Ο JAMES BOND ΕΧΕΙ ΑΔΕΙΑ ΝΑ ΣΚΟΤΩΝΕΙ, ΑΛΛΑ ΜΗΠΩΣ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ;
Μέχρι τον θάνατό του, ο James Bond είχε επιβιώσει σχεδόν από τα πάντα. Και τώρα αναβιώνει με νέο πρωταγωνιστή. Πίσω από τον ατρόμητο πράκτορα 007, οι ερευνητές βλέπουν έναν άνθρωπο με βαθιά ψυχικά τραύματα, αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές, ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά και δυσκολία να δημιουργήσει στενούς δεσμούς με άλλους. Ποιος είναι στ' αλήθεια αυτός ο ήρωας;
Ο James Bond υπήρξε πολύ σκληρός για να πεθάνει, μέχρι που πέθανε, στην ταινία «No time to die», του 2021. Όμως τώρα ο πράκτορας 007 επιστρέφει και μάλλον όχι σαν ζόμπι. Θα ήταν άκομψο να βάλουν τον Robert Pattinson, έναν ηθοποιό που έχει ταυτιστεί στη συνείδηση του κοινού με τον ρόλο του βρικόλακα, να παίξει ξαφνικά κάποιο άλλο τέρας. Έπειτα, νεκροζώντανοι και τέτοια υπερφυσικά δεν απασχόλησαν ποτέ το franchise, που βρήκε άλλους τρόπους να κεντρίσει το ενδιαφέρον των θεατών και όχι μόνο, αφού ο εμβληματικός μυστικός πράκτορας έχει απασχολήσει και πολλούς ερευνητές.
Διάφορα έχουν γραφτεί αφότου ανακοινώθηκε ο νέος James Bond. Κάποιοι ήταν υπέρ, άλλοι κατά και μερικοί δήλωσαν έκπληκτοι με την επιλογή. Έκπληκτος ένιωσα κι εγώ, βέβαια, αλλά για άλλους λόγους. Βλέπετε, δεν έχω εντρυφήσει στην εποποιία του Βρετανού κατασκόπου, όμως η περιέργειά μου για το τι μπορεί να έχει αποτελέσει αντικείμενο επιστημονικής έρευνας με οδήγησε στο International Journal of James Bond Studies.
Ναι, καλά διαβάζετε, το παραπάνω υπάρχει και συστήνεται ως «ένα ακαδημαϊκό περιοδικό με σύστημα αξιολόγησης από ομότιμους (peer review), το οποίο είναι αφιερωμένο στη δημοσίευση διεπιστημονικών μελετών για όλες τις πτυχές του σύμπαντος του James Bond, που δημιούργησε ο Ian Fleming». Το περιοδικό εξετάζει το έργο «μέσα από το πρίσμα της λογοτεχνικής, κινηματογραφικής και πολιτισμικής ιστορίας», φιλοξενώντας, μεταξύ άλλων, άρθρα για:
- την παρουσία ποίησης χαϊκού στον James Bond,
- την καπιταλιστική σεξουαλική «γλώσσα» των ψυχροπολεμικών πόστερ για την ταινία (γυναικεία υπερσεξουαλικοποίηση και ανδρική ματσίλα),
- τον ρόλο των extreme sports στην ανάδειξή του ως αρχετυπικού ήρωα και ανδρικού προτύπου,
- την ψυχοπάθεια στους «κακούς» της υπόθεσης.
Κρατήστε το τελευταίο, γιατί αντικείμενο ψυχολογικών και ψυχιατρικών αναλύσεων έχει υπάρξει και ο ίδιος ο κατάσκοπος. Βλέπετε, μπορεί να τον έχουμε στο μυαλό μας ως ατρόμητο και ψυχρό, όμως διάφοροι ερευνητές και επαγγελματίες ψυχικής υγείας αναγνωρίζουν στον χαρακτήρα έναν άνθρωπο με βαθιά ψυχικά τραύματα, αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές και δυσκολία στη δημιουργία ουσιαστικών σχέσεων.
Ποιος είναι στ' αλήθεια ο κύριος Bond; Τι λένε οι αναλύσεις για την προσωπικότητα και την ψυχική του υγεία; Πόσα απ' αυτά συνδέονται με τον εγκλωβισμό του στην παραδοσιακή αντίληψη για τον άνδρα; Οι απαντήσεις παρακάτω.
Τι κρύβει η προσωπικότητα του James Bond
Ο James Bond έχει αρκετά στοιχεία που θα μπορούσαν να τον εντάξουν στη «Σκοτεινή Τριάδα» της προσωπικότητας, μια ομάδα τριών διακριτών αλλά αλληλένδετων χαρακτηριστικών (ναρκισσισμός, μακιαβελισμός, ψυχοπάθεια) που σχετίζονται με αρνητικές συμπεριφορές, όπως η χειραγώγηση και η έλλειψη ενσυναίσθησης.
Είναι γοητευτικός, χειριστικός, συχνά αλαζόνας και δεν δυσκολεύεται ιδιαίτερα να χρησιμοποιήσει τους άλλους για να πετύχει τον σκοπό του. Η αυτοπεποίθησή του αγγίζει κατά καιρούς τα όρια της υπεροψίας, ενώ είναι αξιοσημείωτη η αδιαφορία του για τους κινδύνους που αντιμετωπίζει ο ίδιος ή προκαλεί στους γύρω του.
Υπάρχει, βέβαια, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στον Bond και στους αντιπάλους του. Σύμφωνα με ανάλυση του Andrea E. Cavanna, καθηγητή Νευροψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Birmingham, οι τελευταίοι παρουσιάζουν πολύ πιο έντονα χαρακτηριστικά ψυχοπάθειας (έλλειψη ενσυναίσθησης και ενοχής, συναισθηματική ψυχρότητα, επιθετικότητα και χειριστική συμπεριφορά).
Ο ίδιος, από την άλλη, μπορεί να σκοτώνει χωρίς ιδιαίτερους ενδοιασμούς, η βία όμως δεν φαίνεται να αποτελεί αυτοσκοπό ή πηγή ευχαρίστησης για εκείνον. Κατά διαστήματα, σημειώνει ο Cavanna, δείχνει οίκτο, γενναιοδωρία, φόβο και αμφιβολίες.
Από τα τραύματα στον ναρκισσισμό και το αλκοόλ
Το ψυχολογικό προφίλ του 007 απασχόλησε και τέσσερις ψυχιάτρους από το νοσοκομείο Keyo της Νότιας Κορέας. Σε δημοσίευσή τους το 2024 στο περιοδικό Psychoanalysis, εξηγούν πώς τα παιδικά βιώματα του Bond συμμετείχαν στη διαμόρφωση ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών, με βάση τους τη θεωρία της ψυχολογίας του εαυτού του Heinz Kohut.
Σύμφωνα με την ανάλυσή τους, ο ξαφνικός θάνατος των γονιών του και ο εκφοβισμός που βίωσε στην παιδική του ηλικία συντέλεσαν σε ελλείμματα κατά την προσωπική του ανάπτυξη και συνδέθηκαν με μετέπειτα εμφάνιση ναρκισσιστικής διαταραχής.
Παράλληλα, επισημαίνουν ότι η σχέση του με την Μ, επικεφαλής της βρετανικής μυστικής υπηρεσίας Μ16, και τη Γαλλίδα ψυχίατρο Madeleine Swann, λειτουργεί υποστηρικτικά στην ψυχολογική του εξέλιξη, βοηθώντας τον να ανακτήσει μέρος της συναισθηματικής του ισορροπίας.
Ένα άλλο στοιχείο που απασχολεί τους ερευνητές είναι η αγάπη του για το αλκοόλ. Το 2018, δημοσιεύτηκε στο Medical Journal of Australia μια ανάλυση των περιστατικών κατανάλωσης οινοπνεύματος στις 24 πρώτες ταινίες του franchise. Η ομάδα κατέγραψε τον Bond να πίνει σε 109 διαφορετικές περιστάσεις, 4,5 ποτά ανά ταινία κατά μέσο όρο. Σε ένα από τα επεισόδια υπερκατανάλωσης, μάλιστα, η εκτιμώμενη συγκέντρωση αλκοόλ στο αίμα του φτάνει τα 0,36 g/dL, επίπεδο που μπορεί να αποβεί θανατηφόρο.
Με βάση την παρατηρούμενη συμπεριφορά, εκτίμησαν ότι ο πράκτορας πληροί 6 από τα 11 κριτήρια του διαγνωστικoύ εγχειριδίου της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Ένωσης (DSM-5) για σοβαρή διαταραχή χρήσης αλκοόλ.
Γιατί ο James Bond αψηφά τον κίνδυνο
Ο James Bond έχει περάσει δεκαετίες ταξιδεύοντας σε όλο τον κόσμο, όχι σπάνια σε περιοχές με αυξημένο κίνδυνο μολυσματικών ασθενειών. Μια αναδρομή στις 25 ταινίες της σειράς, από το 1962 έως το 2021, έφερε στο φως αρκετές από τις συνήθειες που θα έκαναν κάθε ειδικό στην ταξιδιωτική ιατρική να χάσει τον ύπνο του. Οι ερευνητές κατέγραψαν 86 διεθνή ταξίδια σε 47 χώρες και εντόπισαν αρκετές περιπτώσεις στις οποίες ο πράκτορας 007 επέδειξε πλήρη αδιαφορία για την υγεία του.
Ριψοκίνδυνη σεξουαλική ζωή
Στις ταινίες καταγράφηκαν 59 σεξουαλικές συνευρέσεις, με τις περισσότερες να είναι περιστασιακές και να προηγείται ελάχιστος χρόνος γνωριμίας –μόλις 20 λεπτά σε κάποια–, ενώ σε μία εξ αυτών τα μέτρα προφύλαξης ήταν ελάχιστα ή ανύπαρκτα. Σύμφωνα με την ανάλυση, ανήκει στο 20-34% των διεθνών ταξιδιωτών που αγαπούν τις αρπαχτές και έχει όλους τους συνήθεις παράγοντες κινδύνου για σεξ χωρίς προφυλακτικό (single άνδρας, σε καλή ηλικία, ταξίδι άνευ συντρόφου, χρήση αλκοόλ και καπνού κ.ά.).
Αν και δεν μάθαμε πόσο καλός εραστής ήταν –οι επιδόσεις του δεν τέθηκαν υπό εξέταση–, θα λέγαμε με βεβαιότητα πως ήταν γκαντέμης: το 27,1% των παρτενέρ του πεθαίνουν λίγο μετά την ερωτική συνεύρεση, οι θάνατοί τους, πάντως, δεν φαίνεται να σχετίζονται με σεξουαλικώς μεταδιδόμενες λοιμώξεις.
Κακές σχέσεις με την υγιεινή
Ο Bond εμφανίζεται να πλένει τα χέρια του μόλις δύο φορές, παρότι έρχεται επανειλημμένως σε επαφή με αντικείμενα πιθανώς μολυσμένα. Σε μια σκηνή της ταινίας «Live and Let Die», για παράδειγμα, για να ξεφύγει από τους κροκόδειλους που θέλουν να τον κάνουν μεζεδάκι, πιάνει και πετά με γυμνά χέρια ωμό κοτόπουλο, χωρίς φροντίδα για το πλύσιμό τους.
Τρώει επίσης άπλυτα φρούτα και ωμά στρείδια, εκθέτοντας τον εαυτό του σε βακτήρια και ιούς (σαλμονέλλα, Clostridium κ.λπ.) που μπορούν να προκαλέσουν γαστρεντερικές λοιμώξεις.
Δεν φοβάται τα επικίνδυνα κουνούπια
Σε προορισμούς όπου κυκλοφορούν κουνούπια που μεταδίδουν ελονοσία, δάγκειο πυρετό ή νόσο chikungunya, ο πράκτορας αδιαφορεί για τα στοιχειώδη μέτρα προστασίας. Σε μία αποστολή στην Ιαπωνία, μάλιστα, κοιμάται με ανοιχτά παράθυρα σε περιοχή όπου ενδημεί ο ιός της ιαπωνικής εγκεφαλίτιδας.
Μήπως φταίει η τοξοπλάσμωση;
Οι άνδρες είναι από τη φύση τους πιο επιρρεπείς στο ρίσκο, με την τάση να ενισχύουν τα έμφυλα στερεότυπα. Ωστόσο, οι χιουμορίστες ερευνητές το πήγαν ένα βήμα παραπέρα και πρότειναν μια πιθανή μόλυνση από το παράσιτο Toxoplasma gondii ως αιτία για τις ριψοκίνδυνες επιλογές του.
Πειράματα σε ποντίκια έχουν δείξει ότι η τοξοπλάσμωση συνδέεται με αλλαγές στη συμπεριφορά. Τα μολυσμένα ζώα χάνουν τον φόβο τους απέναντι στις γάτες, με αποτέλεσμα να τις πλησιάζουν για να διευκολύνουν τη μετάδοση του παρασίτου.
Δεδομένου ότι στον άνθρωπο η έκθεση στο παθογόνο μπορεί να γίνει μέσω κατανάλωσης μολυσμένων τροφίμων ή από την επαφή με κόπρανα μολυσμένης γάτας, αναρωτήθηκαν μήπως η εξήγηση για την τόλμη του κρύβεται στη λευκή περσική γάτα του Ernst Stavro Blofeld, με την οποία ο Bond βρίσκεται πολλές φορές στον ίδιο χώρο.
Μπορεί ο Robert Pattinson να αλλάξει την ταυτότητα του 007;
Ο James Bond δεν ήταν ποτέ ακριβώς ο ίδιος άνθρωπος. Κάθε ηθοποιός έφερνε άλλο αέρα, οπότε ο χαρακτήρας «αντανακλούσε πάντοτε την αρρενωπότητα της εποχής του», γράφει σε άρθρο της η Monica Germanà, αναπληρώτρια καθηγήτρια Γοτθικών και Σύγχρονων Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Westminster.
Ο Sean Connery ενσάρκωσε την αυτοπεποίθηση και την αρρενωπότητα της μεταπολεμικής περιόδου. Ο Roger Moore έδωσε στον πράκτορα μια πιο ανάλαφρη, θεατρική πλευρά, ενώ ο Timothy Dalton τον έκανε πιο σκοτεινό και σκληρό. Αργότερα, ο Pierce Brosnan συνδύασε την κομψότητα με τη γοητεία ενός κόσμου μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, ενώ με τον Daniel Craig η εικόνα του Bond άλλαξε αισθητά.
Ο ήρωας παρέμεινε σωματικά ακμαίος και δυνατός, όμως οι ταινίες έγιναν πιο διάφανες ως προς τις πληγές του, σωματικές και ψυχικές. Η παιδική του ηλικία, οι απώλειες και η δυσκολία του να συνδεθεί συναισθηματικά με άλλους απέκτησαν μεγαλύτερη σημασία και η ευαλωτότητα έγινε μέρος της ανδρικής του ταυτότητας.
Η Germanà εκτιμά ότι ο Robert Pattinson θα μπορούσε να συνεχίσει αυτή τη διαδρομή, προσθέτοντας μια διαφορετική ευαισθησία και περισσότερο χιούμορ. Οι προηγούμενοι ρόλοι του, άλλωστε, έχουν αμφισβητήσει τις συμβατικές αντιλήψεις για την αρρενωπότητα, δίνοντας χώρο και σε πιο σύνθετες ανδρικές ταυτότητες.
«Ίσως η πορεία του Pattinson», σημειώνει, «με τους σκοτεινούς, παράξενους και αστείους χαρακτήρες που έχει υποδυθεί, δημιουργήσει χώρο ώστε ο νέος Bond να εξερευνήσει, με παιχνιδιάρικη διάθεση ή με πιο σοβαρό τρόπο, όσα μας απασχολούν σήμερα γύρω από την τοξική αρρενωπότητα, τη σεξουαλική συναίνεση και την ανδρική ευαλωτότητα».