ΔΕΠΥ: Η ΝΕΑ ΘΕΩΡΙΑ ΠΟΥ ΤΗ ΒΛΕΠΕΙ ΩΣ ΥΠΕΡΠΕΡΙΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΩΣ ΕΛΛΕΙΜΜΑ ΠΡΟΣΟΧΗΣ

Μια νέα θεωρία προτείνει να δούμε τη ΔΕΠΥ μέσα από το πρίσμα της υπερπεριέργειας, εξετάζοντας πώς η παρορμητικότητα και η αναζήτηση καινοτομίας μπορεί να συνδέονται με τον εγκέφαλο.

Συχνά, η παρορμητικότητα και η πλημμύρα σκέψεων συνδέονται με τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ). Τι θα συνέβαινε, όμως, αν αναδιατυπώνονταν ως ένα είδος ανήσυχης περιέργειας; Μιας έντονης, παρορμητικής ορμής για εξερεύνηση, μάθηση και αναζήτηση καινοτομίας;

Αυτή η προοπτική κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος στην εξελικτική ψυχολογία και τη νευροεπιστήμη, με κεντρικό πρόσωπο την Anne-Laure Le Cunff. Η νευροεπιστήμονας και ερευνήτρια στο King's College London έφερε στο προσκήνιο την ιδέα της αναδιατύπωσης της ΔΕΠΥ και ανέλαβε να διερευνήσει τη θεωρία. Είχε έναν πολύ καλό λόγο: ό,τι είχε περάσει ως παιδί.

Στην εφηβεία της, η Le Cunff είχε αποβληθεί από το σχολείο για αυτό που η ίδια αποκαλεί «δημιουργική σκανταλιά». Με αυτόν τον όρο εννοεί πράξεις όπως η απενεργοποίηση του συναγερμού στην έξοδο κινδύνου, ώστε να βγει στην αυλή και να καπνίσει. Ή τα ραβασάκια που έγραφε σε καθηγητές της, ρομαντικού μυθιστορηματικού περιεχομένου.

«Το μυαλό μου που αμφισβητούσε τα πάντα», θυμάται. Ο ιδιαίτερος τρόπος που σκεφτόταν ήταν ο λόγος που επέλεξε την καριέρα που ακολουθεί και όλα άρχισαν να εξηγούνται πολύ καλύτερα όταν πριν από τρία χρόνια, στα 33 της, διαγνώστηκε με ΔΕΠΥ.

Η έρευνα για την «υπερπεριέργεια»

Αρχικά, η Le Cunff κράτησε μυστική τη διάγνωση, «λόγω του στίγματος». Στη συνέχεια, την έκανε αντικείμενο έρευνας: άρχισε να διερευνά πώς θα μπορούσε να μεταμορφώσει την εκπαίδευση η αναδιατύπωση της διαταραχής ως «υπερπεριέργειας», δηλαδή ως έντονα παρορμητικής επιθυμίας για γνώση και εξερεύνηση.

Σήμερα βλέπει τις συμπεριφορές της εφηβείας της ως εκδηλώσεις ενός εξερευνητικού νου με πολλές ερωτήσεις, που δεν ταίριαζε στις παραδοσιακές σχολικές δομές.

iStock

Η έρευνά της επικεντρώνεται στο πώς εκδηλώνεται η περιέργεια σε φοιτητές πανεπιστημίου με ΔΕΠΥ και συνδυάζει συνεντεύξεις μαζί τους με παράλληλη καταγραφή των εγκεφαλικών τους κυμάτων και με παρακολούθηση των ματιών τους. Ο απώτερος στόχος της είναι να χαρτογραφήσει τον τρόπο με τον οποίο περιπλανιέται το μυαλό τους, τις νευρολογικές συνδέσεις μεταξύ περιέργειας και παρορμητικότητας, ώστε να προκύψουν και νέες διδακτικές προσεγγίσεις.

Όπως είπε στο Positive News «η παραδοσιακή εκπαίδευση ανταμείβει τη συνεχή προσοχή σε προκαθορισμένες εργασίες. Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλά παιδιά με υπερπεριέργεια αισθάνονται άσχημα που καταστέλλουν τη φυσική τους περιέργεια αντί να μαθαίνουν πώς να την αξιοποιούν. Τα μυαλά αυτά αξίζουν καλύτερα συστήματα και καλύτερες ιστορίες».

Η ΔΕΠΥ υπό εξελικτική οπτική γωνία

Στον πυρήνα της θεωρίας της «υπερπεριέργειας» βρίσκεται μια εξελικτική προσέγγιση. Η ειδικός λέει πως χαρακτηριστικά παρόμοια με τη ΔΕΠΥ μπορεί να ήταν πλεονεκτήματα για τους προγόνους μας, οι οποίοι ζούσαν σε περιβάλλοντα περιορισμένα σε πόρους.

Το έργο της Γαλλίδας επιστημόνισσας βασίζεται σε προηγούμενη έρευνα, όπως μια εργασία του 2020 που συνδέει την περιέργεια και την παρορμητικότητα μέσω κοινών οδών ανταμοιβής στον εγκέφαλο, που περιλαμβάνουν την ντοπαμίνη και υποδηλώνουν ότι η περιέργεια δεν είναι απλώς παθητικό ενδιαφέρον, αλλά μια επείγουσα ανάγκη να αποκτήσουμε μια πληροφορία εδώ και τώρα.

Στο παρελθόν, τα υψηλά επίπεδα αναζήτησης καινοτομίας, η γρήγορη μετατόπιση της προσοχής σε νέα ερεθίσματα, η εξερεύνηση άγνωστων περιοχών ή η υπερεστίαση σε συναρπαστικές εργασίες θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην επιβίωση. Για την ακρίβεια, να βοηθήσουν στον εντοπισμό κινδύνων, στην εύρεση τροφής ή στην εξεύρεση καινοτόμων λύσεων.

Η Le Cunff δήλωσε χαρακτηριστικά στο Evolution and Psychiatry: «Στον σημερινό δομημένο, υπερφορτωμένο με πληροφορίες κόσμο, αυτή η υπερπεριέργεια γίνεται ασύμβατη, οδηγώντας σε αυτό που ονομάζουμε διάσπαση της προσοχής, υπερκινητικότητα ή κακό έλεγχο των παρορμήσεων».

Χαρακτηριστικά, ένας άνθρωπος με ΔΕΠΥ μπορεί να πηγαίνει από τη μία δραστηριότητα στην άλλη ή να «χάνεται» στο διαδίκτυο, ωστόσο «αυτή η ίδια ώθηση μπορεί να τροφοδοτήσει τη δημιουργικότητα, την ταχεία μάθηση και τις μοναδικές συνδέσεις ιδεών, όταν συνδυάζεται με δραστηριότητες που ενδιαφέρουν».

iStock

Τα υπέρ και τα κατά της νέας θεωρίας

Σε ό,τι αφορά τα πλεονεκτήματα, η αναδιατύπωση της ΔΕΠΥ αναδεικνύει τα υποτιμημένα δυνατά σημεία, όπως το γεγονός ότι άτομα με τη διαταραχή συχνά διαπρέπουν στην έντονη, παρατεταμένη προσοχή σε ενδιαφέροντα θέματα, γεγονός που μπορεί να οδηγεί σε αυξημένη παραγωγικότητα σε δημιουργικούς τομείς, επιχειρηματικότητα ή επίλυση προβλημάτων.

Ως προς τα μειονεκτήματα της αναδιατύπωσης, πολλοί θεωρούν τη θετική αντιμετώπιση ως υπεραπλούστευση που υποβαθμίζει τις πραγματικές προκλήσεις της ΔΕΠΥ, όπως οι σοβαρές επιπτώσεις στην εκτελεστική λειτουργία, τις σχέσεις και τους τομείς της καθημερινής ζωής.

Η Le Cunff αναγνωρίζει ότι η θεωρία της μπορεί να διαψευστεί και χρειάζεται περισσότερες εμπειρικές δοκιμές, ενώ τονίζει ότι δεν αναιρεί τα ελλείμματα, αλλά προσθέτει μια πιο λεπτή διάκριση.

«Αν θα μπορούσαμε να μειώσουμε το στίγμα, θεωρώντας τη ΔΕΠΥ ως ένα γνωστικό προφίλ με έντονες κορυφές και αδυναμίες, αντί για “γενικό έλλειμμα”, ενδεχομένως να οδηγηθούμε σε πιο εξατομικευμένες παρεμβάσεις, όπως τα μαθησιακά περιβάλλοντα που βασίζονται στην περιέργεια».

Αντί λοιπόν να τιμωρείται η απόσπαση προσοχής στην εκπαίδευση, θα μπορούσαν να σχεδιαστούν συστήματα που θα αξιοποιούν την εξερεύνηση, π.χ. μάθηση μέσω έργων ή ευέλικτα προγράμματα σπουδών, ώστε τα «υπερπερίεργα» παιδιά να θεωρούν το σχολείο λιγότερο «άθλιο» και να βρίσκονται σε ένα πλαίσιο που θα τους επιτρέπει να ανθίζουν.