διάθεσης: Το γέλιο ενεργοποιεί το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου και μπορεί να προσφέρει ευχαρίστηση, ιδιαίτερα σε περιόδους ψυχολογικής πίεσης.
• Μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα: Το χιούμορ δημιουργεί απόσταση από τις δυσκολίες και μπορεί να διευκολύνει την προσαρμογή σε αυτές. Μελέτη του 2017 το συνέδεσε με καλύτερη ψυχολογική προσαρμογή στο στρες και μεγαλύτερη πιθανότητα ανάκαμψης μετά από τραυματικές εμπειρίες.
• Ενίσχυση των κοινωνικών δεσμών: Το κοινό γέλιο διευκολύνει την επικοινωνία και ενισχύει το αίσθημα σύνδεσης με τους άλλους.

Η ΧΡΗΣΗ ΧΙΟΥΜΟΡ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΜΕΙΩΣΕΙ ΤΑ ΑΡΝΗΤΙΚΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΝΑ ΑΥΞΗΣΕΙ ΤΑ ΘΕΤΙΚΑ, ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΝΑ ΜΕΓΑΛΩΣΕΙ ΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΑΠΟΣΤΑΣΗ ΑΠΟ ΜΙΑ ΔΥΣΑΡΕΣΤΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ.

Το χιούμορ ως θεραπευτικό εργαλείο

Το χιούμορ έχει ενταχθεί σε διαφορετικές ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις, όπως η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT), η θεραπεία αποδοχής και δέσμευσης (ACT) και η παιγνιοθεραπεία. Στη CBT μπορεί να βοηθήσει στην αμφισβήτηση δυσλειτουργικών μοτίβων σκέψης, όπως η καταστροφολογία, ενώ στην ACT διευκολύνει την αποστασιοποίηση από δυσάρεστες σκέψεις και συναισθήματα. Στην παιγνιοθεραπεία μπορεί να ενισχύσει τη συναισθηματική έκφραση και τη σχέση του παιδιού με τον θεραπευτή.

Ανασκόπηση του 2023 στο Brain and Behavior εξέτασε 29 μελέτες με 2.964 συμμετέχοντες και διαπίστωσε ότι οι περισσότερες ανέφεραν βελτίωση των συμπτωμάτων κατάθλιψης και του άγχους μετά από παρεμβάσεις όπως η θεραπεία γέλιου και οι ιατρικοί κλόουν. Οι ερευνητές, ωστόσο, τόνισαν την ανάγκη για περισσότερες μελέτες υψηλής ποιότητας.

Στο ίδιο επιστημονικό περιοδικό, λίγα χρόνια νωρίτερα, είχε δημοσιευτεί έρευνα από την Anna Braniecka, ψυχολόγο στο Institute of Psychology του SWPS University στην Πολωνία, και συνεργάτες της, για την αποτελεσματικότητα του χιούμορ στη συναισθηματική ρύθμιση. Όπως έδειξαν τα τεστ σε 55 άτομα με καταθλιπτική διαταραχή σε ύφεση, η χρήση χιούμορ ως αντίδραση σε αρνητικές εικόνες μείωσε τα αρνητικά συναισθήματα και αύξησε τα θετικά, ενώ ενίσχυσε την ψυχολογική απόσταση από τη δυσάρεστη εμπειρία.

Τα αποτελέσματα ήταν αντίστοιχα με εκείνα της θετικής επανεκτίμησης, δείχνοντας ότι το χιούμορ μπορεί να αποτελέσει προσαρμοστική στρατηγική ρύθμισης των συναισθημάτων. Ωστόσο, έμειναν ανοιχτά ερωτήματα γύρω από τις μορφές χιούμορ που ωφελούν περισσότερο και τις συνθήκες υπό τις οποίες μπορούν να αξιοποιηθούν.

ΤΟ ΧΙΟΥΜΟΡ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟ ΣΤΗΝ ΟΞΕΙΑ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ, ΑΛΛΑ ΣΤΑ ΗΠΙΑ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΤΗΣ Ή ΟΤΑΝ Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΕΙΝΑΙ ΣΕ ΥΦΕΣΗ.

Πότε βλάπτει αντί να βοηθά;

Τα κενά σχετικά με τη θεραπευτική παρέμβαση του χιούμορ επιχείρησε να καλύψει η Braniecka με νέα ανασκόπησή της, που δημοσιεύτηκε στο Clinical Psychology Review. Eξετάζει τα οφέλη και τους πιθανούς κινδύνους της αξιοποίησής του στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης και καταλήγει πως τα αστεία άλλοτε βοηθούν και άλλοτε βλάπτουν.

Σύμφωνα με την ανάλυσή της, οι παρεμβάσεις που βασίζονται στο χιούμορ δεν είναι αποτελεσματικές κατά την οξεία φάση της ψυχικής νόσου. Αντιθέτως, φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη χρησιμότητα σε ανθρώπους με ήπια συμπτώματα ή σε ύφεση. Η Braniecka επισημαίνει παράλληλα πως το να παρακολουθεί κάποιος αστεία ή να ακούει ανέκδοτα μπορεί να προσφέρει ανακούφιση, ενώ η προσπάθεια να αντιμετωπίσει με χιούμορ τις δικές του ανησυχίες ενδέχεται να εντείνει τις αρνητικές σκέψεις και να επιδεινώσει τη διάθεσή του.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν το χιούμορ προέρχεται από τρίτους. Ένα ατυχές αστείο μπορεί να εκληφθεί ως έλλειψη ενσυναίσθησης ή υποτίμηση του βιώματός του. Η ερευνήτρια τονίζει ότι η χρήση του χιούμορ χρειάζεται να προσαρμόζεται στην ψυχική κατάσταση και στις δυνατότητες του κάθε ανθρώπου. Σύμφωνα με την ίδια, «λειτουργεί καλύτερα όταν ενισχύει την ανθεκτικότητα, δηλαδή την ψυχική ευρωστία, ως μέσο πρόληψης της υποτροπής της κατάθλιψης, παρά στις πιο δύσκολες στιγμές της αντιμετώπισης των συμπτωμάτων της»

Πώς να βελτιώσεις την αίσθηση του χιούμορ σου

Η αίσθηση του χιούμορ καλλιεργείται και μπορεί να γίνει ένας ακόμη τρόπος διαχείρισης του καθημερινού στρες. Η Cleveland Clinic προτείνει κάποιους απλούς τρόπους:

• Βάλε περισσότερο χιούμορ στην καθημερινότητά σου. Κράτησε πρόχειρα αστεία βίντεο, memes, κωμικές σειρές, βιβλία ή podcasts που σε κάνουν να γελάς, είτε βάλε στο πρόγραμμα μια παράσταση stand-up comedy.
• Μάθε να γελάς με τις καθημερινές δυσκολίες. Προσπάθησε να δεις με πιο ανάλαφρη ματιά καταστάσεις που σε αγχώνουν. Με τον καιρό, ίσως σε βοηθήσει να διαχειρίζεσαι αποτελεσματικότερα το στρες.
• Μοιράσου το γέλιο με άλλους. Πέρνα χρόνο με ανθρώπους που σε κάνουν να γελάς και μοιράσου μαζί τους αστείες ιστορίες.
• Αναγνώριζε τα όρια της πλάκας. Το ίδιο αστείο που θα κάνει κάποιον να γελάσει, μπορεί να πληγώσει έναν άλλον. Απόφυγε το χιούμορ εις βάρος ανθρώπων που τους ενοχλεί και λάβε υπ' όψιν τα συναισθήματά τους.